Elder Joseph the Hesychast and the Revival of Athonite Monasticism, by Professor Georgios Mantzaridis

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

According to the program, we will now hear a presentation by Professor Georgios Mantzaridis, the dean of the field of ethics, our professor and our teacher, who, I believe, needs no introduction. He is well known both to this audience and internationally for his contribution and the groundbreaking work he has done in ethics by bringing it together with Patristic theology. We invite him to speak on a subject that, we might say, lies at the heart of this conference, since its very title refers to purity of the nous and the heart, based on the teaching of the late Elder Joseph the Hesychast. Your Eminences, Reverend Abbot.

Fathers and Mothers, ladies and gentlemen, fellow conference participants: Orthodox theology speaks of the tarnishing or darkening of the human person, who was created in the image of God. This darkening, caused by the obstruction of God’s will and the loss of divine life, brought impurity. The human person lost his natural state and, with it, his purity. He became alienated from God, the source of life, and also from his own true self. His soul grew weak, his nous was darkened, and he turned in a direction contrary to his true inclination. Purity is an essential attribute not only of God, but also of the human person.

The human person, as a creature of God, is pure. Impurity is accidental to him, a condition contrary to his essential nature. “For God did not call us to impurity, but to holiness.” Purity, Saint Joseph the Hesychast observes, is the ancient garment of the nous. Impurity is a work of the flesh, manifested in carnal sins, adultery, heresies, and idolatry in its various forms. Impurity therefore stands opposed to holiness, frustrates the original purpose for which humanity was created, and resists God’s will for man: that he should become like God and be holy as He is holy. In contrast to this...

Purity is a prerequisite for human holiness and likeness to God. The necessity of purification, together with humanity’s inability to accomplish this work except through God’s purifying intervention, is expressed most clearly by the familiar Psalm: “You shall sprinkle me with hyssop, and I shall be cleansed; You shall wash me, and I shall be made whiter than snow. Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me.” And the Prophet Ezekiel, referring to the eschatological purification of Israel, says that God will remove its heart of stone and give it a new heart and a new spirit. Human purity consists chiefly in purity of heart.

In biblical literature, the human heart is the inner person. The New Testament places particular emphasis on purity of heart. The Lord Himself calls those with a pure heart blessed, because they shall see God. He exalts the inner purity of the human person, which becomes a mirror for the vision of God, and condemns the Scribes and Pharisees for limiting themselves to outward purity. Saint Joseph the Hesychast likewise urges: “Cleanse the inside of the cup, as the Lord teaches us, so that the outside may also become clean, for everything performed with the mouth is merely leaves adorning the outward person.” Purification may appear to have a negative character, yet this aspect of it is essential groundwork for receiving divine illumination.

It brings the human person back to himself from the passions, returns him, in a sense, to his starting point, and directs him toward God for his re-creation. Indeed, all ascetic struggles serve this same purpose. They do not produce renewing grace; rather, they cultivate humility and attract the grace of God. Ascetic struggles are genuine only when they serve this purpose. According to Saint Joseph the Hesychast, the cultivation of virtue expresses a person’s good intention. It is an impulse toward God, not a method for changing oneself. “We labor painfully, showing before the Lord our good and upright intention, which we are indebted and obliged to offer. But whether we shall receive...”

“...depends upon the benevolent providence of almighty God. Just as a good farmer cultivates the earth, plants the seeds, and awaits the Lord’s mercy—that is, favorable weather and the necessary rains, without which nothing will prosper—so it is with us. Unless the Lord sends the cleansing waters from above,” as he writes in his letters, “we remain barren and entirely naked. Our works become food for us and are virtues only when they are performed rightly; otherwise, they are transformed into vices.” Saint Joseph the Hesychast’s final observation—that our virtues, when practiced wrongly, are transformed into vices—essentially repeats a concise saying which some more recent theologians, even Orthodox ones, regard as dangerous...

This phrase was first formulated by Saint Gregory Palamas. Saint Gregory writes: “Every good thing comes to us through God’s action. If God does not act within us, everything we do is sin.” In other words, the only thing a person can do without the grace of God is sin. “Never allow yourself to think that you have done anything good without God,” Saint Joseph the Hesychast also writes, “because the moment you think it, grace will immediately withdraw and you will lose it, so that you may learn the weakness of your condition and come to know yourself.” For a person to be led to self-knowledge, he must encounter many great temptations. He must pass through many trials.

Only then is he humbled and learns—he learns the truth through suffering. “Humility,” Saint Joseph the Hesychast writes, “is the truth: learning that you are nothing.” And this truth frees the human person from sin. Saint Joseph the Hesychast’s reflections on humility—on the need for a person to realize that he came from nothing—despite the simplicity with which they are developed, sometimes recall even in their wording similar expressions of Elder Sophrony Sakharov. “We have defiled our nous, our heart, and our mouth with words, deeds, and thoughts,” Saint Joseph the Hesychast writes. “Now we have no boldness before God. We have no wedding garment. Therefore, we must be cleansed through confession, tears, pain of soul, and above all through prayer, which cleanses and encompasses the whole person.”

Saint Joseph the Hesychast, like the Patristic Tradition more broadly, attached particular importance to bodily chastity. For this reason, as he writes, he fought against the flesh more than against any other passion. After his superhuman struggles, he received purity as a gift, so that he no longer distinguished between woman and man. Without any desire for self-display, and solely to support his spiritual children in their struggles, he writes: “No passion is stirred within me, and by the gift of the Lord I have consciously received immaculate purity.” The Most Holy Theotokos (All-Holy), of course, is presented as the supreme model of bodily chastity.

“I can describe to you,” he told his brotherhood, “how our Most Holy Theotokos came to my aid in my decisive trial, because she alone is the pure Virgin, and for this reason she protects and loves all who struggle in this way.” He also said: “There is no sacrifice more fragrant before God than purity of body, which is acquired through blood and a fearful struggle.” The Patristic Tradition recognizes a threefold distinction in the grace of God according to the work it performs: purifying, illuminating, and perfecting grace. Purifying grace cleanses the human person from the passions. Illuminating grace illumines him and his nous, leading him to theoria—the contemplation of the inner principles of created beings and the words of God. Perfecting grace brings about union with God. Following the Patristic Tradition, the elder distinguishes three states or stages of spiritual perfection. In the state of purification, the faithful person experiences the grace of God stirring him to metanoia, to repentance. In the state of illumination...

He is led to the vision of God—not to lights, fantasies, or imagined forms, as the elder emphasizes, but to clarity of the nous, purity from the logismoi—the intrusive thoughts—and depth of understanding. For this to take place, however, the ascesis of prayer is required, with deep hesychia, inner stillness, and the guidance of someone free from delusion. Finally, the third state, the state of perfection that perfects human souls, is also called the supernatural state and apatheia, freedom from the passions. These states and stages should not be regarded as rigidly separated. After all, the grace of God is not revealed in the same manner, with the same intensity, or for the same duration in every person.

After grace has revealed itself, it withdraws for a time, giving the faithful person the opportunity to struggle with his own strength and prove himself a faithful steward. This becomes clear from the simple and practical writings of Saint Joseph the Hesychast.

This purification is experienced not merely as a moral event, but as an ontological one, and indeed as an eschatological event. The eschaton, which according to Orthodox theology is present not only at the end of history but also in every moment of it, is shaped by this purification of the human person here in the present. According to the purification and illumination each person receives here, he experiences in anticipation—and will enjoy in the future—the eternal vision of God. Commenting on the Lord’s beatitude, “Blessed are the pure in heart, for they shall see God,” the elder writes: “It does not say, ‘Blessed are those who see visions and revelations.’ Therefore, you must not rejoice in such things, even if they are from God.” Thank you.

When he sees that the nous has found the heart and has come to rest within it. As is well known, the operation of the imagination occupies a special place in spiritual life, manifesting itself at the boundary between the nous and sense perception. The critical danger of this operation lies in its becoming autonomous, which is connected with the Fall and with the inner fragmentation and distortion of the human person. The faithful must know that the devil has a strong affinity with the imagination and uses it as a bridge by which to enter the human soul. Elder Joseph especially warns the faithful not to accept imaginings concerning the divine during prayer, because the divine is without image, beyond imagination, and without form.

He also points out the danger that a person faces from imaginings of the sins committed during his life. As he observes, although a person is forgiven for his sin, the image of the transgression and the memory of it remain. The faithful may use the imagination for positive purposes or to combat improper imaginings. The elder’s great purity and his entry into the state of apatheia—freedom from the passions—enabled him to use positive imagination with considerable ease and, correspondingly, to employ it in the spiritual guidance of his disciples. Thus, we see him recommending to his spiritual children the use of imagination for spiritual ascents: “Let your nous freely imagine the heavenly things, and behold, the gate of Paradise opens before us.”

“Let there be Cherubim and angels standing by.” In the ascesis of noetic prayer, however, every image of the imagination must be cast aside. Thus, in a letter to an unnamed nun, he writes: “Only take care not to accept images of the imagination. Attend solely to the words of the Jesus Prayer, and you will be greatly benefited.” This, of course, is not at all easy during the first stages of spiritual life. Tribulations, temptations, and tears are especially important for the purification of the heart. “A small tribulation cleanses the soul of a long-standing illness.” Temptations, too, are medicines and healing herbs that cure our noetic passions and invisible wounds. For this reason, he continually counsels patient endurance amid tribulation and temptation.

The more accustomed a person becomes to enduring these things, the smaller they become, until they pass without effort. Finally, tears bear witness to two fundamental elements of the faithful person’s spiritual life: love and metanoia, repentance. Where there is no love, there are no tears. The faithful person weeps because he loves God, whom he grieves through sin; and at the same time, he repents because he wants to respond to God’s love by keeping His commandments. Ascetic literature frequently refers to tears. Saint Joseph the Hesychast describes tears as fragrant myrrh that removes defilement and cleanses the human soul. They are the chief weapon against demons and a laver that washes away sins. Where there are no tears, there is ignorance of God, from which pride is born and fills the human heart.

Tears are not produced by human strength. Through his struggle, a person demonstrates his intention, while cleansing tears come as gifts from God. The experience of grace, which also reveals the mystery of humanity’s separation from God, is expressed through tears of repentance and love for God. Purity of heart is not acquired all at once, but only after long and painful struggles. For the purification of the heart to take place, it must be preceded by purification of the nous. The nous, Saint Joseph the Hesychast observes, is the steward of the soul, carrying its nourishment. First, the nous is cleansed of the preconceptions it held in the world and is freed from distraction and wandering. Through the continual repetition of the Jesus Prayer, this wandering ceases entirely.

“Then you understand that you have been cleansed, because you no longer incline toward the evil and impure things toward which your nous inclined while in the world. Afterward, as the Jesus Prayer enters and leaves the heart, it clears a path and casts out from it every shameful thing, every wickedness, and every impurity.” As long as the nous remains impure, it cannot discern either the impurity or the demons lurking in the heart. Once it recovers its purity, however, it sees the impurity and the unclean spirits that defile the heart, and it fights against them. Then the good steward takes care and prepares the conditions for the soul’s health and purification. The Patristic Tradition points out that purification of the nous is relatively easy, but does not last long. Purification of the heart, by contrast, is difficult, but remains more firmly established.

The heart is the root of the senses. If it is purified, all the senses are purified as well. But as long as the heart remains impure, there is also the danger of spiritual delusion. Elder Joseph observes that prayer which ascends to theoria, to divine contemplation, without the nous being enclosed within the heart is not in itself delusion, but it can easily turn into delusion. The demons, Elder Joseph notes, are spirits and are akin to our own spirit, the nous, or spiritual intellect. So when an unclean spirit subtly attacks the nous, and the nous, through habit, carries this into the heart, then, if the heart is not pure, the soul is darkened and obscured. From that point on, instead of theoria, it continually receives fantasies. This is how every spiritual delusion arose, and how heresies came into being.

The separation of the nous from the heart is a consequence of sin. The Christian is therefore called to restore the nous to its proper place. This is above all the work of the hesychast. “The one who practices hesychia,” Elder Joseph writes, “strives to gather the nous within the heart, as the neptic Fathers teach, and, with each breath in and out, to say the Jesus Prayer noetically: ‘Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me.’” Just as breath gives life to the flesh, so the nous, united with the Jesus Prayer, raises the deadened soul to life. Purity of the nous and the heart, which also restores the unity of the human person fragmented by sin, mystically grants a foretaste of the Resurrection and a pledge of the divine life of the age to come.

We offer our heartfelt thanks to our professor, Georgios Mantzaridis, who has led us into the deep waters of life in the Holy Spirit. He has given us a wonderful introduction to the subtlety and seriousness of purity of heart as a prerequisite for holiness. I do not wish to comment or say anything further, because I fear that I would only diminish the significance of what we have heard. This session has now concluded. According to the program, we will have a fifteen-minute break and then return for the ninth session, which will bring the event to a close.

Fifteen minutes is not enough time for everyone to go outside. Those who have a particular need may do so, so that we do not lose time.

Τώρα, κατά το πρόγραμμα, έχουμε εισήγηση από τον καθηγητή κύριο Γεώργιο Μαντζαρίδη, ο οποίος είναι ο πρύτανης της ηθικής, ο καθηγητής μας, ο δάσκαλός μας, και δεν χρειάζεται, νομίζω, καμία σύσταση. Είναι γνωστός και στο ακροατήριο, αλλά και διεθνώς γνωστός, για τη συμβολή του και την τομή την οποία έχει κάνει στον χώρο της ηθικής με τη σύζευξη αυτή της πατερικής θεολογίας. Τον παρακαλούμε να λάβει τον λόγο σε ένα θέμα το οποίο, θα λέγαμε, είναι η καρδιά του συνεδρίου, αφού και ως διατύπωση αναφέρεται στην καθαρότητα του νου και της καρδιάς, με βάση τη διδασκαλία του αειμνήστου Γέροντα Ιωσήφ. Πανιερότατε, Σεβασμιότατε, Άγιε Καθηγούμενε.

Πατέρες και Μητέρες, Κυρίες και Κύριοι Σύνεδροι, στην ορθόδοξη θεολογία γίνεται λόγος για αμαύρωση ή σκοτισμό του κατ’ εικόνα Θεού δημιουργημένου ανθρώπου. Ο σκοτισμός αυτός, που προκλήθηκε με την παρακώλυση του θελήματος του Θεού και τη στέρηση της θείας ζωής, έφερε την ακαθαρσία. Ο άνθρωπος έχασε τη φυσικότητα και, μαζί με αυτήν, την καθαρότητά του. Αλλοτριώθηκε από την πηγή της ζωής, τον Θεό, αλλά και από τον ίδιο τον εαυτό του. Ασθένησε η ψυχή του, σκοτίστηκε ο νους του και στράφηκε σε κατεύθυνση αντίθετη προς την πραγματική του κλίση. Η καθαρότητα είναι συστατική ιδιότητα όχι μόνο του Θεού, αλλά και του ανθρώπου.

Ο άνθρωπος ως δημιούργημα του Θεού είναι καθαρός. Η ακαθαρσία αποτελεί γι’ αυτόν περίσταση και παρασυστατική κατάσταση. «Οὐ γὰρ ἐκάλεσεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἐπὶ ἀκαθαρσίᾳ, ἀλλ’ ἐν ἁγιασμῷ». Η καθαρότητα, σημειώνει ο Γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής, είναι η αρχαία στολή του νου. Η ακαθαρσία είναι έργο της σαρκός, που εκδηλώνεται με τα σαρκικά αμαρτήματα, τη μοιχεία, τις αιρέσεις και την ειδωλολατρία με τις διάφορες μορφές. Έτσι, η ακαθαρσία έρχεται σε αντίθεση προς την αγιότητα και ματαιώνει τον αρχικό σκοπό της δημιουργίας του ανθρώπου, αλλά και αντιστρατεύεται στη θέληση του Θεού γι’ αυτόν, να Τον ομοιάσει και να γίνει άγιος όπως Εκείνος. Σε αντίθεση προς τούτη...

Η καθαρότητα αποτελεί προϋπόθεση για την αγιότητα του ανθρώπου και την ομοίωσή του προς τον Θεό. Την αναγκαιότητα του καθαρισμού, αλλά και την ταυτόχρονη αδυναμία του ανθρώπου να πραγματοποιήσει το έργο αυτό χωρίς την καθαρτική παρέμβαση του Θεού, εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο ο γνωστός, ο γνωστός ψαλμός: «Ραντιείς με υσσώπω και καθαρισθήσομαι, πλυνείς με και υπέρ χιόνα λευκανθήσομαι. Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός, και πνεύμα ευθές εγκαίνισον εν τοις εγκάτοις μου». Και ο προφήτης Ιεζεκιήλ, αναφερόμενος στην εσχατολογική κάθαρση του Ισραήλ, λέει ότι ο Θεός θα αφαιρέσει την πέτρινη καρδιά του, θα του δώσει καρδίαν καινήν και πνεύμα καινόν. Η καθαρότητα του ανθρώπου έγκειται κυρίως στην καθαρότητα της καρδιάς.

Κατά τη βιβλική γραμματεία, η καρδιά του ανθρώπου είναι ο έσω άνθρωπος. Η ιδιαίτερη έμφαση στην καθαρότητα της καρδιάς γίνεται στην Καινή Διαθήκη. Ο ίδιος ο Κύριος μακαρίζει αυτούς που έχουν καθαρή την καρδιά, γιατί θα δουν τον Θεό. Εξαίρει την εσωτερική καθαρότητα του ανθρώπου, που γίνεται κάτοπτρο της θεοπτίας, και καυτηριάζει τον περιορισμό των Γραμματέων και των Φαρισαίων στην εξωτερική καθαρότητα. Και ο Γέροντας Ιωσήφ προτρέπει: «Καθάριζε το έσω του ποτηρίου, καθώς μας διδάσκει ο Κύριος, για να γίνει και το έξωθεν καθαρόν, καθότι όλα τα διά του στόματος εκτελούμενα είναι φύλλα, όπου στολίζουν τον έξωθεν άνθρωπο». Η κάθαρση φαίνεται να έχει αρνητικό χαρακτήρα. Αυτό το γνώρισμα αποτελεί ουσιώδες έργο υποδομής για την υποδοχή του θείου φωτισμού.

Επαναφέρει τον άνθρωπο στον εαυτό του από τα πάθη, επιστρέφει κατά κάποιον τρόπο στη μηδενική του βάση και προσβλέπει στον Θεό για ανάπλαση. Άλλωστε, και όλοι οι άθλοι υπηρετούν τον ίδιο σκοπό. Δεν παράγουν ανακαινιστική χάρη, αλλά καλλιεργούν την ταπεινοφροσύνη και προσελκύουν τη χάρη του Θεού. Και τότε μόνο είναι γνήσιοι οι άθλοι, όταν υπηρετούν τον σκοπό αυτό. Η άσκηση της αρετής, κατά τον Γέροντα Ιωσήφ, εκφράζει την αγαθή προαίρεση του ανθρώπου, είναι ορμή προς τον Θεό και όχι μέθοδος για την αλλαγή του εαυτού. «Εμείς εργαζόμεθα επί πόνω, δεικνύοντες ενώπιον του Κυρίου την αγαθή και καλή μας προαίρεση, όπερ χρεωστούμε και οφείλουμε να προσφέρουμε. Το δε αν θα λάβουμε...»

Εξαρτάται από την αγαθή πρόνοια του παντοδυνάμου Θεού. Όπως ο καλός γεωργός καλλιεργεί τη γη, βάζει μέσα τους σπόρους και περιμένει το έλεος του Κυρίου, δηλαδή κατάλληλους καιρούς και τις απαραίτητες βροχές, χωρίς τις οποίες δεν θα ωφεληθεί τίποτε, έτσι και εμείς. Αν δεν αποστείλει ο Κύριος τα άνωθεν καθαρτήρια ύδατα, όπως γράφει στις επιστολές του, άκαρποι και ολόγυμνοι απομένουμε. Τα δε έργα μας εις βρώσιν καθίστανται και αρεταί μόνον καλώς εργαζόμεναι, ειδάλλως μετατρέπονται σε κακίες. Οι τελευταίες παρατηρήσεις του Γέροντα Ιωσήφ, ότι δηλαδή οι αρετές μας, κακώς εργαζόμενες, μετατρέπονται σε κακίες, επαναλαμβάνουν ουσιαστικά την επιγραμματική, αλλά και για ορισμένους νεότερους και ορθοδόξους ακόμη θεολόγους επικίνδυνη...

Έχει πρωτοδιατυπωθεί αυτή η φράση από τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά. Γράφει ο Άγιος Γρηγόριος: «Παν αγαθόν, ενεργούντος του Θεού, ημίν προσγίνεται. Του Θεού μη ενεργούντος εν ημίν, αμαρτία παν το ημών γινόμενον». Με άλλα λόγια, το μόνο που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος χωρίς τη χάρη του Θεού είναι η αμαρτία. «Μη βάλεις ποτέ στο νου σου ότι έκανες κάτι καλό χωρίς τον Θεό», γράφει και ο Γέροντας Ιωσήφ, «γιατί μόλις το σκεφτείς, αμέσως θα υποχωρήσει η χάρη και θα το χάσεις, για να μάθεις την ασθενή σου κατάσταση, να μάθεις το γνώθι σαυτόν». Για να οδηγηθεί ο άνθρωπος στην αυτογνωσία, χρειάζεται να συναντήσει πολλούς και μεγάλους πειρασμούς. Χρειάζεται να περάσει πολλές δοκιμασίες.

Μόνο ταπεινώνεται και μαθαίνει, μαθαίνει παθαίνοντας την αλήθεια. «Η ταπείνωση», γράφει ο Γέροντας Ιωσήφ, «είναι η αλήθεια. Να μάθεις ότι είσαι μηδέν». Και η αλήθεια αυτή ελευθερώνει τον άνθρωπο από την αμαρτία. Οι σκέψεις του Γέροντα Ιωσήφ για την ταπείνωση, την ανάγκη δηλαδή να συνειδητοποιήσει ο άνθρωπος την εκ του μηδενός προέλευσή του, παρόλη την απλοϊκή ανάπτυξή τους, θυμίζουν και φραστικά μερικές φορές αντίστοιχες εκφράσεις του Γέροντα Σωφρονίου. «Εμολύναμε τον νου και την καρδιά μας και το στόμα μας με λόγια, με έργα, με σκέψεις», γράφει ο Γέροντας Ιωσήφ. «Τώρα δεν έχουμε παρρησία. Δεν έχουμε ένδυμα γάμου. Γι’ αυτό πρέπει να καθαριστούμε με εξομολόγηση, με δάκρυα, με πόνο ψυχής και προπάντων με προσευχή, που καθαρίζει και περιέχει τον άνθρωπο».

Ιδιαίτερη σπουδαιότητα προσέδιδε ο Γέροντας Ιωσήφ, όπως άλλωστε και γενικότερα η πατερική παράδοση, στη σωματική αγνότητα. Γι’ αυτό, όπως γράφει, περισσότερο από κάθε άλλο πάθος πολέμησε τη σάρκα και, μετά από τους υπεράνθρωπους αγώνες του, έλαβε ως δώρο την καθαρότητα, να μην ξεχωρίζει γυναίκα ή άντρα. Πέρα από κάθε διάθεση αυτοπροβολής και με αποκλειστικό σκοπό να στηρίζει τα αγωνιζόμενα πνευματικά τέκνα του, σημειώνει: «Δεν μου κινείται πάθος και με τη δωρεά του Κυρίου έλαβον εν αισθήσει την άχραντη καθαρότητα». Ως πρότυπο βέβαια της σωματικής αγνότητας προβάλλει το πρόσωπο της Παναγίας.

μπορώ να σας περιγράψω, έλεγε στη συνοδεία του, πώς θα αναρέστηκε η Παναγία μας στην καθοριστή μου πυροσταρότητα, επειδή αυτή είναι η μόνη αγνή Πατρένος, και γι' αυτό και όλους οι ούτους βασέλλει και Αγαπά. Πάλι έλεγε: «Δεν υπάρχει άλλη θυσία πλέον ευώδης τω Θεώ, όσον η αγνότης του σώματος, όπου αποκτάται με αίμα και αγώνα φρικτόν». Στην πατερική παράδοση είναι γνωστή η τριμερής διάκριση της χάριτος του Θεού, που, ανάλογα με το έργο που πραγματοποιεί, διακρίνεται σε καθαρτική, φωτιστική και τελειωτική. Καθαρτική είναι αυτή που καθαρίζει τον άνθρωπο από τα πάθη, φωτιστική αυτή που τον φωτίζει, φωτίζει τον νου του και οδηγεί στη θεωρία των λόγων των όντων και των λόγων του Θεού, και τελειωτική αυτή που πραγματοποιεί την ένωση με τον Θεό. Ακολουθώντας την πατερική παράδοση, ο Γέροντας διακρίνει τρεις καταστάσεις ή στάδια πνευματικής τελειώσεως. Στην κατάσταση της καθάρσεως, ο πιστός αισθάνεται τη χάρη του Θεού να τον διαγείρει σε μετάνοια. Στην κατάσταση του φωτισμού...

Στη θεωρία του Θεού, όχι σε φώτα και φαντασίες και εικονισμούς, όπως επισημαίνει, αλλά σε διαύγεια του νου, σε καθαρότητα λογισμών, σε βάθος εννοιών. Για να πραγματοποιηθούν όμως αυτά, χρειάζεται άσκηση προσευχής, με πολλή ησυχία και με απλανή οδηγό. Η τρίτη, τέλος, κατάσταση, η τελειωτική, που τελειοποιεί τις ψυχές των ανθρώπων, ονομάζεται επίσης υπερφυσική και απάθεια. Οι καταστάσεις και τα στάδια αυτά δεν πρέπει να θεωρηθούν ως στεγανά. Άλλωστε, η χάρη του Θεού δεν αποκαλύπτεται με τον ίδιο τρόπο, ούτε με την ίδια ένταση και την ίδια διάρκεια στον κάθε άνθρωπο.

Συστέλλεται μετά τη φανέρωσή της, για να δώσει στον πιστό την ευκαιρία να αγωνιστεί με τις δικές του δυνάμεις και να φανεί πιστός οικονόμος. Από τα απλά και πρακτικά κείμενα του Γέροντα Ιωσήφ γίνεται φανερό.

Η κάθαρση αυτή βιώνεται όχι μόνο ως ηθικό, αλλά και ως οντολογικό γεγονός, με εσχατολογικό μάλιστα χαρακτήρα. Το έσχατο, που κατά την ορθόδοξη θεολογία δεν βρίσκεται μόνο στο τέλος της ιστορίας, αλλά και σε κάθε στιγμή της, προσδιορίζεται από την κάθαρση αυτή του ανθρώπου μέσα στο παρόν. Ανάλογα με την κάθαρση αυτή και τον φωτισμό που δέχεται ο καθένας εδώ, δοκιμάζει προκαταρκτικά, αλλά και θα απολαύσει μελλοντικά, την αιώνια θέα του Θεού. Σχολιάζοντας, εξάλλου, τον μακαρισμό του Κυρίου, «Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται», σημειώνει: «Δεν λέει μακάριοι οι βλέποντες οράματα και αποκαλύψεις. Γι’ αυτό δεν πρέπει να χαίρετε εις αυτά, και αν είναι από τον Θεό». Σας ευχαριστώ.

Όταν βλέπει ότι εύρεν ο νους την καρδίαν και εστάθη εντός του. Ιδιαίτερη θέση στην πνευματική ζωή προβάλλει, όπως είναι γνωστό, η λειτουργία της φαντασίας, η λειτουργία αυτή που εκδηλώνεται στο μεθόριο μεταξύ νου και αισθήσεως. Η κρισιμότητα της λειτουργίας αυτής έγκειται στην αυτονόμησή της· συνδέεται με την πτώση και την εσωτερική διάσπαση και διαστροφή του ανθρώπου. Ο πιστός οφείλει να γνωρίζει ότι ο διάβολος έχει μεγάλη συγγένεια προς τη φαντασία και τη χρησιμοποιεί ως γέφυρα για να εισχωρήσει στην ψυχή του ανθρώπου. Ο γέροντας Ιωσήφ εφιστά ιδιαίτερα την προσοχή των πιστών να μη δέχονται κατά την προσευχή φαντασίες για το θείον, γιατί είναι το θείον ανείδεον, αφάνταστον και αμόρφωτον.

Επισημαίνει ακόμη και τον κίνδυνο που διατρέχει ο άνθρωπος από τις φαντασίες των αμαρτημάτων που διέπραξε στη ζωή του. Όπως σημειώνει, αν και συγχωρείται ο άνθρωπος για την αμαρτία του, όμως παραμένει η φαντασία του σφάλματος και η ενθύμηση αυτού. Ο πιστός μπορεί να μεταχειρίζεται τη φαντασία για θετικούς σκοπούς ή και για να καταπολεμεί τις απρεπείς φαντασίες. Η μεγάλη καθαρότητα του γέροντα και η είσοδός του στην κατάσταση της απάθειας του έδιναν την ευκαιρία να χρησιμοποιεί με αρκετή άνεση τη θετική φαντασία, αλλά και αντιστοίχως για την πνευματική καθοδήγηση των μαθητών του. Έτσι βλέπουμε να προτείνει στα πνευματικά του παιδιά τη χρήση της φαντασίας για πνευματικές αναβάσεις. «Αφήσατε τον νου σας ελεύθερον να φανταστεί τα ουράνια και ιδού μας ανοίγεται η θύρα του παραδείσου».

Έστω και Χερουβείμ και άγγελοι παραστέκοντες. Στην άσκηση όμως της νοεράς προσευχής πρέπει να αποβάλλετε κάθε φαντασία. Έτσι, σε επιστολή του προς ανώνυμη μοναχή γράφει: «Μόνον πρόσεχε μην δέχεσαι φαντασίες και στα λόγια μόνον της ευχής να προσέχεις και πολύ θα ωφεληθείς». Αυτό βέβαια δεν είναι καθόλου εύκολο κατά τα πρώτα στάδια της πνευματικής ζωής. Ιδιαίτερη σπουδαιότητα για την κάθαρση της καρδιάς έχουν οι θλίψεις, οι πειρασμοί και τα δάκρυα. «Μικρή θλίψις καθαρίζει την ψυχή από πολυχρόνιον νόσον». Και οι πειρασμοί είναι φάρμακα και βότανα ιατρικά που θεραπεύουν τα νοερά πάθη και τις αόρατες πληγές μας. Γι’ αυτό συνιστά διαρκώς υπομονή εν θλίψει και πειρασμώ.

Όσο συνηθίζει ο άνθρωπος να υπομένει αυτά τα πράγματα, τόσο μικραίνουν και περνούν χωρίς κόπο. Επιτέλους, τα δάκρυα μαρτυρούν δύο βασικά στοιχεία της πνευματικής ζωής του πιστού, την αγάπη και τη μετάνοια. Όπου δεν υπάρχει αγάπη, δεν υπάρχουν δάκρυα. Ο πιστός κλαίει γιατί αγαπάει τον Θεό, που πικραίνει με την αμαρτία, αλλά και μετανοεί ταυτόχρονα γιατί θέλει να ανταποκριθεί στην αγάπη Του, τηρώντας τις εντολές Του. Στην ασκητική γραμματεία υπάρχουν συχνές αναφορές στα δάκρυα. Ο Γέροντας Ιωσήφ χαρακτηρίζει τα δάκρυα ως ευώδη μύρα που απομακρύνουν τον ρύπο και καθαρίζουν την ψυχή του ανθρώπου. Αυτά είναι το κύριο όπλο κατά των δαιμόνων και λουτρόν κατά των αμαρτιών. Όταν δεν υπάρχουν δάκρυα, υπάρχει η άγνοια Θεού, από την οποία γεννιέται η υπερηφάνεια και πληρούται η καρδιά του ανθρώπου.

Και τα δάκρυα δεν παράγονται από τη δύναμη του ανθρώπου. Ο άνθρωπος δείχνει με τον αγώνα του την προαίρεσή του και τα καθαρτήρια δάκρυα έρχονται ως δώρα του Θεού. Η εμπειρία της χάριτος, που αποκαλύπτει και το μυστήριο του χωρισμού του ανθρώπου από τον Θεό, εκφράζεται με τα δάκρυα της μετανοίας και της αγάπης προς τον Θεό. Η καθαρότητα της καρδιάς δεν αποκτάται δια μιας, αλλά μετά από μακρούς και επίπονους αγώνες. Για να πραγματοποιηθεί η κάθαρση της καρδιάς, πρέπει να προηγηθεί η κάθαρση του νου. Ο νους, παρατηρεί ο Γέροντας Ιωσήφ, είναι ο οικονόμος της ψυχής που κουβαλάει την τροφή. Πρώτον καθαρίζει αυτός από όσες προλήψεις κατείχε στον κόσμο και τον ελευθερώνει από τους μετεωρισμούς. Και λέγοντας συνεχώς την ευχή, παύει εντελώς ο μετεωρισμός.

Και τότε καταλαβαίνεις ότι εκαθαρίστηκες, διότι πλέον δεν αποκλίνεις προς τα πονηρά και ακάθαρτα, προς τα οποία έκλινε ο νους σου στον κόσμο. Μετά από αυτό, η ευχή, εισερχομένη και εξερχομένη στην καρδίαν, καθαρίζει δρόμον και εκβάλλει πάσαν την αισχρότητα, πονηρίαν και ακαθαρσίαν από αυτήν. Όσο ο νους δεν είναι καθαρός, δεν μπορείς να διακρίνεις την ακαθαρσία και τους δαίμονες που εμφωλεύουν στην καρδιά. Όταν όμως ανακτήσει την καθαρότητά του, βλέπει την ακαθαρσία και τα ακάθαρτα πνεύματα που τη μολύνουν και μάχεται εναντίον τους. Ακολούθως, ο καλός οικονόμος φροντίζει και ετοιμάζει τις προϋποθέσεις για την υγεία και τον καθαρισμό της ψυχής. Στην πατερική Παράδοση επισημαίνεται ότι η κάθαρση του νου είναι σχετικά εύκολη, αλλά δεν διαρκεί πολύ. Αντιθέτως, η κάθαρση της καρδιάς είναι δύσκολη, αλλά διατηρείται σταθερότερα.

Η καρδιά είναι η ρίζα των αισθήσεων. Αν καθαριστεί, καθαρίζονται και όλες οι αισθήσεις. Όσο όμως η καρδιά παραμένει ακάθαρτη, υπάρχει και ο κίνδυνος της πλάνης. Έτσι και η προσευχή που ανεβαίνει στη θεωρία χωρίς εγκλεισμό του νου στην καρδιά, παρατηρεί ο Γέροντας Ιωσήφ, δεν είναι πλάνη, όμως εύκολα γυρίζει σε πλάνη. Οι δαίμονες, σημειώνει ο Γέροντας Ιωσήφ, είναι πνεύματα και συγγενεύουν με το δικό μας πνεύμα, τον νου. Όταν λοιπόν το ακάθαρτο πνεύμα, με λεπτότατο τρόπο, προσβάλλει τον νου και αυτός κατά συνήθεια το μεταφέρει στην καρδιά, αν η καρδιά δεν είναι καθαρή, τότε η ψυχή σκοτίζεται και αμαυρώνεται. Και έκτοτε, αντί θεωρίας, δέχεται διαρκώς φαντασίες. Και με τον τρόπο αυτόν έγιναν όλες οι πλάνες και έγιναν αιρέσεις.

Η διάσπαση του νου από την καρδιά αποτελεί συνέπεια της αμαρτίας. Γι’ αυτό ο Χριστιανός καλείται να επαναφέρει τον νου στη θέση του. Αυτό είναι πρωτίστως το έργο του ησυχαστού. «Ο ησυχάζων», γράφει ο Γέροντας Ιωσήφ, «προσπαθεί να συνάζει τον νου μέσα στην καρδία, καθώς οι νηπτικοί πατέρες διδάσκουν, και διά της πνοής και εκπνοής να μελετά νοερώς την ευχή: Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με». Και όπως η πνοή δίνει ζωή στη σάρκα, έτσι και ο νους που συνδέεται με την ευχή ανασταίνει τη νεκρωμένη ψυχή. Η καθαρότητα του νου και της καρδιάς, που αποκαθιστά και την ενότητα του διασπασμένου από την αμαρτία ανθρώπου, παρέχει μυστικώς την Ανάσταση και τον αρραβώνα της θείας ζωής του μέλλοντος.

Ευχαριστούμε θερμότατα τον καθηγητή μας, τον κύριο Γεώργιο Μαντζαρίδη, ο οποίος μας πήγαγε στα βαθιά νερά της αγιοπνευματικής ζωής. Μας έκανε μια θαυμάσια εισαγωγή στη λεπτότητα και σοβαρότητα που έχει η καθαρότητα της καρδιάς ως προϋπόθεση της αγιότητας. Δεν θέλω να κάνω κανένα σχόλιο και να πω τίποτε περισσότερο, γιατί φοβούμαι ότι θα μειώσω μάλλον τη σημασία των ακουσθέντων. Εδώ έχει λήξει η συνεδρία. Θα έχουμε, κατά το πρόγραμμα, ένα διάλειμμα ενός τετάρτου και θα επανέλθουμε για την ενάτη συνεδρία, το τέλος της διοργάνωσης. Αν είναι πολλοί, δεν μπορούν να...

Ένα τέταρτο δεν αρκεί για να βγουν όλοι έξω. Όσοι έχουν κάποιον λόγο, αυτοί ας το επιδιώξουν, για να μη χάσουμε τον χρόνο.