On the Divine Liturgy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

For if we said that the phrase means “for those sailing in good weather,” since that is where you placed the emphasis, then we would be saying that we should pray for those who have fair weather. No; we should pray for those who have bad weather, not fair weather. So that cannot be the meaning.

Those who have fair weather do not need prayer and help; those who have bad weather do. Therefore, the phrase “for those who sail well” means “for those who are not sailing under evil conditions.” That is how it should be understood. Here, then, the Church prays for those at sea.

Someone who has a loved one traveling at sea will certainly be able to feel this, understand it, and participate attentively in this prayer of the Church. He looks outside and sees a snowstorm or a whirlwind, and he says, “What must be happening now to my loved one, who has gone out to earn his bread, struggling against the sea and these forces of nature?” Then he will truly understand how attentively he must stand in Church and pray, so that this supplication for those at sea may be heard.

For those traveling by land. There are also people journeying overland, who again often struggle against the forces of nature, sometimes facing dangers as though fighting wild beasts and finding themselves in difficult circumstances. The Church prays that the grace of the Holy Spirit may help them and deliver them from danger.

For the sick—that is, those who are ill—and for the weary—that is, those exhausted by sickness or by other temptations. The Church brings all of them before God during divine worship and pleads on their behalf.

And each person should participate inwardly in these petitions, whether they are proclaimed by the priest or by the deacon. The truth is that we let them pass us by without giving them any thought, as we have said.

The deacon proclaims them, and if he happens to have a beautiful voice, we pay more attention to the beauty of his voice than to the meaning of the words. But if this necessary petition is to receive an answer, we must participate and understand what he is saying. Our nous—the spiritual intellect—must immediately turn to what the Church, through this prayer, is asking God to bring about.

So he says, “For those at sea”—and we have explained which seafarers are meant—and “for those traveling by land,” for people may find themselves journeying in many different ways. Then he speaks of the sick: so many people are ill, and often they have no one even to speak to them about what their illness means.

Often this may lead them into disobedience, because they do not know how to grasp the meaning of the illness or understand what may come from an illness for which we may not be at fault. Yet most of the time we ourselves are at fault. For if our trials were counted, out of a hundred—

One illness may be from God; the other ninety-nine are made by our own hands. The sick person therefore needs someone to go to his bedside, or at least a prayer to reach him by an indirect path, to console him and tell him that he is not alone and has not been abandoned by divine providence.

He must be told that God cares for him—and perhaps cares for him even more now that He has called him to undergo this trial. Yet we have been given a specific command, accompanied by a warning: “I was sick, and you did not come to Me.”

If the sick are not our relatives, and if there is no concern that our visit might be misunderstood, we still do not go to meet them. We do not visit them or tell them that God exists, that medicine exists, and that healing exists—provided there is a reason for them to be healed.

For often there is no reason for us to be healed, while there is a reason for us not to be healed. Many times, remaining unhealed brings greater spiritual benefit than being healed. The faithful are therefore called to pray for these people, whether or not they themselves have someone who is sick.

A person understands the seriousness of these words most clearly when someone close to him is ill. If his young son is slipping away, or his husband, wife, companion, or another relative, then his heart melts all the more. He too is wholly consumed, becoming like a burnt offering in the intensity of his attention.

When we are outside the frying pan, we are not so concerned. We have to be inside it before we understand the value of these words, which, as I have said, we pass over so quickly because we do not pay attention and do not want to participate.

Yet we have been given the Amen to say: “Yes, for those at sea; yes, for those traveling by land—Amen. For those in pain, those afflicted, and those who are weary—Amen. Yes, yes.” But we do not say it. Often we do not even hear the priest or the chanter saying it on our behalf.

So he says, “For the sick.” And “for the weary” refers to those who have been exhausted by various circumstances, or even worn down by illness. Their morale has been shattered, their nerves are frayed, and they have generally lost their sense of direction.

They need a few words of comfort; they need material assistance; they need something—someone to stand beside them—so that they may find the strength to stand again. This is a duty entrusted to us, who are called the faithful, who are called Christians, the Church militant—who are called the Church.

There have been captives, and there are still captives today. How many of our own people remain captive—those taken away in the forced removal of children, and in various other circumstances? How many people in Northern Epirus are not living as captives? But this word “captive” can also be understood spiritually. How many are captives in the hands of Satan, bound beneath their sins, without even realizing it? They are like the mentally ill who are bound in chains.

They do not feel their bondage, because they live in the kingdom of Satan, in the kingdom of sickness. They do not realize it. Many people are like this. And this is the most wretched condition of all, because when a person does not understand the state into which he has fallen, he does not call upon God or upon Christ to have these bonds cast off from him.

Then help must come from outside, from the so-called reborn Christian who went to Church not merely to punch a timecard proving that he was present so that he might collect his wages, but to strive and struggle, to unite his prayer with the prayers of the others, and to serve Satan with notice of eviction.

“The prayer of a righteous person has great power,” as does the supplication of the Mother who prays to the Master of all. So we must not simply dismiss this by saying, “We have no captives.” There are many captives; and if we understand captivity in its spiritual sense, there are countless captives.

Among us, in our surroundings, in our families, and among those dear to us, there are people who are still held in chains by Satan. This Satan must be served notice of eviction, for, as the Fathers say, he holds the scepter and the reins of the human soul.

For their salvation, the salvation of both soul and body, let us pray to the Lord. So when the deacon, holding his orarion, calls us, “In peace, let us pray to the Lord,” he is calling us to pray for these things as well. As soon as we hear them, our nous—the spiritual intellect—must turn toward them, and our soul must turn toward Him, inwardly saying, “Yes, Amen.”

Then comes another similar prayer: “For our deliverance from all tribulation, wrath, danger, and necessity, let us pray to the Lord.” We ask Him to rescue us, save us, and deliver us: “But deliver us from the evil one.”

Deliver us and guard us from the influence of the evil one, from every tribulation and from wrath. If someone could be taken back to the first years of Christianity, when people struggled amid hardships and tribulations, surrounded by true beasts—beasts who had human form but were lions at heart—then he would understand this tribulation and wrath, all these forces arrayed against us, from which Christ alone can rescue and protect a person.

Imagine being ordered to deny Christ, under threat that otherwise they will take away your wife, execute your child, take away your husband, or throw you into prison. Imagine such tribulation. How difficult it is to remain protected from the wrath of Satan, who seeks to sweep you away and leave nothing standing.

The Church asks this because she is praying for people made of dust, clothed in flesh with all its weaknesses, people who can easily give way. She asks for the strength that will deliver us. We are not strong enough to endure the furnace of these tribulations, the onslaught of this wrath, this malice, and this drive to destroy everything sacred and holy, as has happened especially to the Orthodox faith.

Strength is needed against every danger and necessity. A person faces a great many material and spiritual needs, and through this prayer he asks Christ to heal them, to lessen his needs and dangers, to guard him, as it were, and to repel the flaming arrows of the evil one.

And all these things depend upon the pure prayer of the faithful person, whether offered privately or in the Church. Yet this too escapes many people, because we cannot take in what the prayer is saying. We do not even pay attention to it, so that we might seek out its meaning and discuss it.

What, then, is it saying, so that from now on we may take a conscious position? After speaking of all these things, especially those concerning the human soul, it says: “Help us, save us, have mercy on us, and keep us, O God, by Thy grace.” In other words: receive us, take hold of us, help us, and save us.

“Have mercy on us and keep us.” Have mercy on us; grant us mercy and all these gifts of grace:

health, release from captivity, healing of soul and body, an angel of peace, peace with the world, favorable weather for the fruits of the earth, and all the rest. Grant us all these things as mercy, not as wages, because many believe they are entitled to them. That is not so. “By Thy grace”: Thou wilt give them to us as a gift. We are not entitled to them. We are sinners. A person must believe this, because if he does not believe that he is a sinner...

Saint John Climacus says:

“Even if you ascend the ladder of the virtues, pray for the forgiveness of sins.” Even if you possess every virtue—while we do not possess even one of them rightly—even if you possess them all, pray for the forgiveness of sins.

Then, in a certain sense, you safeguard whatever small virtue you may have by securing it in humility. You hide it behind humility, saying, “I have done nothing. And if I did anything, Thou didst do it through me.”

I used to give this example: “Can an orange tree that was once a bitter-orange tree boast because it now bears sweet oranges? What can it say? ‘Look at me, bearing oranges’? But until yesterday you were a bitter-orange tree. If you bear sweet oranges today, it is because a graft from an orange tree was inserted into you. If we remove that graft, that bud, you will once again bear bitter oranges. That is your own nature.”

The graft itself contains no bitter sap, but the bitter juices are transformed when the graft is inserted. It is the graft that changes them, turning a bitter orange into a sweet one. Therefore, the fruit is not your own; it belongs to the graft implanted in you, and that graft is called Christ.

That is the truth. Christ is the grafting of souls, and through Christ a person does good. This is the crucial point. Consequently, I am not the one doing these things. An orange tree cannot boast that it produces oranges when it does so only after it has been grafted. The orange belongs to the graft.

If the graft is removed, the tree will once again produce bitter oranges, because its root has not ceased to be bitter. That is why Paul says in Romans: “And if Christ is in you, the body is dead because of sin, but the Spirit is life because of righteousness.”

If Christ is in us, He holds our reins, takes the helm, and directs both the flesh and the nous—the spiritual intellect. The question, then, is how we may succeed in having Christ dwell within us, how Christ may enter the soul.

This is how a person will be saved. If you accomplish this, then something truly happens. So, after telling Him all these things, we now say: “Take hold of us, help us, save us, and have mercy on us. Take hold of us; we surrender ourselves to Thee. Receive us and keep us in Thine own way.”

Thou canst protect us from every danger and from every enemy, visible and invisible. Save us not by our righteousness, but “by Thy grace,” through Thy grace. God saves the human person, helps him, and has mercy on him.

And He preserves us, not because of man’s good works, but because of something else, which is called the gift of Christ, or simply grace. That is why it says here, “By Your grace, preserve us”—not by my righteousness, but by Your grace.

Then the prayer brings forward the Theotokos and the Saints: “our Most Holy, immaculate…” That is, the Most Holy Theotokos who is undefiled and untouched by stain—the immaculate, undefiled, and pure one.

“Our most blessed and glorious Lady, the Theotokos.” Our Lady is the Theotokos—God-bearer—not merely the Christ-bearer. Some wanted to call her Christ-bearer rather than Theotokos, so as to muddy the waters concerning the One who was born: implying that she bore not the true Christ, but merely some ‘christ.’ For there were many who were called christs in the Old Testament: the prophets were anointed, the kings were anointed, and so they were called anointed ones.

Here the Church proclaims the dogma of the Theotokos, and this is a point over which many stumble and for which they will be severely judged. If Protestantism is questioned about the Theotokos, it recoils. It does not accept this teaching. Although it loudly insists that Christ is God, it does not wish to acknowledge the Theotokos as such.

It would prefer her to be merely a good woman, merely a Mary, as they say—one virgin among others. Not the Virgin, not the one unique Virgin, but ‘a virgin’; they add the word ‘a.’ In the same way, they add the word ‘merely’ and say, ‘merely in remembrance.’ Not simply ‘in remembrance,’ but ‘merely in remembrance.’ That word is their own addition.

This is therefore a serious matter. Long ago, Saint Gregory the Theologian defined it dogmatically, as though prophesying in the Holy Spirit and leaving them without excuse: those who reject Mary as Theotokos do not accept Christ as God either.

For if Christ is God, what else should the woman who bore Him be called, if not Theotokos? She bore God. If she did not bear God—if Mary is not the Theotokos—then she did not bear God. And they are wrong to insist that they believe in God while rejecting His mother.

Saint Gregory says, “Whoever does not accept Mary as Theotokos is separated from the Godhead.” You do not believe in the divinity of Christ. There is the answer—an answer many have failed to heed, even though they imagine themselves to be Christians.

How does one reject the divinity of Christ? By rejecting the Theotokos. Here the Church insists: “our Lady, the Theotokos.” We pray to her. And it says, “the Ever-Virgin Mary”—not one who was a virgin only for a time, but the Ever-Virgin: before giving birth, in giving birth, and after giving birth, Ever-Virgin.

These are what are called the three stars of the Theotokos. The three stars she bears signify her virginity before, during, and after giving birth: she is the Ever-Virgin. This also prompted the writing of a small booklet entitled The Three Stars of the Theotokos, which we have available outside.

The perpetual virginity of the Theotokos is, of course, also a Mystery. Whoever stumbles over this—for the Ever-Virginity is a dogma—is not far from Hell, but very near it. It is a Mystery. The manner in which it happened, how and why, is an entire subject in itself, and we discussed it in our talk on the Annunciation.

We have also written about it in that small book. The Son of God becomes the Son of the Virgin. Why was He born of a Virgin, and how did she remain a Virgin? The Church proclaims the dogma in her hymnography: “In the Red Sea, an image of the Bride who knew no husband was once prefigured.” What happened at the Red Sea, it says, was this: the sea opened, Israel passed through on foot without being wet, and then the sea closed and remained impassable. So it was with the virginity of the Theotokos: Emmanuel passed through, and she remained incorrupt.

There are many answers there from Holy Scripture and the Fathers, which can help anyone who truly wishes to understand. In this event the prophecy of the Prophet Ezekiel is fulfilled. If you have seen Byzantine iconography, especially wall paintings, you will know that the Prophet Ezekiel is shown with a closed gate. This signifies the virginity of the Theotokos.

That is, God entered and came forth, while the gate remained impassable. The virginity of the Theotokos is a dogma, and in this short prayer at the end of the Great Litany, the Church gives us a concise and dogmatic proclamation.

She is therefore the Most Holy—not merely a saint, but holy in every respect. According to Saint Gregory the Theologian, she was not a virgin only in bodily virginity: she was virgin in sight, virgin in taste, virgin in hearing, virgin in smell—virgin in all things. Thus she is not merely a saint, but the Most Holy Theotokos (All-Holy), however much those who hate her may stumble over this. They hate her not simply as a person, but as the instrument through whom the divinity was veiled and brought forth among us as man. Satan was deceived by what was human—by the tears, the eating, and the sleep of God living as man.

So Satan raised his hand against Him and met his own death. He thought he would remove Him as merely a righteous man. He could not see what lay behind the Cross; he did not perceive it. That is why he says, “It would have been better for me not to have brought down the Son of Mary.”

She is therefore not merely a saint, but the Most Holy Theotokos (All-Holy): immaculate, untouched, undefiled, spotless, most blessed, and glorious Lady; higher than the Cherubim, beyond the Seraphim, the throne of the Dominions, and so forth. She is “our Lady, the Theotokos”—not merely Christ-bearer—and Ever-Virgin before, during, and after giving birth. “Remembering her together with all the Saints, let us commend ourselves and one another and our whole life to Christ our God.”

Together with the Theotokos, the prayer also invokes all the Saints, so that we too may entrust our life to Christ. We ask Him to receive all the petitions we offered earlier in the rest of the litany. I repeat: many stumble greatly over the matter of the Theotokos, because they do not want her brought into this place of intercession.

Protestantism, in particular, brings forward that familiar verse from Saint Paul’s First Epistle to Timothy: “There is one mediator between God and men.” Starting from this verse, they exclude the Theotokos and the Saints. The Millenarians reject the Saints even more emphatically, claiming that they no longer exist.

Consequently, they say that we cannot ask departed people for their intercessions.

Regarding the first point, I say that their objection has no basis. Scripture says, “There is one mediator between God and men.” Do we say there is another mediator? There is one mediator between God and men: Christ. Among us, the Theotokos is not placed between God and mankind, but between Christ and mankind.

This is their mistake, and they must take care to understand it. God is here, Christ is here, the believer is here, and the Most Holy Theotokos is here. As an Orthodox Christian in the Church, do I not say to her, “Intercede with Christ, who was born of you, O Lady of the world; be our mediatrix”? We say this openly and aloud, and they know it too.

In the Church we say, “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” We do not say, “O Father, save us.”

What, do we wish to overturn the hierarchy? We send our Most Holy Theotokos to Christ. She intercedes between the faithful and Christ. “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” Christ saves; the Theotokos intercedes. Where is our error? What here is contrary to dogma or contrary to the Gospel?

Holy Scripture says, according to Saint James, that “the effective prayer of a righteous man avails much.” Why, then, do they forbid us to bring her forward in intercession? Who, after all, possesses greater power and boldness before God than the Most Holy Theotokos?

No one. After God, she and the saints possess this boldness. So when Saint Paul says to Timothy, “between God and men,” he does not say “between Jesus and men.” He places the believer on one side, God on the other, and Christ as mediator between them.

Certainly, the Lord remains in His place, at the right hand of the Father, interceding for us, as Saint Paul says. But we beseech our Most Holy Theotokos to intercede with Him, for she has a mother’s claim upon Jesus: she carried Him, lent Him her flesh, nourished Him, and cared for Him. He Himself granted her this privilege. We say, “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior born of her, save us.” We do not disrupt the proper order. Our position is sound.

Everything contained in Orthodox hymnology is true. It has been established through the Holy Spirit. It is Orthodox; it is dogma, and under no circumstances may we call it into question simply because we do not understand it or because our minds cannot contain it.

We may be unable to interpret it or reason it out philosophically. I agree. But we cannot reject it merely because we cannot explain it philosophically or fit it within our minds.

Can anyone contain the sea within his nous, his spiritual intellect? Does he possess a vessel large enough to hold it? He does not, yet the sea exists. I cannot say, “I reject it because I cannot contain it.” Nor can I say, “I must explain this in the same way I explained everything else, because others demand an explanation from me.”

Here, then, this short petition concludes with a concise dogmatic teaching concerning the Most Holy Theotokos and the saints: “Commemorating all the saints,” and commending ourselves, one another, and all of us together, “let us pray to the Lord,” beseeching Him to grant our petitions.

The Church does not accept that they are dead and gone, as people say; She regards them as those who have fallen asleep. “Our friend Lazarus has fallen asleep.” “Well, if he has fallen asleep,” they say, “he will rise; he will awaken.”

Death, properly understood, belongs to Satan and to unbelievers. For the believer—and for Christ—it is sleep. We shall awaken as surely as when an alarm sounds, whether we want to or not. This must become firm faith within us: a person lies down to sleep without knowing how many years that sleep will last.

Abimelech slept for seventy years beneath Agrippa’s fig tree. Baruch did likewise, and the youths in the days of Decius slept for three hundred and fifty years. What does it matter if we sleep for five hundred, one thousand, or two thousand years? That is His concern. We shall awaken whether we want to or not. We must believe this. Then people must stop tearing their hair, stop saying, “We have lost our loved ones,” and cease the mourning and all those pagan customs that blaspheme the Resurrection and the faith concerning death proclaimed by the Gospel.

As for us who are alive and remain, he says, we must not regard these things as empty or evil. We too shall depart one day. I do not want you to be ignorant; I want you to know that we too shall one day depart from here in the twinkling of an eye, if the Second Coming overtakes us.

Otherwise, we shall lay down our bodies and receive them again at Christ’s command. This must become firm faith. Many people do not want the saints.

The Protestants do not even want to hear about the saints. They revile their relics, although we have miracles and daily witness the sanctifying grace that comes from them. We also see how Satan speaks about the saints. If anyone wishes to see in practice who the saints are and what power they possess, he can make a quick journey to Cephalonia. Let him stand near the holy relic and listen to the demon-possessed—those suffering from unclean spirits—and hear how the demons speak through them concerning the saints.

Let such a person go to Corfu or Zakynthos, where the holy relics are found—relics that terrify Satan. These saints and their bodily remains possess grace against unclean spirits. Let him go there and hear, from Satan’s own confession, the power possessed by these holy relics, which are so greatly reviled.

More recently, let him go to Aegina, because Saint Nektarios of Aegina also possesses the abundant grace given to him by God, including grace against unclean spirits. Satan says, “We already had the Monk; now we also have the Bishop, the Master as well. Now we have him too, and he has also been given that grace against unclean spirits.”

If you ever go to Aegina, look to the left of the saint’s holy skull. There you will see a chain belonging to Georgios Andrikopoulos of Patras. They brought him from Patras bound in iron. When the little boat reached Aegina, a monk came down, loosened his chain, and it fell away.

The man took the chain up to the monastery and left a short note: “Thank you, Saint Nektarios, for coming to me on the boat, as I was coming to you, and freeing me from the bonds of Satan.” The saints, then, possess power. This is precisely why Satan, knowing where he suffers harm, directs his attacks against them. A war has been waged against the saints.

A great war. They revile the holy relics with vile words that I am not permitted to repeat. But if they truly wish to stand by their claim that they are scriptural, that they believe only the Scriptures—Scripture alone, and nothing outside it—I would ask them: Have they never read about the resurrection brought about by the relics of the Prophet Elisha?

Is it not in their Scriptures? Is it not in 2 Kings 13:20–21 of the Old Testament? It is Fourth Kingdoms according to the Septuagint and Second Kings according to the Bible societies. Does it not say there that, while raiders were moving through the land, some men became afraid and did not take a dead man to his family tomb? Instead, they hurriedly threw him into Elisha’s tomb, without knowing whose tomb it was. When the man touched the relics of the Prophet Elisha, he rose from the dead and went away.

If, then, you blind Pharisee, the relics of men of the Old Testament—the age of shadows, of bulls and calves—could even raise the dead, can the relics of martyrs, the relics of those slaughtered for Jesus, soaked in the Blood of this God and nourished by His Body, not work miracles? Dip even a tiny relic into a little water.

It will remain incorrupt forever. Forever. Put in a bone from your father as well. Put in one from your son, or from your neighbor. Before long, it will begin to stink. Our faith is not merely faith; it is also knowledge.

This is what Christ did—not on Pascha itself, but on the Sunday of Thomas, Antipascha—when He said to him: “Come here. Put your finger into the mark of the nails, and do not be unbelieving. You want proof; you believe, but your faith is not yet complete.”

“Put your finger here.” And Thomas cried out, “My Lord and my God!” Yet Holy Scripture does not tell us whether he actually did so, whether he dared to put his finger there, although the Church celebrates Thomas’s touching of Christ.

Christ accepted that Thomas should touch Him, so that knowledge might be added to his faith; and even today He allows this for the Orthodox. We Orthodox today do not have faith alone; we also have knowledge.

When the water of our Agiasmos does not spoil, I ask you: what is that? What is it? Does it require philosophical explanations? Take some holy water from the Catholics as well. Unless they have salted it, it will stink within two days. Otherwise, it must have been salted, as Konstantinos Oikonomos ex Oikonomon observed.

Ask a Protestant to take a little Agiasmos and make leaven for you, using a little basil from the Cross or a holy palm branch. Ask him to make it for you: let him take flour from the grocer, mix it, and give it to you.

How, then, can the Saint have no power? How can this little lamb, slaughtered beside the other Lamb—the great Lamb—with whom he walks and remains united, have no power? Yet we regard the saints as dead, as lost in obscurity.

Those who die in Christ are alive. They live because they are faithful to the God who is the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob. He is not the God of the dead, but of the living. Paul says this, our Christ repeats it, and the Old Testament also proclaims it.

I have gathered before me several Patristic testimonies on this subject. For example, Asterios of Amaseia, a bishop, answered Eunomios, one of the heretics of that time, concerning the saints: “We, Eunomios, do not worship the martyrs; we honor them.”

That is, we do not offer them adoration; adoration belongs to God. But we honor them “as genuine worshippers of Christ.” “We do not worship human beings, but we marvel at those who, in times of temptation, faithfully revered God.”

We marvel at how, when faced with terrible circumstances and ordered to deny God, they revered Him and did not deny Him. “Nor is our devotion to them shown without reward, for we enjoy the benefit of their intercession before God.” We do not labor and face danger in vain; through these people of God, we receive a reward.

“What crime is there, then, in honoring the martyrs and striving ourselves to please God?” What crime have we committed, he asks Eunomios, that you call us idolaters because we honor Christ’s martyrs, Christ’s soldiers, and strive to please God? For it is pleasing to God that we honor His own soldiers and martyrs.

How, then, can anyone accuse us for taking refuge in them? Saint John of Damascus also says concerning the honor shown to the saints: “We must honor the saints as friends of Christ, and as children and heirs of God.”

That is what he says: we must honor the saints as friends of Christ and as children of God. As Saint John the Theologian and Evangelist says, “As many as received Him, to them He gave the authority to become children of God.” Therefore, all who received Christ are children of God.

How could I fail to honor and revere them? How could I speak of them in the utterly profane way that you do? Thus, they are no longer servants, but sons, because they received Christ. “And if children, then heirs—heirs of God and fellow heirs with Christ.”

“How, then, should we not honor those who became servants, friends, and sons of God? How should we not honor the living temples of God?” He regards the martyr, the Saint, and every Christian as a living temple of God.

They are the living dwelling places of God. Yes, they must be honored. Saint John says that it is an honor to build churches in the name of these saints and martyrs, to bring offerings there, to honor their memorials, and to rejoice spiritually in them. Through their prayer, we hope to receive benefit.

Our actions, therefore, are justified: we build churches, remember the saints, and commemorate them because we are to be edified through them. Saint Jerome, answering a man whom we might today call a Protestant—Vigilantius, who blasphemed the saints—says:

“You suppose that the Saints are dead, and for that reason you blaspheme. They have died, you say, so what do you seek from them now?”

“Read the Gospel.” Read to him, he says, the Gospel you hold in your hand: “I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob. God is not the God of the dead, but of the living.” If, then, the Saints are alive, he tells him, they are not shut up in that honorable prison of yours—in the prison you have made for them.

For this is the argument you make: “He died there. Why do you ask him to come and help you? Can he leave the prison in which your argument confines him and come to your aid?”

That is the question.

He answers: “You impose laws upon God, and you bind the Apostles with chains.” You legislate, he tells him, and put the Saints in prison, confining them so that they cannot hasten anywhere, “but must remain imprisoned until the day of Judgment,” unable to move.

And you do not allow them to accompany the Lord, although it is written of the Saints that “they follow the Lamb wherever He goes”—Revelation 14:4. If the Lamb is everywhere present, then we must believe that those who are with the Lamb are also present everywhere. Yet, as I shall explain shortly, you will see something relevant to this.

The devil and the demons roam everywhere, and because of their great speed they are almost everywhere present. The devils are able to come, but after the martyrs have poured out their blood, you shut them in a tomb and keep them there, not allowing them to come forth at all.

This is a scriptural, positive, and reasonable answer. Now I will explain what I promised: “We must believe that they are present everywhere.” That is, we must believe that the Saints too are present everywhere, since the Lamb—Christ—is everywhere present; and wherever the Lamb, Christ, is, there they are also. We must therefore believe that they are present everywhere.

Someone may object that omnipresence belongs to God alone. All created beings—the angels, the demons, everyone, and the Saints—exist within place and time because they are creatures. At any given moment, if they are here, they cannot be there; and if they are there, they cannot be here.

Saint Athanasius the Great gives us the answer when asked about this very matter: How is it possible for the same Saint, or for the Most Holy Theotokos, who does not possess omnipresence by nature, to be here and there at the same moment—to be everywhere?

Where the Saint is not personally present, an angel acts in his stead. An angel is sent on his behalf and acts where the Saint himself is not. This is the answer given by Saint Athanasius the Great. Thus, what we call their presence everywhere means that help will hasten to us immediately through an angel.

It is like making a telephone call and having emergency assistance arrive at once. The same happens in the case of the Saints. It is a dogma that omnipresence belongs to God alone—to the Father, the Son, and the Holy Spirit.

All others exist within place and time, but they render help through an angel, as Saint Athanasius the Great explains. And here is one more testimony, from Saint Isidore of Pelusium, concerning the honor we show not only to holy relics, but also to everything connected with a Saint, with the Most Holy Theotokos, with Christ, and so forth.

You see a believer go and take a small stone or a little soil from a holy place, keeping it as a blessing and a safeguard. Saint Isidore, responding to pagans who did not believe in what the Orthodox do, says: “Are you scandalized by the dust of the martyrs’ bodies?” If you are scandalized, he says, because we gather the dust from the bodies of the martyrs—bodies that you burned or threw to the lions—then ask those who have received healing from it, and learn how many cures from suffering have been granted.

Go and ask those who have been made well, and let them tell you about the power of this dust from the relics of the Saints. Then you will not only come to understand what is taking place, but you will also desire what has been accomplished; you too, he says, will be drawn to seek initiation into these realities that the Orthodox experience.

Therefore, what the Church has placed here was established, as I told you earlier, through the Holy Spirit. They did not simply decide to compose some hymns. And if we enter the assemblies of those who accuse us today of following merely human commandments, we shall find that they too have prayers.

Go among the Protestants, to the so-called Free Evangelical churches. Go and see that they have a service and hymns. Yet they disdain to have their Saint, their Father.

They have various professors or foreign figures from abroad. They too have such people and have fashioned their own—not those whom the Holy Spirit has sealed and who possess true substance. Even what they have, they have borrowed from there. But it is all so faded and tasteless. Anyone who has tasted the truth can see how shallow these things are. And yet they busy themselves with straw and—

As this prayer concludes, the words “let us commend ourselves to God” are both a prayer and a rebuke. Let each person ask himself—I need not ask him: Does he truly surrender himself to God? Does he truly say, “Take charge of everything. Take it all. I surrender myself to You. Do with me whatever You will; shape me and work within me”? It is not true.

Even when we are in need and tribulation, though we say to Him, “Take charge of us,” we always hold something back. This is precisely why even more advanced Christians have no peace.

They pray to God, the Father, who is almighty, all-seeing, holy, and provident. What does He lack? And you ask such a person, “Do you truly have a Father in Heaven?” “Of course.” Yet you do not see it. You hear, and still do not hear, when I say, “Our Father.”

And how can you live as though you were an orphan? Why are you so sorrowful? Why are you afraid? Why are you in despair? What is it that frightens you? We do not give everything to Him. The prayer says, “our whole life”—our whole life, our entire existence, everything material and spiritual, everything we have. Take it all, Lord, and handle it Yourself; bring good out of it and provide for us. But we do not do this.

The hardest thing for a person is to surrender himself to Christ. He may stop stealing, stop blaspheming, stop committing fornication, begin having the children he once refused to have, begin fasting when he never fasted before, and begin giving alms though until now he was miserly.

He will do all these things. But to surrender himself to Christ—that is the hardest thing. This is why Christ began there: “Whoever desires to come after Me, let him deny himself.” That is the heart of the matter. We do not trust Him completely. Our whole life? No. Take most of it—but we still hold something back.

That is why He does not always take charge of our affairs. No matter how capable a lawyer may be—and indeed, the more capable he is—the more he expects from you.

As I was saying, he will not take on your case if you hold back even one thing. You must give him the entire file, trust him with it, and pay him—and pay him handsomely besides—before he will take your case; and in the end he may even betray you. But here the matter is different. You entrust another human being with your most confidential matters, the things that could expose you to danger. But we do not entrust them to God. We always hold something back, and that is why we are always weary. Even the most spiritually mature Christians, who by their standing and knowledge ought to be free, ought to be joyful every day, even amid the most severe tribulations—tribulations that might drive others as far as suicide.

There was a man walking along with a sack on his back. Someone took pity on him in the heat, stopped, and said, “Come, climb aboard.” So the man climbed aboard, for the driver wanted to give him relief from both the burden and the journey in the noonday heat. After they had traveled for quite some time, the driver suddenly turned around to see what he was doing and whether he had fallen asleep.

It is like the man who climbed aboard but kept carrying his bundle on his shoulder. This seemed so strange and comical that the driver stopped and said to him, “My good Christian, I took you aboard so that you could put down your burden and rest.” Yet there he was, still carrying it.

“Well,” the man replied, “it is enough that you are carrying me. I do not want you to have to carry my burden as well.”

Yes, I know—it makes us laugh. But how many of us are just like him? “Our whole life”—but keep one secret back. Do not give Him everything; Christ will not be able to manage it all—it is too much! It is like some women who ask, “May I write many names on the commemoration list?” Because if she writes too many, how will Christ possibly manage them all, you understand?

Just a few good ones; leave the others out. What sort of God do you imagine Him to be? How do you see this Christ?

You go out into the sunlight, and the sun does not shout to someone else, “Go and hide, or you will take the sunlight meant for him.” The whole world may come outside, but no one takes away what belongs to another. Each person receives his own share. And if His creation does this, what can the Creator Himself do? Yet this trust does not exist in us. We say that we trust Him, but we do not. And this is not the only instance, as we shall encounter in many other cases, if God permits us to speak further. Do you think you will leave this life and go alone into Paradise ahead of everyone else? That is a lie. You will never see it. This is the heart of the matter. That is why we emerge like shipwrecked men.

The Church of Christ is not an ark that takes in ravens and sends out ravens, that takes in lions and sends out lions. It takes in ravens and sends out doves. It takes in lions and sends out sheep. If we do not become sheep, and if after every time we attend Church we become worse, it is because we are deceitful: all these things are merely words filling the air, instead of becoming our own possession and our very life.

Let us stop here, by the grace of the Lord, and we shall return, God willing, and continue next time. Amen.

Διότι εάν λέγαμε ότι ερμηνεύεται «υπέρ των καλώς πλεόντων», μια και το εφήξατε εκεί, τότε θα λέγαμε για αυτούς που έχουν καλόν καιρόν να δεηθούμε. Όχι, θα δεηθούμε για αυτούς που έχουν κακόν καιρόν, όχι που έχουν καλόν καιρόν, άρα δεν είναι αυτή η ερμηνεία.

Και οι που έχουν καλό καιρόν δεν έχουν ανάγκη δεήσεως και βοηθείας, και οι που έχουν κακόν καιρόν. Άρα λοιπόν το «υπέρ των καλώς πλεόντων» είναι «των μη πονηρώς πλεόντων», έτσι ερμηνεύεται. Εδώ λοιπόν δέεται η Εκκλησία υπέρ πλεόντων.

Αυτό βέβαια θα μπορεί να το νιώσει, να το καταλάβει και να συμμετάσχει με προσοχή στην Εκκλησία, σε αυτή τη δέηση. Ο άνθρωπος αυτός, ο οποίος έχει έναν δικό του που ταξιδεύει, που βλέπει έξω έναν χιονιά, έναν ανεμοστρόβιλο, και θα λέγει: «Τώρα τι να γίνεται αυτός εκεί που πάει να βγάλει το ψωμί του, να παλέψει με τη θάλασσα, με τα στοιχεία αυτά της φύσεως;» Τότε θα νιώσει πραγματικά πώς πρέπει μετά προσοχής να σταθεί στην Εκκλησία και να δεηθεί, για να εισακουστεί αυτή η δέηση υπέρ πλεόντων.

Υπέρ οδοιπορούντων. Είναι και άνθρωποι οι οποίοι οδοιπορούν, πάλι παλεύουν με τα στοιχεία της φύσεως πολλάκις, θηριομαχούν πολλάκις, βρίσκονται σε δύσκολες στιγμές. Η Εκκλησία δέεται, ίνα η χάρις του Πνεύματος του Αγίου τους βοηθήσει και τους ρύσει από τους κινδύνους.

Υπέρ νοσούντων, είναι οι ασθενείς, και καμνόντων, είναι οι αποκαμωμένοι, δηλαδή οι κουρασμένοι από ασθένεια ή από άλλους πειρασμούς. Όλους αυτούς τους φέρει υπόψη κατά την θείαν λατρεία και παρακαλεί.

Και θα πρέπει ο άνθρωπος να συμμετάσχει νοερώς σε αυτές τις εκφωνήσεις. Οι οποίες ακούονται είτε υπό του Ιερέως είτε υπό του Διακόνου. Εμείς, είναι αλήθεια, ότι αυτά τα περνούμε έτσι αβρόχοις ποσί, όπως τα λέγαμε.

Θα λέγει, και αν μάλιστα είναι και καλλίφωνος ο Διάκονος κλπ., περισσότερο προσέχουμε στην καλλιφωνία και όχι στο περιεχόμενο. Για να έχουμε απάντηση στο αίτημα αυτό, το οποίο είναι απαραίτητο, θα πρέπει να συμμετάσχουμε και να καταλαβαίνουμε τι λέει. Αμέσως ο νους να τρέχει στο τι ζητάει, δια της ευχής αυτής, η Εκκλησία από τον Θεό να πραγματοποιηθεί.

Λέγει λοιπόν «υπέρ των πλεόντων» και είπαμε ποίων πλεόντων, των οδοιπορούντων, που κατά διαφόρους τρόπους άνθρωποι ευρίσκονται να οδοιπορούν. Περί των νοσούντων, τόσοι άνθρωποι οι οποίοι είναι ασθενείς και πολλάκις δεν έχουν κανέναν να τους μιλήσει τι είναι αυτή η ασθένεια.

Πολλάκις μπορεί να τους οδηγήσει σε απείθεια, διότι αν δεν ξέρουν να πιάσουν την άκρη της ασθενείας, το τι μπορεί να προκύψει από μίαν ασθένεια, για την οποίαν πιθανώς να μην είμεθα ένοχοι. Τις περισσότερες είμεθα ένοχοι εμείς, διότι οι πειρασμοί μας, αν αριθμηθούν, σε 100.

Η μία είναι από τον Θεόν, οι 99 είναι φτιαγμένες με τα ίδια μας τα χέρια. Χρειάζεται λοιπόν ο ασθενής κάποιος να πάει στο προσκέφαλό του ή να φτάσει μια προσευχή καμπύλης τροχιάς. Να τον παρηγορήσει, να του πει ότι δεν είναι μοναχός του, ότι δεν έχει εγκαταλειφθεί από την πρόνοια.

Ότι ο Θεός ενδιαφέρεται ακόμη και ίσως περισσότερο ενδιαφέρεται τώρα που τον εκάλεσε στις εξετάσεις αυτές. Και εμείς, παρότι έχουμε και ειδική εντολή με απειλήν, ότι «ήμουν ασθενής και δεν ήλθετε προς με».

Εάν δεν είναι συγγενείς και αν δεν πρόκειται να παρεξηγηθούμε, δεν πηγαίνουμε εις συνάντησή του. Δεν πηγαίνουμε εις επίσκεψή του, δεν πηγαίνουμε να του πούμε ότι ο Θεός υπάρχει. Και φάρμακο υπάρχει και ίαση υπάρχει, αρκεί λόγος να υπάρχει να ιαθείς.

Διότι πολλές φορές δεν υπάρχει λόγος να ιαθούμε και ο λόγος υπάρχει να μην ιαθούμε. Διότι προκύπτει περισσότερη ωφέλεια πολλές φορές από την μη ίαση παρά από την ίαση. Υπέρ αυτών λοιπόν καλείται ο πιστός, είτε έχει ασθενή είτε όχι.

Κατ' εξοχήν το αντιλαμβάνεται, το σοβαρό του περιεχομένου, από το αν έχει κάποιον ασθενή. Αν κάποιου χάνεται το παλικάρι του, ο σύζυγος, η σύντροφος, κάποιος συγγενής, τότε λιώνει πιο πολύ, τότε και αυτός αφομοιούται και γίνεται ολοκαύτωμα στην προσοχή.

Όταν είμεθα έξω από το τηγάνι δεν τόσο ενδιαφερόμεθα. Πρέπει να είμαστε μέσα στο τηγάνι για να καταλάβουμε τι αξία έχουν οι λόγοι αυτοί, τους οποίους, είπα, γρηγορότερα αντιπαρερχόμεθα, διότι δεν προσέχουμε και δεν θέλουμε να συμμετάσχουμε.

Παρότι σε εμάς έχει δώσει το αμήν. Ναι, υπέρ πλεόντων, ναι, υπέρ οδοιπορούντων, αμήν, υπέρ πονεμένων, θλιμμένων, καμνόντων, αμήν, ναι, ναι, δεν το λέμε εμείς. Πολλές φορές ούτε το ακούμε καν που το λέγει ο ιερεύς ή το λέγει ο ψάλτης υπέρ ημών.

Υπέρ, λοιπόν, λέει των νοσούντων. Υπέρ καμνόντων είναι οι άνθρωποι αυτοί οι οποίοι είναι κουρασμένοι από διάφορα περιστατικά, μα και από ασθένειες ακόμη κουρασμένοι. Έχουν σπάσει το ηθικό τους, έχουν σπάσει τα νεύρα τους, έχουν χάσει γενικά τον προσανατολισμό τους.

Και έχουν ανάγκη από δυο λόγια, έχουν ανάγκη από μια υλική βοήθεια, έχουν ανάγκη από κάτι, μια συμπαράσταση, να μπορέσουν οι άνθρωποι να σταθούν. Αυτό είναι καθήκον το οποίο το δίνει να το εκτελέσουμε εμείς, οι λεγόμενοι πιστοί, οι λεγόμενοι χριστιανοί, οι στρατευόμενοι, οι λεγόμενοι Εκκλησία.

Υπήρξαν αιχμάλωτοι και σήμερα υπάρχουν αιχμάλωτοι. Πόσοι δεν είναι αιχμάλωτοι δικοί μας που έφυγαν από το παιδομάζωμα, από διάφορες άλλες περιπτώσεις; Η Βόρειος Ήπειρος, πόσος κόσμος δεν είναι αιχμάλωτος. Αλλά αυτό το «αιχμάλωτος» θα μπορεί να μεταφερθεί και στο πνευματικό μέρος. Πόσοι δεν είναι αιχμάλωτοι στα χέρια του Σατανά, κάτω από τις αμαρτίες, και δεν το καταλαβαίνουν οι άνθρωποι. Είναι σαν τους ψυχοπαθείς, οι οποίοι είναι δεμένοι στις αλυσίδες.

Δεν υποφέρουν, διότι ζουν στο βασίλειο του σατανά, στο βασίλειο της ασθενείας. Δεν το αντιλαμβάνονται. Έτσι είναι πολλοί. Και αυτή είναι η πιο δυστυχής, διότι, εφόσον δεν αντιλαμβάνεται σε τι κατάσταση έχει περιέλθει, δεν ζητάει από τον Θεόν, δεν ζητάει από τον Χριστόν, ώστε να του αποτιναχθούν τα δεσμά αυτά.

Και καλείται η έξωθεν τώρα βοήθεια του λεγόμενου αναγεννημένου χριστιανού, ο οποίος πήγε στην Εκκλησία όχι απλώς να κτυπήσει κάρτα ότι είναι παρών, για να πάρει το ημερομίσθιον, αλλά για να αγωνιστεί, να παλέψει, να ενώσει την προσευχή του με τους άλλους και να κοινοποιήσει έξωση του σατανά.

Δέησης δικαίου πολλά ισχύει, όπως και δέης μητρός προσευμένη ανδρεσπότου. Αυτό, λοιπόν, δεν θα πρέπει μόνο να το βάλουμε να πούμε: εμείς δεν έχουμε αιχμαλώτους. Είναι πολλοί αιχμάλωτοι και, αν το μεταφέρουμε στο πνευματικό μέρος, είναι πάμπολλοι αιχμάλωτοι.

Και μεταξύ μας και στο περιβάλλον μας και στην οικογένεια και μεταξύ των προσφιλών μας είναι άνθρωποι που κρατούνται ακόμη σιδηροδέσμιοι από τον σατανά και χρειάζεται να κοινοποιηθεί έξωση στον σατανά αυτόν, ο οποίος κρατάει τα σκήπτρα, κρατάει τα ηνία, όπως λένε οι Πατέρες, της ψυχής του ανθρώπου.

Και της σωτηρίας αυτών, ψυχικής και σωματικής σωτηρίας αυτών, του Κυρίου δεηθώμεν. Όταν λοιπόν ο Διάκονος με το ωράριον στο χέρι που μας καλεί εν ειρήνη κύριοι του Κυρίου Δεϊθόμεν μας καλεί και για αυτά τα πράγματα, που όταν τα ακούμε αμέσως πρέπει να πηγαίνει ο νους μας εκεί και η ψυχή μας να στρέφεται προς Αυτόν, λέγοντας μέσα μας: ναι, το αμήν.

Στη συνέχεια έχει μια άλλη παρεμφερή ευχή, η οποία λέγει: Υπέρ του ρυσθήναι ημάς από πάσης θλίψεως, οργής, κινδύνου και ανάγκης, του Κυρίου δεηθώμεν. Να μας γλιτώσει, να μας σώσει, να μας ρύσει, «αλλά ρύσαι ημάς εκ του πονηρού».

Γλίτωσέ μας, φύλαξέ μας από την επήρεια του πονηρού. Από πάσης θλίψεως και οργής. Αν κανείς μεταφερθεί στα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού, εκεί που πάλεψαν οι άνθρωποι μέσα σε κακουχίες, μέσα σε θλίψεις, μέσα σε πραγματικά θηρία, παρότι είχαν ανθρωπίνη μορφή, αλλά ήσαν λιοντάρια, εκεί θα μπορεί να καταλάβει τη θλίψη και την οργή, όλα αυτά τα πράγματα που τίθενται εναντίον, που μόνο ο Χριστός μπορεί τον άνθρωπο να τον γλιτώσει, να τον προφυλάξει.

Σκεφτείτε να σε καλούν να αρνηθείς τον Χριστό, διαφορετικά θα σου πάρουν τη σύζυγον, θα σου εκτελέσουν το παιδί ή θα σου πάρουν τον σύζυγο ή θα σε κλείσουν στη φυλακή. Σκεφτείτε τι θλίψη είναι αυτή. Άντε να φυλαχτείς από την οργή του σατανά, που πάει να σε συμπαρασύρει και να μην αφήσει τίποτα.

Ζητάει λοιπόν εδώ πέρα, διότι προσεύχεται για ανθρώπους που έχουν χώμα, που φορούν σάρκα με αδυναμίες, που μπορούν να καμφθούν εύκολα. Ζητάει δύναμη να μας ρύσει. Δεν είμεθα τόσο δυνατοί να αντέξουμε στο καμίνι αυτών των θλίψεων, στην ορμή αυτή της οργής, της κακίας και της εξοντώσεως κάθε ιερού και οσίου, όπως έχει γίνει τουλάχιστον για την Ορθόδοξο πίστη.

Χρειάζεται δύναμη και από κάθε κίνδυνο και ανάγκη. Πλείστες ανάγκες υλικές και πνευματικές χρειάζονται στον άνθρωπο και πρέπει και ζητάει ο άνθρωπος, δια αυτής της προσευχής, από τον Χριστό να του τις θεραπεύσει, να του περιορίσει τις ανάγκες και τους κινδύνους, να τον φρουρήσει κατά κάποιον τρόπο, να εξοστρακίσει τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού.

Και αυτά όλα εξαρτώνται από την προσευχήν την καθαράν του πιστού ή στην εκκλησία. Πράγμα το οποίο και αυτό διαφεύγει από πολλούς, διότι δεν μπορούμε να το αφομοιώσουμε, τι λέγει. Ούτε καν το προσέχουμε, ώστε να θελήσουμε να εντοπίσουμε και να το συζητούμε.

Τι άρα να λέγει Ώστε μελλοντικώς να πάρουμε μία θέση. Στη συνέχεια, εφόσον μίλησε για όλα αυτά τα οποία είχαν σχέση με την ψυχή κατεξοχήν του ανθρώπου, Λέγει, αντιλαβού φώσων, ελέησον και διαφύλαξον ημάς, ο Θεός της η χάριτη Δηλαδή, παράλαβέ μας, πιάσε μας, αντιλαβού και σώσε μας.

Ελέησον ημάς και διαφύλαξον ημάς. Ελέησέ μας. Έλεος να μας δώσεις, όλες αυτές τις χάριτες:

υγεία, την απαλλαγή της αιχμαλωσίας, την ίαση της ψυχής, του σώματος, τον άγγελο της ειρήνης, την ειρήνη με τον κόσμο, ευκρασία των καρπών της γης και λοιπά. Όλα αυτά να μας τα δώσεις ως έλεος, όχι ως αντιμισθία, γιατί πολλοί πιστεύουν ότι τα δικαιούνται. Δεν είναι έτσι. Τη ση χάριτι. Χάρισμα θα μας τα δώσεις. Δεν τα δικαιούμεθα. Είμεθα αμαρτωλοί. Αυτό πρέπει να το πιστεύει ο άνθρωπος. Διότι, αν δεν το πιστεύει ότι είναι αμαρτωλός...

Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέγει:

Την κλίμακα των αρετών αν έλθεις, υπέρ αφέσεως αμαρτιών προσεύχου. Έστω και αν έχεις όλες τις αρετές κάνει, που εμείς δεν έχουμε ούτε μία σωστή, αλλά όλες αν τις έχεις, υπέρ αφέσεως αμαρτιών προσεύχου.

Τότε ασφαλίζεις κατά κάποιον τρόπον, και αν έχεις μία μικρά αρετή, την ασφαλίζεις εν τη ταπεινώσει. Την κρύβεις πίσω από εκεί. Εγώ δεν έκανα τίποτα. Και αν έκανα κάτι, εσύ το έκανες δι' εμού.

Έφερνα ένα παράδειγμα και έλεγα: «Μπορεί να καυχάται μια πορτοκαλιά, πρώην νεραντζιά, που κάνει τώρα πορτοκάλια; Τι να πει; “Κοιτάτε με που κάνω πορτοκάλια”; Μα εσύ μέχρι χθες νεραντζιά. Αν κάνεις σήμερα πορτοκάλια, θα κάνεις διότι σου βάλανε ένα μπόλι, το οποίο είναι πορτοκαλιάς. Αν σου το ξεκλείσουμε αυτό το κεντράδι, αυτό το μπόλι, θα ξανακάνεις νεράντζια πικρά. Αυτή είναι η ουσία σου».

Δεν έχει πικρές ουσίες, αλλά μεταβάλλονται όταν έρθουν στο μπόλι. Το μπόλι είναι αυτό που μεταποιεί τους πικρούς χυμούς και από πικρό νεράντζι το κάνει γλυκό πορτοκάλι. Δεν είναι λοιπόν δικός σου ο καρπός, είναι του κεντρώματος αυτού που σου 'βαλα, που λέγεται Χριστός.

Αυτός είναι. Χριστός είναι ο εμβολιασμός των ψυχών και ο άνθρωπος κάμνει αγαθά δια του Χριστού. Αυτό είναι το θέμα το σοβαρό. Κατά συνέπεια, δεν τα κάνω εγώ. Δεν μπορεί λοιπόν να καυχάται η πορτοκαλιά ότι κάνει πορτοκάλια, εφόσον τα κάνει μετά το κέντρωμα, μετά το μπόλι· είναι του κεντρώματος το πορτοκάλι.

Αν αυτό βγει από τη μέση, το κέντρωμα, θα ξανακάνει πικρά νεράντζια, διότι η ρίζα δεν παύει να είναι πικρή. Γι' αυτό λέει ο Παύλος προς Ρωμαίους: Ει δε Χριστός εν υμίν, το μεν σώμα νεκρόν δι' αμαρτίαν, το δε πνεύμα ζωή δια δικαιοσύνην.

Αν Χριστός εν ημίν, κρατάει τα ηνία μας, πιάνει το πηδάλιο, τα ηνία, και διευθύνει τη σάρκα και διευθύνει τον νουν. Γι' αυτό το θέμα είναι τι τρόπο θα κατορθώσουμε να ενοικήσει εν ημίν Χριστός. Να μπει ο Χριστός μέσα στην ψυχή.

Αυτός είναι ο τρόπος που θα σωθεί ο άνθρωπος. Αν αυτό το κατορθώσετε γίνεται τίποτα. Γι' αυτό λοιπόν εδώ, εφόσον του τα λέμε όλα, του λέμε τώρα: πιάσε μας, αντιλαβού, σώσον ημάς και ελέησόν μας, πιάσε μας, σου παραδιδόμεθα, πάρε μας και διαφύλαξέ μας με τον τρόπο σου.

Εσύ μπορείς να μας φυλάξεις από όλους τους κινδύνους και από όλους τους εχθρούς, ορατούς και αοράτους. Όχι τη δικαιοσύνη μας, αλλά τη ση χάριτι, δια της χάριτός σου. Ο Θεός σώζει τον άνθρωπο, βοηθεί αυτόν και ελεεί.

Και διαφυλάττει, ουχί δια τα αγαθά έργα του ανθρώπου, αλλά ένεκα άλλου τινός, του οποίου καλείται η δωρεά του Χριστού ή απλώς χάρις. Γι' αυτό λέγει εδώ, τη σύχάρητη φύλαξέ μας, όχι τη εμίδικαιοσύνη, αλλά τη σύχάρητη.

Στη συνέχεια παρουσιάζει στο μέσον την Θεοτόκον και τους Αγίους, της Παναγίας Αχράντου, της Παναγίας δηλαδή της Αμολύντου, Αχράντου. Άχραντος Παναπή, ο Ανέγκυκτος, αυτός που να έχει ντύξει κανείς, ο Αμόλυντος, ο Καθαρός Της Παναγίας Αχράντου, της Ανεγγίχτου, της Αμολύντου.

της υπερευλογημένης, ενδόξου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου. Δεσπίνη Σιμών Θεοτόκου Θεοτόκου, ουχί Χριστοτόκου. πολίτες ήθελαν Χριστοτόκων, ουχί Θεοτόκων για να θολώσουν κάτω διλεγόμενον τα νερά ότι ούτε και τον πραγματικόν Χριστόν, αλλά κάποιον χριστόν, που πολλοί χριστοί στην Παλαιά Διαθήκη, διότι ήσαν οι προφήτες, εχρίοντο, οι βασιλείς εχρίοντο και λέγοντο χριστοί.

Εδώ δογματίζει το θέμα της Θεοτόκου και είναι το θέμα που σκοντάφτουν πολύ και που θα κατακριθούν πολύ. Διότι αν ερωτηθεί ο Προτεσταντισμός περί Θεοτόκου, θα σοκαριστεί. Δεν το δέχεται. Παρότι κόπτεται ότι ο Χριστός είναι Θεός, για τη Θεοτόκο δεν θα την ήθελε έτσι.

Την ήθελε μια καλή γυναίκα. Την ήθελε μια Μαρία, όπως τα λέγανε. Μια παρθένα. Όχι την Παρθένα, όχι η μόνη Παρθένος, αλλά μια παρθένος· προσθέτει το «μια». Όπως προσθέτουν και το «απλώς εις ανάμνησιν». Όχι «εις ανάμνησιν», «απλώς εις ανάμνησιν». Λέξη δική τους.

Λοιπόν, το θέμα είναι σοβαρό και ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος έχει από τότε δογματίσει, σαν εν Πνεύματι Αγίω να έχει προφητεύσει και να τους έχει καταστήσει αναπολογήτους, ότι οι άνθρωποι που απορρίπτουν τη Μαριάμ ως Θεοτόκον δεν δέχονται ούτε τον Χριστόν ως Θεόν.

Διότι, εάν είναι ο Χριστός Θεός, αυτή που τον έτεκε πώς αλλιώς πρέπει να λέγεται, ει μη Θεοτόκος; Έτεκε Θεόν. Εάν δεν έτεκε Θεόν, εάν δεν είναι η Μαριάμ Θεοτόκος, άρα δεν έτεκε Θεόν. Και κακώς κόπτονται ότι πιστεύουν στον Θεόν, εφόσον απορρίπτουν τη μητέρα του.

Ο Άγιος Γρηγόριος λέγει: «Όστις την Μαριάμ ουχ υποδέχεται ως Θεοτόκον, άνευ εστί της Θεότητος». Δεν πιστεύεις στη Θεότητα του Χριστού. Να η απάντησις, την οποία δεν την έχουν προσέξει πολλοί. Και έχουν τη γνώμη ότι είναι χριστιανοί.

Πώς να απορρίπτεις τη Θεότητα του Χριστού; Διά της Θεοτόκου. Εδώ η Εκκλησία επιμένει: Δεσποίνης Θεοτόκου. Σε αυτήν εμείς προσευχόμεθα. Και Αειπαρθένου Μαρίας· όχι κάποτε παρθένος, Αειπάρθενος, προ του τόκου, κατά τον τόκον και μετά τον τόκον, Αειπάρθενος.

Είναι οι τρεις αστέρες οι λεγόμενοι της Θεοτόκου. Αυτά τα τρία άστρα που φέρει η Θεοτόκος είναι παρθενία προ, κατά και μετά τον τόκον· η Αειπάρθενος. Αυτό έγινε και αιτία συγγραφής μικρού βιβλιαρίου, «Οι τρεις αστέρες της Θεοτόκου», που έχουμε εκεί έξω.

Επίσης, είναι βέβαια μυστήριο και αυτό, η αειπαρθενία της Θεοτόκου. Όποιος άνθρωπος σκοντάψει σε αυτό, διότι είναι δόγμα το Αειπάρθενον, δεν είναι μακριά από την κόλαση, είναι πολύ κοντά. Είναι μυστήριο. Με τι τρόπο, πώς και γιατί, είναι ολόκληρος υπόθεσις και την έχουμε μιλήσει στον Ευαγγελισμό.

Και την έχουμε γράψει στο βιβλίο εκείνο, που έχουμε γράψει, στο μικρό. Ο Υιός του Θεού, Υιός της Παρθένου γίνεται. Γιατί εγεννήθη εκ Παρθένου, πώς έμεινε Παρθένος; Η Εκκλησία μας δογματίζει στην υμνολογία: «Ἐν τῇ Ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ τῆς ἀπειρογάμου Νύμφης εἰκὼν διεγράφη ποτέ». Αυτό που έγινε, λέει, στην Ερυθρά Θάλασσα, που άνοιξε η θάλασσα και πέρασε αβρόχως πεζῇ το Ισραήλ και έκλεισε και έμεινε άβατος, έτσι και η Παρθενία της Θεοτόκου: διήλθε ο Εμμανουήλ και έμεινε άφθορος.

Έχει πολλές απαντήσεις εκεί, γραφικές και πατερικές, που διευκολύνουν τον θέλοντα. Πραγματοποιείται στην περίπτωση αυτή η προφητεία του Ιεζεκιήλ του προφήτου, που αν έχετε δει τα σβηδενάς εικονογραφίας, τα τσιχογραφίες κατεκτοχή Τον Ιεζεκίλ τον προφήτη τον παρουσιάζουν με μια θύρα φορτωμένων Είναι η παρθενία της Θεοτόκου.

Δηλαδή εισήλθε ο Θεός και εξήλθε και έμεινε άβατος. Είναι δόγμα η Παρθενία και η Εκκλησία μας, μέσα στη μικρή ευχή, στο τέλος της συναπτής, της μεγάλης αυτής, κάνει ένα κήρυγμα συνοπτικό και δογματικό.

Της Παναγίας, λοιπόν, όχι απλώς της Αγίας, της Παναγίας κατά πάντα. Διότι κατά των Άγιων Γρηγόριων των Θεολόγων δεν ήταν ο Παρθένος μόνον στην Παρθενία των Παρθενικών ημένα Παρθένος τη οράσει, Παρθένος τη γεύσει, Παρθένος τη ακοή, Παρθένος τη οσφρήσει, τα πάντα Παρθένος. Δηλαδή, όχι απλώς μια Αγία, αλλά Παναγία, όσο κι αν σκοντάφτουν αυτοί που την μισούν. Και την μισούν όχι σαν πρόσωπο, αλλά σαν όργανο, σαν όργανο, διότι αυτή ήταν η οποία δίπλωσε τη Θεότητα και την κυκλοφόρησε ως άνθρωπον και ο Σατανάς, πλανώμενος από το ανθρώπινο, ανθρώπινον, από τα κλάματα, από το φαγητό, από τον ύπνο που έκανε ο Θεός σαν άνθρωπος,

εσήκωσε το χέρι του κατ’ αυτού και βρήκε το θάνατό του. Γιατί αυτός έβλεπε ότι θα τον βγάλει από τη μέση σαν άνθρωπο δίκαιον. Πίσω από το σταυρό δεν έβλεπε, δεν το έβλεπε αυτό. γι' αυτό λέγει με συνέφερε τον Υιό της Μαρίας να μην τον πάρω κάτω.

Δεν είναι, λοιπόν, απλώς Αγία, είναι Παναγία, άχραντος. Ανέγγιχτος, Αμόλυντος, Άσπιλος, Υπερευλογημένη, Ενδόξου Δεσποίνης, Υπέρ τα Χερουβείμ, Υπέρ τα Σεραφείμ, Θρόνον Κυριοτήτων και λοιπά. Δεσποίνης ημών Θεοτόκου, ουχί Χριστοτόκου, Αειπαρθένου, προ, κατά και μετά του τόκου, μετά πάντων των Αγίων μνημονεύσαντες, εαυτούς και αλλήλους, Και πώς σαν τη ζωή ημών Χριστώ το Θεό παραθώμεθα.

Μαζί με την Θεοτόκον θέλει και τους Αγίους, θέλει και όλους, να παραδώσουμε κι εμείς τη ζωή μας προς τον Χριστό. Να αναλάβει όλα τα αιτήματα αυτά, τα οποία του παραθέσαμε προηγουμένως στα υπόλοιπα της συναπτής: υπέρ, Σκοντάφτουν, επαναλαμβάνω, πολύ στο θέμα της Θεοτόκου, διότι δεν θα την ήθελαν να μπει στη μέση αυτή.

Ο Προτεσταντισμός, μάλιστα, να φέρει το εύκολο αυτό εδάφιο προς Τιμόθεον του Παύλου, ο οποίος λέγει: «Εἷς μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων». Εξ αυτού ορμώμενοι αποκλείουν την Θεοτόκο και τους Αγίους. Τους Αγίους ακόμη περισσότερον, οι Χιλιαστές, οι οποίοι λέγουν ότι δεν υπάρχουν.

Και κατά συνέπεια δεν μπορούν να ζητάνε από ανθρώπους πεθαμένους πρεσβείες.

Αναφορικώς με το πρώτον, λέγω ότι δεν υπάρχει δίκαιο. Λέγει: «Εις μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων». Μήπως εμείς λέμε ότι είναι άλλος μεσίτης; Εις είναι ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων: ο Χριστός. Η Θεοτόκος προβάλλεται παρ' ημίν, ουχί προς τον Θεό, μεταξύ Θεού και ανθρώπων, μεταξύ Χριστού και ανθρώπων.

Αυτό είναι το λάθος τους και αυτό να προσέχουν. Ο Θεός είναι εδώ, ο Χριστός είναι εδώ, ο πιστός είναι εδώ, η Παναγία είναι εδώ. Λέγω λοιπόν εγώ τώρα, ο Ορθόδοξος, στην Εκκλησία: Πρέσβευε εις τον εξούτε χθέντα στο Χριστό Ω δέσποινα του κόσμου γεννούμε συντρία Δεν το λέμε αυτό. Φανερά και φωναχτά, το ξέρουν κι αυτοί.

Λέγουμε στην Εκκλησία: Τες πρεσβείες της Θεοτόκου σώτερ σώσον ημάς Όχι πάτερ σώσον ημάς

Τι, θέλουμε να χαλάσει την ιεραρχία; Τη στέλνουμε στον Χριστό, την Παναγία μας. Πρεσβεύει μεταξύ πιστού και Χριστού. «Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου, Σώτερ, σώσον ημάς». Ο Χριστός σώζει, η Θεοτόκος πρεσβεύει. Πού κάνουμε το λάθος; Πού είναι το αντιδογματικό και το αντιευαγγελικό;

Αγία Γραφή, ότι «δέησις δικαίου ενεργουμένη πολύ ισχύει», κατά τον Ιάκωβο. Γιατί λοιπόν μας απαγορεύουν να την παρουσιάσουμε μπροστά; Ποιος άλλωστε έχει περισσότερη δύναμη και παρρησία από την Υπεραγία Θεοτόκο;

Ουδής. Μετά Θεόν, αυτοί έχουν. Όταν λοιπόν ο Παύλος λέγει στον Τιμόθεο «μεταξύ Θεού και ανθρώπων», δεν λέει μεταξύ Ιησού και ανθρώπων. Τον Χριστό τον βάζει μεσίτη, βάζει τον πιστόν, τον Θεόν και τον Χριστό στη μέση.

Σύμφωνα, να μένει ο Κύριος στη θέση, στα δεξιά του Πατρός, και να εντυγχάνει υπέρ ημών, όπως λέγει ο Παύλος. Εμείς όμως την Παναγία μας, η οποία έχει δικαιώματα επί του Ιησού, διότι τον εκράτησε, τον εδάνεισε, τον έθρεψε, τον περιποιήθηκε, ο ίδιος της θα δώσει τα δικαιώματα αυτά, την παρακαλούμε προς Αυτόν: Στον εξού τεχθέντα, τες πρεσβείες Θεοτόκου σώτερς όσων ημάς Δεν χαλούμε την ιεραρχία. Έχουμε δίκιο.

Ό,τι έχει η ορθόδοξη υμνολογία είναι σωστό. Είναι δια Πνεύματος Αγίου τοποθετημένο. Είναι ορθόδοξο, είναι δόγμα και δεν μπορούμε επ' ουδενί λόγω να το αμφισβητήσουμε. Το ότι δεν το αντιλαμβανόμεθα, το ότι δεν το χωράει το μυαλό μας.

Το ότι δεν μπορούμε να το ερμηνεύσουμε, το ότι δεν μπορούμε να το φιλοσοφήσουμε. Συμφωνώ. Δεν μπορούμε να το απορρίψουμε, όμως, διότι δεν μπορούμε να το φιλοσοφήσουμε, διότι δεν μπορούμε να το χωρέσουμε.

Μήπως μπορεί να χωρέσει κανείς τη θάλασσα μέσα στο νου του; Μπορεί ή έχει δοχείο να τη βάλει; Δεν έχει, εν τούτοις όμως είναι. Δεν πω να την απορρίψω, δεν την χωρώ, πω να το ερμηνεύσω, πως ερμηνεύσα τα άλλα και θέλουν να ερμηνεύσω αυτό.

Εδώ, λοιπόν, κλείνει δόγμα συνοπτικό γύρω από την Υπεραγία Θεοτόκο, από τους Αγίους, «καὶ πάντων τῶν Ἁγίων μνημονεύσαντες», εαυτούς και αλλήλους, κι εμείς όλοι μαζί, «τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν», να τον παρακαλέσουμε να μας δώσει τα αιτήματά μας.

Η Εκκλησία δεν δέχεται νεκρούς, πεθαμένους που λένε, δέχεται και κοιμημένους. Ο φίλος μας ο Λάζαρος κεκοίμηται. Ε, άμα κοιμάται, λέει, θα σηκωθεί, θα ξυπνήσει.

Καλύτερα, θάνατος είναι για τον σατανά και για τους απίστους. Για τον πιστόν είναι ύπνος και για τον Χριστόν. Θα ξυπνήσουμε, όπως χτυπάει το ξυπνητήρι, είτε το θέλουμε είτε όχι. Αυτό πρέπει να γίνει πίστη, ότι ο άνθρωπος ξαπλώνει εις ύπνον χωρίς να γνωρίζει πόσα χρόνια θα είναι.

Ο Αβιμέλεχ έχει κοιμηθεί 70 χρόνια κάτω στη συκιά του Αγρίππα. Ο Βαρούχ το ίδιο, οι νέοι επί Δεκίου 350 χρόνια. Τι αν κοιμηθούμε εμείς 500, 1.000, 2.000; Δική του δουλειά είναι. Θα ξυπνήσουμε είτε το θέλουμε είτε όχι. Αυτό πρέπει να το πιστεύουμε και να σταματήσουν τα μαλλιοτραβήγματα και να σταματήσουνε «χάσαμε εμείς τους ανθρώπους μας» και να σταματήσουνε τα πένθη και να σταματήσουνε όλα αυτά τα πράγματα, ειδωλολατρικά, τα οποία είναι βλασφημία έναντι της Αναστάσεως και της πίστεως η οποία κηρύττεται για τον θάνατο από το Ευαγγέλιο.

Εμείς οι ζώντες, οι περιλειπόμενοι, λέει, δεν πρέπει να τα θεωρούν αυτά ότι είναι μάταια και κακά. Και εμείς θα φύγουμε μιαν ημέρα. Δεν θέλω να αγνοείτε, δεν θέλω να μην γνωρίζετε. Ότι και εμείς θα φύγουμε εν ριπῇ ὀφθαλμοῦ μιαν ημέρα από εδώ, αν μας πετύχει η Δευτέρα Παρουσία.

Άλλως θα καταθέσουμε και θα ξαναναλάβουμε, με τη διαταγή του Χριστού. Αυτό πρέπει να γίνει πίστη. Τους Αγίους πολλοί δεν τους θέλουν.

Οι Προτεστάντες δεν θέλουν να τους ακούν καν. Τα λείψανά τους τα υβρίζουν, παρότι εμείς έχουμε θαύματα και βλέπουμε καθημερινώς τον αγιασμόν εξ αυτών. Βλέπουμε, άλλωστε, πώς ο σατανάς εκφράζεται γύρω από τους Αγίους. Αν θα θέλει ένας να δει στην πράξη ποιοι είναι οι Άγιοι και ποια είναι η δύναμή τους, θα μπορεί να πεταχτεί μέχρις Κεφαλληνία. Να σταθεί γύρω από το Άγιο Λείψανο, να ακούσει τους δαιμονισμένους, τους πάσχοντας εξ ακαθάρτων πνευμάτων, πώς εκφράζονται δια των Άγιων.

Να πάει στην Κέρκυρα, να πάει στη Ζάκυνθο, εκεί που υπάρχουν τα λείψανα, που είναι τα φόβητρα του σατανά, που έχουν χάριν οι Άγιοι αυτοί, τα σκηνώματα αυτά, κατά ακαθάρτων πνευμάτων. Εκεί να ακούσουν από την ομολογία αυτού του σατανά τη δύναμη που έχουν τα Άγια Λείψανα αυτά, τα οποία υβρίζονται πάρα πολύ.

Να πάνε, τελευταίως, στην Αίγινα, διότι και ο Άγιος Νεκτάριος κι αυτός έχει μέσα την πολλαπλή χάρη που του εδόθη από τον Θεό και τη χάρη κατά πνευμάτων ακαθάρτων. Λέει ο Σατανάς είχαμε τον Καλόγερο, τώρα έχουμε λέει και τον Επίσκοπο, έχουμε και τον Δεσπότη λέει τώρα, έχουμε και αυτόν και μας έγινε, έχει και αυτός την εκείνη χάρη κατά το πνεύμα των ακαθάρτων.

Αν πάτε ποτέ στην Αίγινα, κοιτάξτε αριστερά της αγίας του κάρας. Υπάρχει εκεί μια αλυσίδα ενός Ανδρικοπούλου Γεωργίου, εκ Πατρών, τον οποίο έφερον σιδηροδέσμιον εκ Πατρών. Και όταν έφτασε το καραβάκι στην Αίγινα, ένας καλόγερος κατήλθε και του έλυσε την αλυσίδα και έπεσε.

Την πήρε, λοιπόν, αυτός και πήγε πάνω και έχει γράψει ένα μπιλιετάκι μικρό: «Σε ευχαριστώ, Άγιε Νεκτάριε, που ήρθες και με έλυσες από τα δεσμά του σατανά, Μέσα στο καράβι που ερχόμουν προς εμένα, που ερχόμουν προς εσένα Λοιπόν, οι Άγιοι έχουν δύναμη. Γι’ αυτό ακριβώς ο σατανάς, γνωρίζοντας πού έχει ζημιά, Ποντάρει εναντίον αυτών Έχει γίνει αγών για τους Αγίους.

Μεγάλος αγώνας. Ή βρίζουν τα Άγια Λείψανα με καπηλικάς λέξεις που δεν επιτρέπεται να επαναλάβω. Αλλά εάν θα ήθελα να σταθούν μόνο σε αυτό που λέγουν, ότι είναι γραφικοί, ότι πιστεύουν μόνο τη Γραφή και μόνο τη Γραφή και τίποτα άλλο απ' έξω, θα ήθελα να τους ερωτήσω: Δεν έχουν διαβάσει ποτέ τους την ανάσταση που έχουν κάνει τα λείψανα του Προφήτου Ελισσαίου;

Δεν υπάρχει στη Γραφή τους; Δεν υπάρχει στο 13 κεφάλαιο 20 στην Βασιλέων, στη Βήτα, στην Παλιά Δία της Δεν υπάρχει εκεί; Τετάρτη κατά τους Εβδομήκοντα, Δευτέρα κατά τις Βιβλικές Εταιρείες. Δεν υπάρχει εκεί ότι έριξαν στον τάφο του Ελισσαίου, Δεν γνώριζαν περί τίνου σε πρόγειτο κάποιον, σε στιγμή που αντάρτες εκεί εκινούντο και φοβήθησαν, και δεν πήγαν να τον θάψουν στον οικείο τάφο και τον πέταξαν προχείρως σε έναν τάφο και ήγγισε τα λείψανα του προφήτου Ελισσαίου και ανέστη, έφυγε.

Αν λοιπόν, Φαρισαίε τυφλέ, λείψανα ανθρώπων Παλαιάς Διαθήκης, σκιάς, ταύρων και μόσχων, κάνουνε και αναστάσεις, λείψανα μαρτύρων, λείψανα σφαγίων Ιησού, ποτισμένα από το αίμα αυτού του Θεού και θρεμμένα από αυτό το σώμα αυτού, δεν μπορούν να θαυματουργήσουν; Βούτηξε, βύθισε ένα λειψανάκι μέσα σε λίγο νερό.

Θα μείνει άσηπτο στην αιωνιότητα. Στην αιωνιότητα. Βάλε και από τα κόκαλα του πατέρα σου. Βάλε και από του γιου σου. Βάλε και από του γείτονά σου. Θα βρομίσει την άλλη ώρα. Η πίστη η δική μας δεν είναι απλώς πίστη. Είναι και γνώση.

Αυτό που έκανε ο Χριστός το Πάσχα, όχι εν τω Πάσχα, αλλά την Κυριακή του Θωμά, το Αντίπασχα, και του λέει: «Έλα εδώ, βάλε τον δάκτυλό σου στον τύπο των ήλων και μη γίνου άπιστος, εσύ που θέλεις πλοίο να σε αποδείξεις, που πιστεύεις αλλά δεν έχεις ολοκληρώσει.

Βάλε τον δάκτυλό σου». Και ανέκραξε: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου». Και δεν αναφέρει η Γραφή, παρότι η Εκκλησία εορτάζει την ψηλάφηση του Θωμά. Η Γραφή δεν αναφέρει, όμως, αν το έβαλε, αν ετόλμησε να το βάλει.

Αυτό λοιπόν που εδέχθη ο Χριστός, ψηλάφηση, για να δημιουργήσει τη γνώση επί της πίστεως ο Θωμάς, και σήμερα το επιτρέπει στους Ορθοδόξους. Εμείς οι Ορθόδοξοι δεν έχουμε πίστη σήμερα, έχουμε και γνώση.

Όταν ο αγιασμός μας δεν σήπεται, σε ρωτώ, τι είναι; Τι είναι; Θέλει φιλοσοφία; Πάρε και από τον καθολικό αγιασμό· αν δεν τον έχει αλατίσει, θα βρωμίσει σε δυο μέρες. Ή θα είναι αλατισμένος, κατά τον Κωνσταντίνον Οικονόμου εξ Οικονόμων.

Ή θα είναι αλατισμένος· αν δεν είναι αλατισμένος, θα μυρίσει. Πάρε να δεις. Έχει αυτός αυτή τη δύναμη; Δεν έχει. Κάλεσε τον Προτεστάντη να πάρει λίγο αγιασμό να σου κάνει προζύμι. Να σου κάνει με λίγο βασιλικό του Σταυρού, με ένα βάγιο. Άγιο, κάλεσέ τον να σου κάνει, να πάρει αλεύρι από το μπακάλικο και να το βάλει και να το δώσει· θα γίνει προζύμι, και να το κάνει ένα ωραίο πρόσφορο να το πάει στην εκκλησία. Ποιος δημιουργεί ζωή στο άψυχο αυτό αλεύρι; Ποιος δημιουργεί; Η χάρη του Πνεύματος του Αγίου είναι αυτή η οποία κάνει τα θαύματα αυτά.

Λοιπόν, πώς ο Άγιος δεν έχει τη δύναμη; Το αρνίον αυτό που εσφάχθη κοντά στο άλλο Αρνίον, το μεγάλο, που συμβαδίζουν και είναι μαζί, πώς; Αλλά τους θεωρούμε για πεθαμένους εμείς, για χαμένους στην αφάνεια.

Όσοι πεθαίνουν εν Χριστώ ζούνε και ζούνε γιατί είναι πιστοί του Θεού εκείνου που είναι Θεός του Αβραάμ, Θεός του Ισαάκ, Θεός του Ιακώβ, δεν είναι Θεός νεκρών αλλά ζώντων λέγει ο Παύλος Ο Θεός, και το επαναλαμβάνει και ο Χριστός μας και το λέγει και η Παλαιά Διαθήκη.

Έχω μπροστά μου επιστρατεύσει επάνω στο θέμα αυτό μερικάς πατερικές μαρτυρίες. Παραδείγματι, ο Αστέριος Αμασίας, Επίσκοπος, απαντών στον Ευνόμιον τότε, των αιρετικών, για τους Αγίους λέει: «Ημείς, Ευνόμιε, μάρτυρας ου προσκυνούμεν, αλλά τιμώμεν».

Δηλαδή, δεν τους λατρεύουμε· η λατρεία είναι στον Θεό, αλλά τους τιμούμε. «Ως γνησίους προσκυνητάς Χριστού». «Ου σέβομεν ανθρώπους», δεν λατρεύουμε ανθρώπους. «Αλλά θαυμάζομεν τους εν καιρώ πειρασμών».

«Καλώς σεβασθέντας τον Θεό». Τους θαυμάζουμε μπροστά στις δύσκολες περιστάσεις. Να αρνηθούν τον Θεό, πώς εσεβάστησαν τον Θεό και δεν τον αρνήθησαν. «Ουκ αμισθί την εις αυτούς σπουδήν επιδεικνύμεθα, αλλά της προστασίας αυτών της προς Θεόν απολαύομεν», και δεν κοπιάζομεν και δεν κινδυνεύομεν επί ματαίω, αλλά έχομεν αμοιβήν από τους ανθρώπους αυτούς του Θεού.

«Ποίον ουν έγκλημα, ότι τιμώμεν μάρτυρας και αυτοί σπουδάζομεν αρέσκειν Θεώ;» Τι έγκλημα κάνουμε, λέγει, κύριε Ευνόμιε, που μας λες ειδωλολάτρες, διότι τιμώμεν τους μάρτυρας του Χριστού, τους στρατιώτες του Χριστού, και φροντίζουμε να αρέσκουμε στον Θεό, διότι του αρέσει του Θεού να τιμώμεν τους δικούς του στρατιώτες και τους μάρτυράς του.

Τι κατηγορία προς τας καταφυγάς; Πώς μπορεί να μας κατηγορήσει; Ο δε Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέγει περί της τιμής των Αγίων: «Τιμητέον τους Αγίους ως φίλους Χριστού, ως τέκνα και κληρονόμους Θεού».

Έτσι λέει, θα πρέπει να τιμώμεν τους Αγίους ως φίλους του Χριστού και σαν παιδιά του Θεού. Όσοις είναι ο θεολόγος ευαγγελιστής, όσοι δε έλαβον αυτόν τον Χριστό Εδώ και ναυτήν εξουσίαν τέκνα Θεού γενέστε Όσοι λοιπόν τον δέχτηκαν τον Χριστό είναι παιδιά του Θεού.

Πώς δεν θα τα τιμήσω, πώς δεν θα τα σεβαστώ και θα μιλήσω καπηλικότατα όπως το μιλείς εσύ; Ώστε ούκησιν έτι δούλοι, αλλά οι, αυτοί διότι εδέχτησαν τον Χριστό «Ει δε τέκνα, και κληρονόμοι, κληρονόμοι μεν Θεού, συγκληρονόμοι δε Χριστού».

«Πώς ουν ου τιμητέον τους θεράποντας και φίλους και υιούς του Θεού χρηματίσαντας; Πώς ούτε μητέων τους εμψύχους ναούς του Θεού Έμψυχο ναό του Θεού θεωρεί τον Μάρτυρα, τον Άγιο και γενικά τον Χριστιανό.

Τα έμψυχα του Θεού σκηνώματα, ναι, τιμηταίων ναούς εγείροντας το Θεό επί τούτων ονόματι Είναι τιμή, λέει, να εγείρουμε και να κάνουμε ναούς στο όνομα των Αγίων αυτών ανθρώπων και μαρτύρων, καρποφορίας προσάγοντας εις ημάς, Ευχή μας έχουμε να κερδίσουμε, τας τούτων μνήμας γεραίροντας και εναυτές σε φρενωμένους πνευματικώς.

Ή να οικία των συγκαλούντων η εφρωστήνη γέννησε. Είναι δικαιολογημένη λοιπόν η ενέργειά μας, το ότι κάνουμε ναούς, ότι τους θυμόμεν, ότι τους μνημονεύομεν, διότι έχουμε να ωφεληθούμε. Ο δε Άγιος Ιερώνυμος, απαντώντας σε έναν Προτεστάντη, όπως θα λέγαμε, Βιγιλάντιο, ο οποίος βλασφημούσε τους Αγίους, λέει:

«Υπολαμβάνεις τους Αγίους θνητούς και τούτου ένεκα βλασφημείς. Πέθαναν, τι ζητάς από αυτούς τώρα;

Ανάγνωθι το Ευαγγέλιο», για διάβασέ του, λέει, το Ευαγγέλιο που κρατάς στο χέρι σου. «Εγώ ειμι ο Θεός Αβραάμ και ο Θεός Ισαάκ και ο Θεός Ιακώβ· ουκ έστιν ο Θεός Θεός νεκρών, αλλά ζώντων». Εάν λοιπόν ζώσουν οι Άγιοι εντιπαρασί εντίμο ηρκτοί, ού κατακλείονται Εάν λοιπόν ζώσιν οι Άγιοι, του λέει, εν τη παρά σοι εντίμω ειρκτή, στη φυλακή τη δική σου, του λέγει, δεν κλείονται.

Διότι λέγεις ότι δύναται παρήνε, άμα εντιστάθεις και όπου ανβούλονται Διότι εσύ φέρνεις το επιχείρημα: αυτός πέθανε εκεί. Τι τον ζητάς να έρθει να σε βοηθήσει; Μπορεί να φύγει από τη φυλακή που τον βάζεις εσύ με το επιχείρημά σου, για να έρθει να σε βοηθήσει;

Αυτό το ερωτημάτι

Απαντά «Συ τω Θεώ νόμους επιβάλλεις και τοις Αποστόλοις δεσμά περιάπτεις». Εσύ νομοθετείς και βάζεις και τους Αγίους στη φυλακή, του λέει, και τους μαζεύεις να μην μπορούν να τρέξουν, «ώστε μέχρι της ημέρας της κρίσεως κρατείσθαι εν φυλακή», να μην μπορούν να κινηθούν.

και μη συμπαρίνε το Κυρίο αυτό, περιόν εσθίγια γραμμένον, ούτι εισήν οι ακολουθούντες το αρνείο για τους Αγίους, όπου αν υπάγει, Αποκάλυψης 14.4, εάν το αρνείον πανταχού παρών, και τούτους άρα, τους μετά του αρνείου όντας, πιστευτέων πανταχού παρίνε, Παρότι, όπως θα το ερμηνεύσω στη συνέχεια, θα δείτε κάτι σχετικό.

Ο διάβολος και οι δαίμονες πανταχού περιπλανώνται. Και διά τη μεγάλη ταχύτητα, σχεδόν πανταχού παρόντες εισί. Αυτοί μπορούν, οι διάβολοι, να έρχονται. Οι μάρτυρες μετά την έκχυση του αίματος αυτών, Κατάκλειστη εν λάρνα και η διαμένουση Και εκτάπτεις ούδη να τι έξελθην

Απάντηση γραφική, θετική, λογική. Εδώ που σας είπα θα σας απαντήσω: πιστευτέον πανταχού παρεῖναι, δηλαδή πρέπει να πιστεύουμε ότι και οι Άγιοι είναι πανταχού παρόντες, εφόσον το αρνίον, ο Χριστός, είναι πανταχού παρών, και όπου το αρνίον, ο Χριστός, εκεί και αυτοί. Πρέπει να πιστεύουμε ότι αυτοί είναι πανταχού παρόντες.

Μπορεί να μας πει κάποιος ότι η πανταχού παρουσία είναι μόνον του Θεού. Όλα τα κτίσματα, και οι άγγελοι και οι δαίμονες και οι πάντες και οι Άγιοι, καθό κτίσματα, είναι εν τόπω και χρόνω. Κάθε στιγμή είναι εδώ, δεν μπορούν να είναι εκεί, και κάθε στιγμή είναι εκεί, δεν μπορεί να είναι εδώ.

Τη λύση αυτή μας τη δίδει ο Μέγας Αθανάσιος, ερωτηθείς σχετικώς. Πώς είναι δυνατόν ο αυτός Άγιος ή η Υπεραγία Θεοτόκος, που δεν έχει στο ενεργητικό την πανταχού παρουσία, μπορεί καθ' ην στιγμήν, δύναται ταυτοχρόνως και εδώ και εκεί να είναι παντού;

Δι' αγγέλου αντικαθίσταται εκεί που δεν είναι. Αποστέλλεται για λογαριασμό του άγγελος και ενεργεί εκεί που δεν είναι ο ίδιος. Έτσι απαντά ο Μέγας Αθανάσιος. Γι' αυτό το πανταχού παρόν είναι ότι δι' αγγέλου θα σπεύσει η βοήθεια αμέσως.

Όπως εμείς τηλεφωνούμε και έρχεται ο εκατό επαραδείγμα σε εκτάκτους ανάγκας Αυτό τούτο γίνεται στην περίπτωση των Αγίων. Η πανταχού παρουσία είναι δόγμα ότι είναι μόνο του Θεού, Πατρός, Υιού και Πνεύματος Αγίου.

Όλοι οι άλλοι εν τόπω και χρόνω, αλλά βοηθούνται δι' αγγέλου, όπως ερμηνεύει ο Μέγας Αθανάσιος. Και ακόμη ένα του Αγίου Ισιδώρου του Πηλουσιώτου. Γι' αυτή την τιμή που έχουμε εμείς όχι μόνο στα λείψανα, αλλά και σε κάθε τι που έχει σχέση με Άγιο, με Υπεραγία Θεοτόκο, με Χριστό κ.λπ.

Βλέπεις έναν πιστόν και πάει και παίρνει ένα λιθαράκι, λίγο χωματάκι. Το έχει ως αγιασμόν, ως φυλακτήριον από ένα μέρος Άγιον. Λέγει, λοιπόν, ο Άγιος Ισίδωρος, απαντών σε εθνικούς μη πιστεύοντας αυτά που κάνουν οι Ορθόδοξοι, λέει: «Ἢ σκανδαλίζῃ ἐπὶ τῇ κόνει τῶν μαρτυρικῶν σωμάτων;» Αν σκανδαλίζεσαι, λέει, που μαζεύουμε τη σκόνη από τα σώματα των μαρτύρων, τα οποία εσείς κατεκάψατε ή άλλες σαν λιοντάρια, Αγία, παρημόν τιμωμένη, ερώτησον τους εξ αυτών τα σιάσεις λαμβάνοντας και μάθε πόσοι πάθες θεραπείας χαρίζονται.

Πήγαινε να ρωτήσεις αυτούς που έχουν γίνει καλά, να σου απαντήσουν για τη δύναμη αυτής της κόνεως από τα λείψανα των Αγίων. Και ού μόνον σκόψεις, θα γνωρίσεις το γινόμενον, αλλά και ζηλώσεις το κατορθούμενον, αλλά και εσύ, λέγει, θα παρασυρθείς και θα ζητήσεις να μυηθείς μέσα στα θέματα αυτά τα οποία ζουν οι Ορθόδοξοι.

Αυτά λοιπόν που έχει βάλει η Εκκλησία εδώ, τα έχει βάλει, όπως σας είπα και νωρίτερα, διά Πνεύματος Αγίου. Δεν έκαναν απλώς να φτιάξουν ύμνους. Και αυτοί που μας κατηγορούν σήμερα ότι αυτά είναι εντάλματα ανθρώπων, εάν πάμε στις συναγωγές των, θα συναντήσουμε μέσα να έχουν ευχάς.

Πηγαίνετε στον προτεσταντισμό, στις λεγόμενες ελευθέρας ευαγγελικάς εκκλησίες. Πηγαίνετε να δείτε ότι έχουν ακολουθία, έχουν ύμνους. Δεν καταδέχονται να έχουν τον Άγιόν των, τον Πατέραν των.

έχουν των διαφόρων καθηγητών ή ξένων ανθρώπων του εξωτερικού. Έχουν και αυτοί, και έφτιαξαν δικούς τους. Όχι αυτούς τους οποίους εσφράγγισε το Πνεύμα το Άγιον και έχουν περιεχόμενο. Και τα έχουν και αυτοί δανειστεί από εκεί. Αλλά είναι τόσο ξεθοριασμένα, τόσο άνοστα, βλέπει όστις έχει γευστεί την αλήθεια, πόσο ρηχά είναι αυτά τα πράγματα. Και εντούτοις καταπιάνονται με το άχυρο και

Κλείνοντας αυτή την ευχή, το «τῷ Θεῷ παραθώμεθα» είναι ευχή αφενός, αλλά και κόλαφος αφετέρου. Ερωτάται ο καθής, ας ρωτήσει τον εαυτόν του, να μην τον ρωτήσω εγώ: πράγματι παραδίδει τον εαυτόν του στον Θεό; Πράγματι του λέγει «ανάλαβέ τα, πάρ' τα, σου παραδίδω, ό,τι θέλεις εσύ κάνε με, φτιάξε με, ενήργησέ με»; Είναι ψέμα.

Όσο μέσα στην ανάγκη, μέσα στη θλίψη, αν του λέμε «ανάλαβέ μας», πάντοτε κρατάμε μία πισινή εμείς. Γι' αυτό και ακριβώς οι πιο προχωρημένοι χριστιανοί δεν είναι ξεκουρασμένοι.

Προσεύχονται σε ένα Θεό Πατέρα, Παντοδύναμο, Παντεπόπτη, Άγιον, Προνοητή. Τι δεν έχει; Και του λες: «Αλήθεια, έχεις Πατέρα στον ουρανό;» Βέβαια, δεν βλέπεις. Ακούς και δεν ακούς που λέγω το «Πάτερ ἡμῶν».

Και πώς πολιτεύεσαι σαν ορφανός; Πώς είσαι έτσι θλιμμένος; Πώς είσαι φοβισμένος; Πώς είσαι απελπισμένος; Τι είναι αυτό που σε φοβίζει; Δεν του τα δίνουμε όλα. Η ευχή είναι «πάσαν την ζωήν ημών», πάσαν την ζωήν, την ύπαρξή μας ολόκληρον, υλικά, πνευματικά, ό,τι έχουμε. Πάρ' τα εσύ και χειρίσου τα, βγάλ' τα σε αγαθό, να προνοείς. Δεν γίνεται.

Το δυσκολότερο πράγμα στον άνθρωπο είναι να παραδοθεί στον Χριστό. Μπορεί να κόψει την κλοπή, να κόψει την βλασφημία, να κόψει την πορνεία, να αρχίσει να κάνει παιδιά που δεν έκανε, να νηστεύει που δεν ενήστευε, να δίνει ελεημοσύνη που ήταν σπάγκος μέχρι τώρα.

Όλα θα τα κάνει. Αλλά να παραδοθεί στον Χριστό, το δυσκολότερο πράγμα. Γι' αυτό και ο Χριστός ξεκίνησε από εκεί. «Όστις θέλει οπίσω μου ακολουθείν, απαρνησάσθω εαυτόν». Αυτό είναι το θέμα. Εμείς δεν του έχουμε εμπιστοσύνη τόσο. Πάσα; Όχι. Πάρε τα περισσότερα, αλλά κρατάμε και μία πισινή.

Γι' αυτό και πάντοτε δεν αναλαμβάνει τις υποθέσεις μας. Είναι δυνατόν, όσο σοβαρός δικηγόρος κι αν είναι, και μάλιστα όσο σοβαρότερος είναι, τόσο μεγαλύτερη αξίωση έχει.

Την υπόθεση έγραφα θα την αναλάβει, δεν την αναλαμβάνει, και ένα αν κρατήσει δεν την αναλαμβάνει. Θα πρέπει ολόκληρο το φάκελο να το δώσεις, να του εμπιστευτείς και να τον πληρώσεις, και αδρά από πάνω, για να σου αναλάβει την υπόθεση, και μπορεί και να σε πουλήσει στο τέλος. Αλλά το θέμα εδώ δεν είναι έτσι, είναι διαφορετικά, εφόσον σε έναν άνθρωπο και τα πιο έμπιστα. Τα πιο εμπιστευτικά, τα πράγματα που μπορούν να σε εκθέσουν σε κίνδυνον, του τα εμπιστεύεσαι. Στον Θεό δεν τα εμπιστευόμεθα. Κρατάμε πάντοτε, γι' αυτό είμαστε και πάντοτε κουρασμένοι. Και οι πιο λελυμένοι χριστιανοί, που ως εκ θέσεως και γνώσεως θα έπρεπε να είναι ελευθερωμένοι, θα έπρεπε να είναι εύχαροι καθημερινώς και στις πιο σοβαράς θλίψεις, που οι άλλοι θα έφταναν μέχρι την αυτοκτονία.

έναν ο οποίος πήγαινε φορτωμένος ένα τσουβάλι. Τον ελυπήθηκε μες στη ζέστη, σταμάτησε και του λέει: «Ε, ανέβα πάνω, ανέβα». Και ανεβαίνει επάνω για να ξεκουράσει τον άνθρωπο από το βάρος και από την οδοιπορία, στις μεσημβρίες. Αφού είχαν ταξιδέψει πολλή ώρα, σε μια στιγμή γύρισε πίσω να δει, μην κοιμήθηκε, τι κάνει.

Αλλά το συμβάλλει και το κρατούσε στον ώμο του. Του φάνηκε τόσο περίεργο και αστείο, σταμάτησε και του λέει: «Ε, Χριστιανέ, του λέει, εγώ σε πήρα απάνω να αφήσεις το φορτίο σου, να ξεκουραστείς». Έτσι το κουβαλά.

«Ε, λέει, φτάνει που πας εμένα, λέει, να μην πηγαίνεις και το φορτίο μου».

Η λαρότητα, ε, το ξέρω, ε, αυτό δημιουργεί. Αλλά πόσοι από εμάς δεν είναι τέτοιοι. Πάσαν την ζωήν ημών, αλλά κράτα και ένα μυστικό. Μην το δίνεις όλο, δεν θα τα μπορέσει ο Χριστός, είναι πολλά. Είναι σαν μερικές που λένε: «Μπορώ να βάλω πολλά ονόματα, λέει, στο χαρτί;» Γιατί, άμα βάλει πολλά, πώς να μπορεί να τα βγάλει πέρα ο Χριστός, κατάλαβες;

Λίγα και καλά, τους άλλους μην τους βάλεις. Πώς τον φαντάζεσαι αυτόν τον Θεό, πώς τον βλέπεις αυτόν τον Χριστό;

Βγαίνεις στον ήλιο εκεί και ο ήλιος δεν φωνάζει στον άλλον να κρυφτούνε, γιατί θα ηλιαστείς εσύ, μη σου πάρουν τον ήλιο. Όλος ο κόσμος να βγει έξω, το δικό του δεν παίρνουνε. Ο καθένας θα πάρει το δικό του. Και αν το κτίσμα Του κάνει αυτό, ο Κτίστης τι μπορεί να κάνει; Δεν υπάρχει αυτή η εμπιστοσύνη. Το λέμε, και δεν είναι μόνο εδώ, όπως θα συναντήσουμε, αν ο Θεός επιτρέψει να μιλήσουμε παρακάτω, σε πολλές περιπτώσεις. Πας απ' τη ζωή μόνος πριν στον Παράδεισο; Ψέματα. Δεν θα το δεις. Αυτή είναι η ουσία. Γι' αυτό βγαίνουμε καραβοτσακισμένοι.

Η Εκκλησία του Χριστού δεν είναι κιβωτός να παίρνει κοράκια και να αποδίδει κοράκια, να παίρνει λιοντάρια και να αποδίδει λιοντάρια. Παίρνει κοράκια και αποδίδει περιστεράς. Παίρνει λιοντάρια και αποδίδει πρόβατα. Αν δεν γινόμεθα πρόβατα και γινόμεθα χειρότεροι από κάθε εκκλησιασμό μας, είναι γιατί είμαστε πονηροί και όλα αυτά είναι απλώς για να γεμίζουν τον αέρα λόγια και όχι να γίνει κτήμα μας και όχι να γίνει ζωή μας.

Ας μείνουμε μέχρι εδώ, με τη χάρη του Κυρίου, και θα επιστρέψουμε, αν επιτρέψει ο Θεός, θα συνεχίσουμε στην άλλη. Αμήν.