On the Divine Liturgy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

...which will also be taken from the Creed. Specifically, we have come to its third article, which says: “Who for us men and for our salvation came down from heaven, and was incarnate of the Holy Spirit and the Virgin Mary, and became man.”

That is what the third part of the Creed says. The first part concerned the Father, if you remember; then came the teaching about the Son; and now it continues by explaining why this Son became man. He came down from heaven, it says, for our salvation—“came down from heaven.”

In what manner did He come down from heaven? How did He appear among us? He came down and appeared among us in a supernatural manner.

He took flesh from the Most Holy Theotokos, the Virgin.

And He became perfect man, just as He was perfect God. At once, we are shown two natures. He who came for our salvation was incarnate: while remaining God, He also became man. Thus He reveals two natures, the human and the divine, which, although they are two, are entirely without confusion and without conflict.

That is, there is a divine nature and a human nature, not confused with one another: God and man. At the same time, there are two wills, with no conflict between them. Of course, when people hear this—especially those belonging to the heresy of the Jehovah’s Witnesses—they are scandalized, because they cannot understand it.

How can this be: God and man? How can the Father, the Son, and the Holy Spirit be one? How is this possible? Man must not seek a rational explanation, because he cannot comprehend it. Man was not made capable of comprehending what it means, or how God is three and God is one—the three are one and the one is three—or how He can be in heaven and on earth at the same time, and in Hades while also with the thief in Paradise.

These things are beyond human reason. I do not know whether you have ever read chapter 14 of John, specifically verse 20. Look at what it says there: “On that day you will know that I am in My Father, and you are in Me, and I am in you.”

How am I one with My Father? How do you become one with Me? And how are we all together? “On that day you will know.” Today you cannot understand it, because we cannot grasp it with our reason. But that does not mean it does not happen, that it does not take place, or that it is not true. I repeat: it is true.

It is in John, chapter 14, verse 20. Christ Himself says it.

“On that day you will know”—you will learn; on that day you will understand—“that I am in My Father,” Christ in His Father; “you are in Me,” and “I am in you.” How does this chain of union come about—the Father, the Son, the believer, each dwelling in the other? “On that day you will know.”

So when a person tries to resolve this matter by human reasoning, he will certainly struggle. He will not understand it; he will be scandalized, or he will become a heretic. For he will try to solve through his own reason matters that are beyond reason—matters given to us to believe, not to comprehend fully.

For God has given a staff to us who are spiritually blind. Just as we give a staff to those who are physically blind so that they may walk along the road, in exactly the same way He has given us a staff called faith. And when a person chooses to cast it aside, naturally he will fall and be crushed.

So, if you wish to understand, if you wish to interpret it and fully take it in, as we would say—how can you do so? You cannot. “On that day.” When you lay aside the flesh, then we shall speak of these things; then you will understand, then you will see, and then it will be revealed to you.

For this reason, Jesus is the God-Man, while His Virgin Mother is Ever-Virgin and Theotokos, the God-bearer.

For, as the Creed says at the beginning—I do not know whether you noticed it—He “came down from heaven and was incarnate of the Holy Spirit and the Virgin Mary.” It speaks of the flesh that He took from the Theotokos through the Holy Spirit.

Luke speaks about this in chapter 1, verse 34, in the account of the Annunciation, if you remember. What is said about the One who will be conceived, if she gives her consent? That He will not be an ordinary man. “Behold, you will conceive in your womb and bear a son.” So, you will conceive and give birth to a male child, and you will call His name Jesus—a name given by the angel, as mentioned in Matthew, chapter 1, verse 21.

His name will be Jesus, which means Savior, because He will save His people from their sins. Here in Luke, then, in verses 34 and 35, we have the angel’s answer to the Theotokos, who had asked: “How shall this be, since I do not know a man?” In other words: “I have no husband through whom I could conceive and bear a child.”

The angel, as you remember, told her that they were not speaking of such a union or such a conception: “The Holy Spirit will come upon you, and the power of the Most High will overshadow you.” That is why the Creed says, “of the Holy Spirit and the Virgin Mary.”

And as it also says in Matthew, chapter 1, verse 23...

There it says: “Now the birth of Jesus Christ took place in this way: when His mother Mary had been betrothed, she was found to be with child by the Holy Spirit.” He took His flesh from the Theotokos; that is why she is called both Theotokos and Virgin, for she conceived without seed and gave birth without pain and without corruption.

The conception was supernatural, and the birth was supernatural. Isaiah speaks prophetically of this supernatural birth: “Before she was in labor, she gave birth to a male child.” Before she even felt the pains of childbirth, she gave birth to a son. Isaiah foretold this in the sixty-sixth chapter, eight hundred and fifty years before Christ.

This was the supernatural birth of Christ from the Most Holy Theotokos. For you will know—or rather, you will remember—that the pains of childbirth belong to fallen humanity: “In pain you shall bear your children.” This was a punishment laid upon Eve. But the new Eve conceived without pleasure and gave birth without labor pains. This is precisely what we confess, following all the prophets who speak of the perpetual virginity of the Theotokos—of the Theotokos as Ever-Virgin.

Anyone who tries once again to explain this through human reasoning will stumble, become blasphemous, reject the truth, and fall into heresy. If you look at Orthodox iconography, where the prophets speak about the Most Holy Theotokos, you will see Ezekiel depicted carrying a gate upon his back.

“Why are you carrying that gate on your back?” It represents the virginity of the Most Holy Theotokos. Through this gate Christ our God entered, and it remained shut; He came forth through it, and it still remained shut. “That is the gate I carry on my back, and this is why I am depicted in this way.”

You see, sacred iconography is also the book of the uneducated and the simple—true iconography, not papal iconography, but Orthodox, Byzantine iconography, which is spiritual and teaches us. Thus Jesus is the God-Man, both God and man, for the reason we mentioned earlier: He was born by the Holy Spirit. God was incarnate by the Holy Spirit; the Word (Logos) became flesh.

That is why He is the God-Man, and why His Mother, the Most Holy Theotokos, is Ever-Virgin.

Some may raise a reasonable question: How did He descend from heaven, since He is present everywhere and fills all things?

What does it mean that “He descended from heaven”? The Creed says, “Who descended from heaven.” This, too, is a question at which human reasoning stumbles. If He is present everywhere and fills all things, what does it mean to say that He “descended”?

His descent did not mean that He changed His location, but that He was manifested. The manner of His presence changed; God did not change location. He is present everywhere, but He was manifested in a particular place and time, in the flesh. God, the second Person of the Holy Trinity, also became man.

Therefore, He who is present everywhere and fills all things was manifested in the flesh. This is the matter we are discussing.

The Apostle Paul, writing to Timothy in his First Epistle, chapter three, verse sixteen, says:

“And without controversy, great is the Mystery of godliness.” What is this great Mystery? “God was manifested in the flesh.” This is what we saw. Yet God remains present everywhere and fills all things. Our Church expresses this beautifully in one of her hymns:

which the priest repeats when, after the Great Entrance, he brings the Holy Gifts into the sanctuary. After removing the aer and covering the Holy Chalice and the rest, he says the following, because it symbolizes the burial of our Christ: “In the tomb bodily, in Hades with the soul as God.”

“You who are uncircumscribed, filling all things.” Though You are laid in the tomb, You do not cease to be with the thief in Paradise; You do not cease to be upon the throne; You do not cease to be present everywhere. This is a confession of faith. Again, someone may be unable to understand how He could leave His throne and become man, or may think that when He became man He was no longer upon the throne.

One evening here, I gave you an illustration. God never departed from His throne. Rather, from His throne He stretched His hand down, so that all who wished could take hold of it and He could raise them up. That is what He did.

This reaching down of His hand is God in the flesh.

“God was in Christ, reconciling the world to Himself.” Do you see this Christ? God is in Him. This is from Second Corinthians, chapter five, verse nineteen. It is a devastating verse against the Jehovah’s Witnesses: Christ is God, not a creature.

He is not a servant. He is not an angel. Christ is God, reconciling the world to Himself. This, then, is what He did without departing from His throne: He stretched down His hand in order to save us. We must not seek rational explanations for realities that are beyond reason.

He descended. Looking here at my notes, I see that John says the following:

In the third chapter, verse thirteen: “No one has ascended into heaven except He who descended from heaven.” He descended and became man without abandoning heaven. The Lord Himself also says on another occasion, as recorded in John 6:62: “What then if you should see the Son of Man ascend to where He was before?” He was there before. If you see the Son of Man ascending, then He had descended.

You saw Him descend: He came and became man, and was laid in the manger in the cave. Now, if you see Him ascend, He returns to where He was before. This is the source of the words, “He descended,” and, “who came down.”

Another thing that may cause some people to stumble is the question of why He should be manifested in the flesh—why He should become man. This too raises a question. For many ask, as you heard this evening: How can He be everywhere present and yet come to a particular place?

What comes of this? That you were saved.

Yet although He is present everywhere, there is a particular manner and reason for requiring confession to be made to the one appointed for this ministry—to the one He has sent, to whom He has given the command, and who acts on His behalf. For the priest does not forgive sins by his own authority; he has no such power. He himself says: “You, O Lord, who said that whatever you forgive shall be forgiven, do Yourself absolve this servant of Yours.”

And there is a particular reason why He became man. The Fathers express it in the following way.

Some, of course, might have preferred an angel, a holy man—an Abraham, perhaps—to accomplish this salvation. But that is not how things stand. Listen, then, and see why He became man, why He appeared in the flesh and was incarnate by the Holy Spirit.

That is, He was not begotten by a man, as human beings ordinarily are. We are begotten by a man. Abraham begot Isaac, and Isaac begot Jacob; it does not say that Rebecca or Sarah begot them. For, as we have said before, the man begets and the woman gives birth.

Here, then, it says that this Incarnation of Jesus took place through the Holy Spirit. Why did all this happen in this way? Why? Paul writes, in Hebrews 2:14–15, that since the children shared in flesh and blood—they were of flesh and blood—Christ Himself likewise partook of the same. “Likewise,” but not in precisely the same manner, because He was born neither of the will of the flesh, nor of the will of man, nor of blood, but of the Holy Spirit.

Consequently, He was not born in precisely the same way as human beings, through human seed; that is why it says, “He Himself likewise partook of the same.” And why? So that through death He might destroy the one who had the power of death. We have the devil, who brought death upon humanity through ancestral sin.

“That is, the devil, and deliver all those who, through fear of death, were subject to lifelong bondage.” Thus, “since the children shared in flesh and blood,” Christ too put on flesh and came among us. In answer to the question of why God became flesh, and why no other means was found—as people might say, wishing to reject the Incarnation of God the Word—Saint Cyril answers: “For no other reason did the Word become flesh and dwell among us than that, by enduring death in the flesh, He might triumph over principalities and powers, conquer Satan, and destroy the one who had the power of death, that is, Satan.”

And He would also put an end to the sin that had tyrannized us. For humanity’s sake He condescended and became man, so that through His death He might defeat humanity’s enemy, Satan, who had brought death upon mankind.

There is also a beautiful teaching of Saint Athanasius the Great. He says that since the first man, Adam, turned away, and through sin death entered the world, the second Adam had to remain steadfast and not fall.

The first Adam fell and brought death. The other had to come and not fall. He had to remain steadfast, so that if the serpent attempted his deception again, if Satan made another attempt, the serpent’s deceit would be shown to be powerless. It would thus be proved that the serpent had not prevailed because he was strong, but because man had been unwilling to remain faithful.

And since the Lord is steadfast and unchanging, every attempt the serpent might make against Him would prove powerless. For just as, when Adam transgressed, sin reached all humanity—as Paul says in Romans 5:12—so, when the Lord became man and overthrew the serpent, His victory and strength would pass to all humanity.

And he gives a beautiful comparison. If you have read about the temptations of the Lord in the fourth chapter of both Matthew and Luke, you will know that they describe the testing of the Lord as man in the wilderness. Why did the Spirit send Him into the wilderness to be tempted? To show humanity that the first man fell because he was not watchful.

Adam had no companion there to advise or restrain him, and he might have complained, “I was all alone, in a wilderness.” So Christ says, as it were: “I too will go into the wilderness. I too will contend with him and see whether he can cast Me down.” He could not cast Him down. That is why Christ was tempted in the wilderness.

And Christ proved that Adam could have stood firm. You remember the exchange He had with Satan, and how He utterly defeated him. Did our Christ answer him with clever arguments? No. “It is written; it is written; it is written.” He drew His answers from Holy Scripture and utterly defeated him.

And when, at the end, Satan said to Him, “All these things I will give You, if You fall down and worship me,” Christ answered, “Get behind Me, Satan.” Could Adam not have said the same when Satan offered him divinity through the tree of knowledge? Could he not have said, “Get behind me, Satan”?

“I have my Creator, and I will listen only to Him. I will believe only in Him.” Could he not have said this? Yet he did not. Therefore, it was not God’s fault, as though He had not made Adam good or strong enough, or as though Satan were stronger than he was.

No. Christ proved it by standing firm. And it was not as God that He stood firm, for God is never tempted by Satan, but as man. You see, Christ fasted for forty days, whereas Eve and Adam did not fast: they ate from the tree of which God had told them not to eat.

Saint Basil the Great explains this beautifully, bringing these things together when he says: “Fasting was instituted in Paradise.” The first commandment Adam received was, “You shall not eat”; this, he says, was the institution of fasting. If they had not eaten from the tree, if they had fasted, we would not need this present fast. We would have no need to fast today if Adam had fasted then. And because Adam did not fast from the tree, the new Adam comes, fasts for forty days and forty nights, and defeats Satan.

That is how all these things fit together, if you have been able to follow me. This is why it had to happen in this way. Now, of course, some people will say, “Was there no other way? Did it have to happen like this? Did there have to be a Judas? Did all these things have to take place?”

My answer would be this, if that question is raised—for many of us occupy ourselves with such matters. We do not look at our own sins, so that we may repent, change our lives, and so forth. Instead, we try to discover where God made a mistake.

So if they ask me—and perhaps they already have their objection ready—I answer as follows. For me, the answer rests on what is said in the Polyeleos: God did whatever He willed, not merely whatever He was able to do. And what is there that He cannot do? But the text says, “He did whatever He willed.” I believe that He had countless ways.

But this is how He willed to save man. Notice this carefully, so that you understand what my argument rests upon. The Psalm says in the Polyeleos that He did whatever He willed, not whatever was or was not possible.

He may have countless ways of saving man, but this is the way He willed. He wrongs no one, harms no one, and compels no one. This is how He willed to save man. Who am I to ask Him whether He did it properly? Am I to sit in judgment over Him?

This is how I settle the matter within myself, guided by these words of the Psalmist, and I remain at peace. The Savior of the world comes from man; yet man comes from a defiled source, and a defiled spring sends forth defiled waters.

You may ask, “What is this defiled source?” Adam is the defiled source.

The human race comes from Adam, as the Apostle Paul taught when he brought the preaching of Christ to Athens. Read the seventeenth chapter of Acts, about Paul’s arrival and preaching here in Athens, at the Areopagus. See what he says: “He made every nation from one blood.”

So we all come from this defiled source. Indeed, my dearly beloved, do we not all? Who could set right and resolve this condition of mankind? That is why this supernatural birth took place, outside the ordinary manner of generation, so that He would not bear upon His shoulders the burden and consequence of ancestral sin—death.

What could one dead man do for all the other dead? Saint Gregory Palamas says that if Christ the Savior had been born of a man, He would not have been a new man but merely an ordinary man, nor would He have been the Savior of sinners. He could not have saved them, because He Himself would have needed salvation.

Therefore, in His all-wisdom, God brought about the conception of the new Adam in a supernatural manner, so that He would not bear within Himself the inherited condition of death. The new Adam became a new man, as Paul says in the fifteenth chapter of First Corinthians, so that He would be able to save man.

Furthermore, if we knew something about our Church, I could take you to the sacred Proskomide, where the preparation of the Holy Gifts takes place. When the priest removes the Lamb—that is, Christ, the portion bearing the words “Jesus Christ conquers”—from the center of the prosphoron, he continues with these words: “Neither an angel nor a man, but You Yourself, O Lord.”

Neither an angel, he says, nor an archangel, nor a man, but You, O Lord—You, O Lord, God Himself—redeemed us from the curse of the Law.

No one else could have done this. For the human seed through which life is perpetuated is sinful: “For behold, I was conceived in iniquities, and in sins did my mother bear me.”

David says this in Psalm 50, verse 7. Therefore, every person who comes into the world spiritually dead needs to be grafted. He comes as a wild olive tree and must become a cultivated olive tree. Christ is the cultivated olive tree. He is the graft by which man is grafted in and his nature is changed.

There was, then, a particular reason why all these things took place. Paul says in Romans 5:12, “Through one man sin entered the world”—from the defiled source of Adam—“and through sin, death,” because disobedience resulted in death.

“On the day you eat from the tree, you shall surely die.” And so “death spread to all men, because all sinned.” Thus every person who comes into the world comes spiritually dead; he comes in a state of death.

That is why our devout parents, who knew nothing of dogmatic theology, nevertheless used to call an unbaptized little boy a little dragon, and an unbaptized little girl a little she-dragon.

They knew how to express this and proclaim it as dogma. When the Creed says, “by the Holy Spirit,” what does it mean? What I told you earlier: that He assumed flesh without sin; that is, He was made man without sin. As the angel said, “The Holy Spirit will come upon you.” Do not ask how this can be, since you know no man; otherwise, you would have needed a husband.

Christ is no ordinary man. Christ, who became man and was incarnate, is without a mother according to His divinity and without a father according to His humanity. I do not know whether you have noticed a certain type of Him in the Old Testament, one whom Paul invokes above all others. He draws him from Genesis 14:18 and the verses that follow, and presents him to the Hebrews in order to convince them that Christ had come and to show them that Christ was born of the Holy Spirit and born of a virgin.

He sets before them all the types connected with the virginity of the Theotokos (God-bearer).

There is the Jar of Manna, the Seven-branched Lampstand, and Aaron’s Rod that Budded—all these things in the sixth chapter of the Epistle to the Hebrews. Then he presents Melchizedek, who is “without father, without mother, without genealogy.” It is as though he were saying to them: “You cannot understand this. But can you explain how Melchizedek came upon the scene?”

From the Old Testament he brings forward Melchizedek, from chapter fourteen, as I told you, and presents him to the Hebrews. More specifically, he writes about him in the seventh chapter, precisely where he wishes to make his case to them, saying: “For this Melchizedek, king of Salem”—and king of Salem means king of peace—“priest of the Most High God, who met Abraham returning from the slaughter of the kings and blessed him.”

This happened when Abraham was returning from the war he had fought to free his nephew Lot. These events are recorded there in Genesis, and Abraham was bringing back a great deal of spoil. Then Melchizedek appeared. Although Abraham is regarded as the greater man, he nevertheless set aside a tenth of everything he had brought back and gave it to Melchizedek.

He acknowledged him as his superior. At the same time, Melchizedek offered him bread and wine.

Abraham acknowledges him as greater, and Melchizedek offers him bread and wine. He did not offer him oil, nor loaves and wines in the plural. The great High Priest, a type—a foreshadowing—of the Great High Priest, offered body and blood. The High Priest offered it and blessed it, just as the bread and wine are blessed even today.

And Abraham apportioned to him a tenth of everything—the spoils he had brought back, ten out of every hundred. He is “first translated as king of righteousness, and then also king of Salem, which means king of peace; fatherless, motherless, without genealogy.”

He had “neither beginning of days nor end of life, but was made like the Son of God.” In every respect, that is, he is exactly like the Son of God. Does Christ have a beginning of days? Isaiah says, “Who shall declare His generation?”

Who can tell us where He comes from? We know nothing of that; we do not know where He comes from. We know that He comes, but we do not know how He comes. On this point, let me give you another beautiful type, another foreshadowing. You will remember it yourselves.

It is found in the sixth chapter of Isaiah. At the beginning of that chapter, Isaiah is shown beholding God, seated upon a throne, high and lifted up. He sees Him clothed in dazzling white, and at the same time he sees the heavenly beings on either side of Him.

They acclaim Him and chant three times, “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth; heaven and earth are full of Your glory.” Let the Jehovah’s Witnesses hear this, since they are so troubled by the threefold confession: “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth; heaven and earth are full of Your glory.”

And these heavenly beings, he says, covered His head with two of their wings, covered His feet with two other wings, and flew with the remaining two. God’s head could not be seen, and God’s feet could not be seen; only His body was visible. This is what is represented by the six-winged fans we have in the Church.

When we go out for funerals or other services, we carry the hexapteryga—the six-winged fans—not the mispronounced form some people use. Each one has six wings. Four of the wings were used to cover His head and His feet. Has anyone instructed God? Who can know the nous, the spiritual intellect, of God? No one. Does anyone know where God is leading? His feet, too, are covered. Well then, what have we seen of God? When He became man, we saw Him: God manifested in the flesh, who takes away the sin of the world. That is why only the body is shown: you will see Him when He becomes man in the flesh. Then you will see who God is and how He thinks. But this, too, remains hidden; you cannot see it. This also is a type. Thus Paul, striving to convince the Hebrews, brings these things forward from the Old Testament.

Melchizedek, Scripture says, was made like the Son in every respect; it is as though you were looking directly at the hypostasis, the person, of Christ. Where else would you find this? Scripture does not say who begot Melchizedek or when he died—nothing at all. He suddenly appears, like a meteor falling from heaven, with no father and no mother presented to us.

Fatherless and motherless—who begot him, when he died, nothing is said. He has neither beginning of days nor end, like God, like Christ when He came.

Souraiti Antonidi says precisely the same of Christ: Christ is without father, without mother, and without genealogy.

Christ is fatherless, motherless, and without genealogy; and Melchizedek was plainly His type, His foreshadowing. In the New Testament, Christ is described as fatherless according to His humanity. And according to His divinity, He is also described as motherless.

That too is stated. You may ask where each of these things is found. The first is found in Matthew, precisely where the genealogy appears. It begins with Abraham and continues down to Joseph the Betrothed, the man who was regarded as Mary’s husband.

As the genealogy proceeds, it says: “Eliud begot Eleazar, Eleazar begot Matthan, and Matthan begot Jacob. And Jacob begot Joseph, the husband of Mary”—the man regarded as Mary’s husband.

This is made clear in Matthew, chapter one. “Of whom was born Jesus, who is called Christ.” Eliud begets, Eleazar begets, and Jacob begets; but when we come to Joseph, Joseph does not beget Him. The woman regarded as his wife gives birth.

Mary gives birth to Christ. Therefore, the manner of conception changes here. By coincidence, just the other day, an artist—a respected figure in Athens—put this question to me. I said to him, “Have you not read it? Do you think you know it by heart? Go on, read it.” “Does it really use that expression?” he asked me. “Does it say ‘of whom,’ in the feminine?” “Of course it says ‘of whom.’” “If it really says that,” he replied, “I could kiss you!” “Just commission me to be painted—that is all I ask,” I told him. That is exactly how it is. How can you speak seriously to such a man? These things certainly cause some amusement, but what can you say? Just this morning, when I was speaking at the army camp, another man stayed behind afterward to tell me, “My young daughter asked me…”

He asked me about it, and to him as well it seemed mysterious. “Adam begot Cain and Abel,” he said. “One killed the other; so how did the human race come into being?” “Tell her that she has not read the Scriptures—just as you have not,” I replied.

For Adam did not have only two children; he had sons and daughters. The days of his life came to nine hundred and thirty years, and then he died. Read a little farther on, in the fifth chapter of Genesis.

Tradition says that Adam had sixty children, thirty-three boys and twenty-seven girls, while Scripture speaks plainly of his sons and daughters. Women, however, are not included in the genealogies, because women do not beget; they give birth. As we said, they are like fields: they receive the seed and give birth. From this, then, I say, it appears that he is without father and without mother, just as Melchizedek is, about whom he was writing.

Now, when we come to Luke, he traces Christ’s genealogy as God, not as man, as Matthew does. Matthew begins with Abraham’s line and brings it downward until Christ becomes the Son of Mary. Luke, however, begins with Him as the supposed son of Joseph. As the Jews used to say, “Is this not the son of Joseph the carpenter?” Yes—but this Son has no human father in reality, as we shall explain.

Joseph was only regarded as His father. In Luke 3:23 it says: “Now Jesus Himself began His ministry at about thirty years of age, being (as was supposed) the son of Joseph, the son of Heli,” He was thought to be Joseph’s son, but He was not the son of Joseph; He was the Son of God.

There He became the Son of the Virgin; here He is the Son of God. Just as He is the firstborn from His Mother’s womb, so He is the firstborn in relation to the Father. Just as He is Only-Begotten of the Father, so He is the only-begotten of His Mother. Jesus, then, was about thirty years old when He began His ministry, being, as was supposed, the son of Joseph, the son of Heli, the son of Matthat, the son of Levi, the son of Melchi, the son of Janna, and so forth. The genealogy then proceeds in reverse until it reaches Seth, Adam, and God. Thus Luke also presents Him as God: he traces His descent as man and His ascent to God. This, then, is the meaning of the words “He came down”: He descended and was incarnate.

This is the meaning of the words “He came down”: He descended and was incarnate. The fourth article says: “And He was crucified for us under Pontius Pilate, and suffered and was buried.” That is how the fourth article states it.

Some Jewish interpreters, seeking to cast off responsibility from themselves, say that such a man was indeed crucified by Pontius Pilate. They lay the blame on Pontius Pilate and remove themselves from the matter: Pilate crucified Him. But the words “under Pontius Pilate” are included to tell us historically when this Crucifixion took place: during the reign of the Emperor Tiberius.

It is not meant to tell us who crucified Him, but when He was crucified. That is why Pilate is mentioned. Some interpreters, then, have altered this slightly, turning the phrase into “by Pontius Pilate,” and thus absolving themselves of all responsibility. They are supposedly not at fault at all. Similar alterations occur elsewhere, as when homoousios, “consubstantial,” is changed into homoiousios, “of similar essence.” Today I had another dispute with someone who came there.

Truly, sometimes one would rather not hear what people say. That single iota—the difference between homoousios, “consubstantial,” and homoiousios, “of similar essence”—was the reason Saint Athanasius the Great was persecuted for so many years. Because of that iota, nothing may be removed from our faith, and especially from dogma.

For once “consubstantial” becomes “of similar essence,” the door is opened to all kinds of distortions. And once the Theotokos becomes merely the Christotokos, the one who gave birth to Christ, the same thing happens. It would mean only that she gave birth to some anointed one, since all the kings and prophets in the Old Testament were called anointed, because they were anointed with oil. This is precisely why the Church defines these matters dogmatically and insists upon them under pain of anathema,

showing precisely how a person must believe. The Creed therefore says that He was “crucified for us.” He was not crucified for sins of His own, for He had none. He took our sins upon Himself. Behold the Lamb of God, who bears and takes away the sin of the world. But we must make a distinction here: if someone is to carry your burden, you must first give it to him to carry.

You are carrying something, walking along heavily burdened, and a vehicle passes beside you. “Put it up here,” someone tells you. So you place the burden on it, and you find rest. But most people will not hand over their sins.

Christ does not take them unless they give them to Him. You must give them first. If you give them all, you are relieved of the whole burden. If you give only some, you remain half-burdened. For there are people who live as though they were orphans.

At every moment, when they say the Lord’s Prayer, they profess that they have a Father in Heaven.

Yet they go about shipwrecked, half-dead, and lost. They suffer and are tormented, burdened with illnesses, disappointments, anxieties, sorrows, and tribulations. They have absorbed none of what they profess, nor do they understand it.

If He suffers for your sins and endures pain for your sins, and He tells you, “Let Me give you rest. Bring Me everything you are carrying, and I will take it from you so that you may rest,” can you not do even that?

“Let Me become Simon of Cyrene for you. Just as the Cyrenian became My helper beneath My Cross, let Me now become your helper and carry your burdens.”

But man does not want this. He keeps carrying everything and tries to endure it alone. He does not even know what is going to happen to him or what life here truly is. He does not understand that all these things are woven into our life here, that they must exist and do exist because of our sin.

And so you meet people wandering about like orphans. They recite the Lord’s Prayer and say they have a Father in Heaven, but they do not understand it.

There is another related point we might make concerning those who suffer in this world: “Oh, I am in pain! My brother, my husband, my mother, my wife, my child,” and so forth. Saint Basil the Great resolved this whole matter in a few words.

He says, “Through pain we departed from Paradise; through pain we shall enter it again. Through pain we departed from Paradise; through pain we shall enter it again.”

All these things are consequences of sin. I do not know whether I have with me something I quoted this morning, when I spoke about sin to the soldiers. You would see how many Fathers compare sin with its consequences.

It says: “Sin offers little pleasure, but great sorrow and pain. It enters a person through the senses without causing pain, but it departs through metanoia—through repentance—with tears and suffering.” These are all consequences of sin, all the burdens we find upon ourselves, which leave us shipwrecked.

That is not how the matter stands at all. He was crucified for us. Where each one of us should have been crucified and put to death, He was crucified. Where each one of us should have paid for his own sins, He paid the price.

And He says, “If you come to Me in the way I tell you, not in the way you imagine—for I told Adam that by this path he would eat of the tree of life and become god by grace—”

But Adam listened to the path proposed by Satan, became like the devil, and was lost. If, then, you follow the path I show you, you will be saved, whatever may happen. For man, being human, falls into sin.

David understood this: how great is the burden remaining from ancestral sin even after Baptism. Prophetically, he understood the burden of the flesh and how it draws man toward sin. He sums it up in a few words: “He remembered that we are dust.” You know, He says, what can be expected of us. How can You ask angelic deeds of us? As Job says, how can spiritual things be demanded of a man made of earth?

He knows this. Yet we also know the means by which we can be unburdened and find rest. So we leave the matter there: He was crucified for us. Every person knows this from Christ. He is our guarantor and our Advocate with the Father, as John says in his catholic epistle: “We have an Advocate with the Father.” “My little children, I write these things to you so that you may not sin.” And He is the propitiation not only for our sins, but for the sins of the whole world. A person believes this, knows it, and follows the path Christ left us, so that he may be freed from sin and his burden lightened.

the path of theosis, of divinisation. “What shall we do, men and brethren?” they ask.

When Peter preached at Pentecost, he told the Jews: “This Jesus, whom you crucified, God raised up.” “What must we do?” they asked. “Let each one repent and be baptized, and you will receive the Holy Spirit and the forgiveness of sins.” This is the way. It does not mean that I may go on sinning and doing whatever I please, and then go to Father Andrew to have a child baptized or to adorn an icon as a way of obtaining forgiveness. That is not what it means.

Nor should you follow someone who leads you astray: “Can the blind lead the blind? Will they not both fall into a pit?” Once we have been destroyed in that way, there is no salvation. A person must have something firm and tangible to hold on to.

The phrase “crucified for us” means “crucified for me.” Christ is not merely the Redeemer of the world in some general sense, but the Redeemer of each and every person. What good is it to me that He is the Redeemer of the world? What good is it that He was crucified for everyone, if He was not crucified for me?

For me, He is my personal Savior: my God and my Savior, wholly mine—and wholly the other person’s as well. It is like the sun: when I step outside, the whole sun is mine. At the same time, it shines upon another person and is wholly his; and upon someone farther away, and it is wholly his too.

But if I step only halfway outside, it will not be wholly mine. If I step fully outside, it will be wholly mine. That depends on each one of us. He was therefore crucified for us. Think of someone who rescues you from a desperate situation. You are about to be evicted, or you are in prison and need to be released, and someone comes and pays your debt without expecting repayment. How would you feel? How would you regard that person? When you spoke about him, how would you speak? And if someone told you, “There is no one who cares,” you would answer, “Be quiet! I have someone who has done such great things for me.” This is what the Creed is saying.

Do we not say this about Christ? Have we forgotten it? We do not speak this way about Christ; we take no account of Christ. Though He is sacrificed and offered every day for the forgiveness of our sins, it means nothing to us. We do not even speak of it.

We have become godless and morally degraded. After all, the priest says nothing else when he calls us forward: “With the fear of God, faith, and love, draw near.” Come, my children, he says. Yet we do not come, because we have no fear of God, no faith, no love—nothing.

And there is something else. This act proves an important truth to many: He was crucified according to His humanity, not according to His divinity. God never suffered. His human flesh endured all that it endured. “And suffered and was buried.” He suffered—what does that mean? He endured every pain and every agony that crucified flesh can undergo.

This is what the Creed means by “He suffered and was buried.” He was buried, and He was buried in a public place as testimony that He truly had been buried, thus providing assurance of the Resurrection. And He was not only buried; the tomb was also sealed. “You have a guard,” Pilate said, and they went and secured the tomb by sealing the stone and posting the guard.

All this happened, of course, to provide assurance of the Resurrection: He was not stolen away; He arose. The conduct of the Jews here is, of course, altogether inconsistent. “We remember,” they said, “that this deceiver said such a thing.”

What had “that deceiver” said while He was still alive? “After three days I will rise again.” If He is a deceiver, why are you afraid of Him? And if He is God, what do you think you are doing? Do you understand? Yet they went and sealed the tomb.

Now, if we were asleep, he says, how could you know what happened while you slept? Can sleeping men offer a serious testimony, be taken into account, and draw conclusions for the whole world? And how could those who were later crucified have endured crucifixion for One who had not risen, if Christ did not rise? When they crucified Him, did they not all flee?

This was done for our sake. Yet now people object that the words “on the third day” were merely something He said. But when He arose, His disciples lived with Him, ate with Him, touched Him, and so forth. From that point onward, one was crucified, another was sawn in two, and another was put to the sword. Would they do this if He had not risen? In one sense, it is easy for someone to die—but no one dies for something he knows is false. He dies for the truth.

Here, then, the Creed presents Him as perfect man: He descended, was buried, and arose. Now Christ’s descent into Hades is an entire lesson in itself, so allow me to continue with it next time. Let us stop here for this evening.

...που θα είναι παρμένο και αυτό από το σύμβολο της Πίστεως. Συγκεκριμένως, είμεθα εις το τρίτον άρθρον αυτού, εις το οποίο λέγει: «Τὸν δι' ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν, καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος Ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου καὶ ἐνανθρωπήσαντα».

Έτσι αναφέρει το τρίτο μέρος του συμβόλου. Το πρώτο ήτο αναφορικώς με τον Πατέρα, αν ενθυμείσθε, και κατόπιν την υπόθεση του Υιού, και τώρα συνεχίζει για ποιο λόγο αυτός ο Υιός έγινε άνθρωπος. Κατέβη, λέει, εκ του ουρανού, ε, για την ημετέραν σωτηρίαν, κατελθόντα εκ των ουρανών.

Τι είναι τρόπο ε κατέβει εκ του ουρανού, πως παρουσιάστη σε μας Κατέβει υπερφυσικός σε μας παρουσιάστη

Έλαβε σάρκα από την Παναγία Παρθένο.

Και έγινε τέλειος άνθρωπος, όπως ήτο και τέλειος Θεός. Και παρουσιάζει αμέσως δύο φύσεις. Αυτός που ήρθε δια την ημών σωτηρίαν εσαρκώθη, Θεός ων έγινε και άνθρωπος, και παρουσιάζει δύο φύσεις, την ανθρωπίνην και την θείαν, οι οποίες, παρότι είναι δύο, τελείως μη συγχεόμενες και μη αντιμαχόμενες,

δηλαδή φύσις θεϊκή και φύσις ανθρωπίνη. Μη συγχεόμενες μεταξύ τους, Θεός και άνθρωπος. Ταυτοχρόνως δύο θελήσεις μη αντιμαχόμενες μεταξύ των. Αυτό βέβαια, όταν το ακούνε οι άνθρωποι, και μάλιστα οι της αιρέσεως του Ιεχωβά, σκανδαλίζονται, δεν μπορούν να το καταλάβουν.

Πώς μπορεί να γίνεται αυτό το πράγμα, Θεός-άνθρωπος; Πώς μπορεί Πατήρ, Υιός, Πνεύμα Άγιον, ένα πράγμα; Πώς γίνεται αυτό; Μη ζητάει ο άνθρωπος λογικήν εξήγηση, διότι δεν μπορεί να το συλλάβει. Δεν έχει ο άνθρωπος γίνει για να συλλάβει τι είναι ή πώς ο Θεός τρία και ο Θεός ένα, τα τρία ένα, το ένα τρία, πώς στον Ουρανό και στη Γη ταυτοχρόνως, πώς στον Άδη, με τον ληστή στον Παράδεισο.

Αυτά είναι υπέρ λόγον. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ σας σε ένα κεφάλαιο, και συγκεκριμένως στο 14 του Ιωάννου, στο στίχο 20. Να ιδείτε εκεί τι λέει. Εκεί λέει το εξής, ότι «εν εκεινη τη ημερα γνωσεσθε υμεις οτι εγω εν τω πατρι μου και υμεις εν εμοι καγω εν υμιν».

Τι είναι η τρόπο εγώ είμαι με τον πατέρα μου ένα, τι είναι η τρόπο εσείς γίνετε με μένα ένα και τι είναι η τρόπο είμαστε όλοι μαζί, εν εκείνη τη ημέρα γνώσεστε εμείς. Σήμερα δεν μπορείτε να το καταλάβετε, διότι δεν μπορούμε να το καταλάβουμε με αυτό. Δεν έπεται ότι δεν γίνεται, ότι δεν λαμβάνει χώρα, ότι δεν είναι, το επαναλαμβάνω.

Είναι στο ΙΔ΄ του Ιωάννου, στίχος 20, το λέει ο ίδιος ο Χριστός.

«Εν εκεινη τη ημερα γνωσεσθε υμεις», εσείς θα μάθετε, εκείνη τη ημέρα θα γνωρίσετε, «οτι εγω εν τω πατρι μου», ο Χριστός τον Πατέρα του, «υμεις εν εμοι», εσείς σε μένα, «καγω εν υμιν». Πώς γίνεται αυτή η αλυσίδα, πατήρ ιός πιστός και τα νάπαλοι, εκείνη τη ημέρα γνώσεστε.

Όταν λοιπόν έρχεται ο άνθρωπος με τη λογική του να λύσει το θέμα αυτό, θα δυσκολευτεί βέβαια, δεν θα το καταλάβει, θα σκανδαλιστεί ή θα γίνει αιρετικός. Διότι θα θελήσει να λύσει με τη λογική του θέματα τα οποία είναι υπέρ λόγον, θέματα τα οποία έχουν δοθεί να τα πιστέψει και όχι να τα γνωρίζει.

Διότι έχει δώσει ένα ραβδί σε εμάς τους τυφλούς πνευματικώς. Όπως δίδουμε εμείς ένα ραβδί στους υλικώς τυφλούς και βαδίζουν στον δρόμο. Έτσι ακριβώς μας έχει δώσει ένα ραβδί που λέγεται πίστη. Και όταν ο άνθρωπος θελήσει να το απορρίψει αυτό, είναι φυσικό να συντριβεί.

Λοιπόν, αν θέλετε, λέει, να καταλάβετε, αν θέλετε να ερμηνεύσετε, να χωνέψετε, όπως θα λέγαμε, πώς; Δεν μπορείτε. Εν εκείνη τη ημέρα. Άμα καταθέσετε τη σάρκα, τότε θα τα συζητήσουμε, τότε θα καταλάβετε, τότε θα δείτε, τότε θα σας αποκαλυφθεί.

Γι' αυτό ο μεν Ιησούς είναι Θεάνθρωπος, η δε Παρθένος μήτηρ Του, Αειπάρθενος και Θεοτόκος.

Διότι, όπως αναφέρει στο πρώτον, δεν ξέρω αν το προσέξατε, «Κατελθόντα εκ των ουρανών και σαρκωθέντα εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου». Παρουσιάζει σάρκα, την οποία εδανείσθη από την Θεοτόκον διά Πνεύματος Αγίου.

Ο Λουκάς, στο Α΄ 34, αναφέρει σχετικώς, εκεί που είναι η υπόθεση του Ευαγγελισμού, αν ενθυμείσθε. Τι είναι αυτός ο οποίος θα συλληφθεί, εάν αυτή θελήσει; Ότι δεν θα είναι κοινός άνθρωπος. Η δουσιλήψη εργαστρεί και τέξιον Λοιπόν, θα συλλάβεις, θα γεννήσεις αρσενικόν και καλέσεις το όνομα αυτού Ιησούν, όνομα το οποίο έχει δοθεί από τον Άγγελο, που αναφέρεται στον Ματθαίο, στο Α΄ 23.

Το όνομα αυτού θα είναι Ιησούς, που ερμηνεύεται Σωτήρ, διότι αυτός θέλει σώσει τον λαόν αυτού εκ των αμαρτιών αυτών. Λοιπόν, στον Λουκά εδώ, στο 34, όπως και στο 35, που είναι η απάντηση του Αγγέλου προς την Θεοτόκο, που είπε: «Πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω; Εγώ δεν έχω άνδρα ώστε να έχω σύλληψιν και τεκνοποίησιν».

Ο Άγγελος, ενθυμείσθε, της είπε ότι δεν μιλούμε για τέτοια σχέση, για τέτοια σύλληψη. Πνεύμα Άγιον επελεύσετε επί σε και δύναμης υψής του επιστιάστηση Γι' αυτό λέει «διά Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου».

Και όπως αναφέρει ακόμη στον Ματθαίο, στο Α΄ 23,

λέγει εκεί ότι: Του δέη Ιησού Χριστού η γέννησης ούτως είναι Πώς είναι; Νηστευθεί στις γάρες της Μαρίας, ευρέπτη, εργαστή έχουσα, εκ πνεύματος Αγίου Την σάρκα την εδανείσθη από την Θεοτόκον, γι' αυτό λέγεται και Θεοτόκος, λέγεται και Παρθένος, διότι συνέλαβε ασπόρως και γέννησε ανωδύνως και αφθόρως.

Είναι υπερφυσική η σύλληψη και υπερφυσική η γέννηση. Ο Ησαΐας αναφέρει προφητικώς γι' αυτή τη γέννηση την υπερφυσική: «Πριν ή ωδίνειν έτεκεν άρσεν», πριν κοιλοπονήσει καν, γέννησε αρσενικό, αναφέρει στο 66ο κεφάλαιο προφητικώς ο Ησαΐας, 850 χρόνια π.Χ.

του. Αυτή η γέννηση ήτο υπερφυσική γέννηση της Παναγίας Θεοτόκου για τον Χριστό. Διότι θα γνωρίζετε, θα ενθυμείστε μάλλον ότι Εωδίνε είναι για τον άνθρωπο τον παραπεσόντα. με πόνο στα γενά τα τέκνα σου». Αυτή είναι μια τιμωρία προς την Εύα. Η νέα Εύα, η οποία συνέλαβε αν εφηδονείς, εγέθηκε και αν εφοδίνεις. Γι' αυτό αυτό ακριβώς εμείς παραδεχόμεθα, εξ αφορμής βέβαια όλων των προφητών, οι οποίοι ομιλούν για το αειπάρθενον της Θεοτόκου, τη Θεοτόκον ως Αειπάρθενον.

ώστε στη λύση πάλι να ερμηνεύσει με τη λογική πάλι θα σκοντάψει, πάλι θα γίνει βλάσφημος, πάλι θα απορρίψει, πάλι θα γίνει αιρετικός. Αν δείτε την Ορθόδοξον Εικονογραφία, εκεί που οι προφήτες ομιλούν σχετικώς περί Παναγίας Θεοτόκου, θα δείτε τον Ιεζεκιήλ να τον έχουν φορτωμένον με μία θύρα.

Τι δουλειά έχει αυτή η πόρτα στην πλάτη σου; Αυτή είναι η παρθενία της Παναγίας. Δι' εσύ σήλθε ο Χριστός, ο Θεός και έμεινε και εξήλθε και έμεινε και κλεισμένη. Αυτή είναι που φέρω στην πλάτη μου, για την οποία με ζωγραφίζουν.

Είναι, βλέπετε, και αυτό το βιβλίο των αγραμμάτων και των απλοϊκών, η αγιογραφία, η σωστή αγιογραφία, όχι η παπική αγιογραφία, η Ορθόδοξος, η Βυζαντινή, η οποία είναι πνευματική και διδάσκει. Γι' αυτό ο μεν Ιησούς είναι λοιπόν Θεάνθρωπος, Θεός και άνθρωπος, για τον λόγο τον οποίο είπαμε γρηγορότερα, ότι εκ Πνεύματος Αγίου εγεννήθη, σαρκωθέντα, εκ Πνεύματος Αγίου εσαρκώθη ο Θεός, ο Λόγος σαρξ εγένετο.

Γι' αυτό είναι Θεάνθρωπος και η Παναγία Μήτηρ Αειπάρθενος.

Ορισμένοι μπορεί να θέσουν ένα εύλογο ερώτημα. Πώς κατήλθε εκ των ουρανών, αφού είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών;

Τι πάει να πει «κατήλθε εκ των ουρανών»; «Κατελθόντα», λέει, «εκ των ουρανών». Αυτό είναι κι αυτό ένα ερώτημα που σκοντάφτει στη λογική. Πώς, πώς είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών; Τι πάει να πει «κατήλθε»;

Το «κατήλθε» δεν άλλαξε τόπο, αλλά εφανερώθη. Τρόπο άλλαξε, δεν άλλαξε τόπο ο Θεός· πανταχού παρών είναι, αλλά εφανερώθη εν τόπω και χρόνω, εν σαρκί. Ο Θεός, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, έγινε και άνθρωπος.

Κατά συνέπεια, ο πανταχού παρόν ήταν πάντα πληρών, εφανερώθη εν θαρκή, περί αυτού γίνεται η φυσική.

Ο Θεός γράφοντας στον τιμό Θεό λέγει στην πρώτη επιστολή Γάμα 16

Ομολογουμένος μεγααιστεί το της ευσεβίας μυστήριων Μέγα, τι, Θεός εφανερώθη εν σαρκή Αυτό είδαμε εμείς. Ο Θεός πάλι είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών. Ωραία έχει σε μια οδύτηση η εκκλησία μας

οποίαν επαναλαμβάνει ο ιερεύς όταν εισέλθει από τη Μεγάλη Είσοδο, τα Άγια, μέσα. Εκεί λέγει, εφόσον βγάλει τον αέρα και σκεπάσει το Άγιο Ποτήριο κλπ., το εξής, διότι συμβολίζει την ταφήν του Χριστού μας. Λέει: «εν τάφω σωματικώς, εν άδη δε μετά ψυχής ως Θεός».

«Πάντα πληρών ο απερίγραπτος». Παρότι ενταφιάζεσαι, δεν παύεις να είσαι με τον ληστή, δεν παύεις να είσαι στον θρόνο, δεν παύεις να είσαι πανταχού παρών. Είναι ομολογία αυτή. Πάλι ίσως να μην μπορεί κανείς να καταλάβει πώς άφησε τον θρόνο και έγινε άνθρωπος ή, όταν έγινε άνθρωπος, δεν ήταν στον θρόνο.

Κάποιο βράδυ εδώ σας έκανα ένα σχήμα. Τι δηλαδή; Δηλαδή, ο Θεός ουδέποτε έφυγε από τον θρόνο Του, αλλά εκατέβασε το χέρι Του από τον θρόνο Του, το χέρι Του ετέντωσε κάτω, να πιαστούνε όσοι θέλουν, να τους ανεβάσει επάνω. Αυτό έκανε.

Αυτό, λοιπόν, το κατέβασμα της χειρός Του κάτω είναι ο Θεός εν σαρκί.

«Θεός ην εν Χριστώ κόσμον καταλλάσσων εαυτώ». Βλέπεις αυτόν τον Χριστόν; Θεός είναι μέσα σε Αυτόν. Β. Κορινθίους, έψινον δεκαεννέα Και αυτό καταπέλτης. Εδάφιο κατά των Ιωχοβητών Θεός είναι Χριστό Όχι κτίσμα.

Όχι δούλος. Όχι άγγελος. Θεός είναι Χριστό Κόσμον καταλάβσανε αυτό Αυτό, λοιπόν, έκανε. Χωρίς να φύγει από το θρόνο Του. Ετέντωσε το χέρι Του Για να σώσει η Μάρ Μη ζητούμε λογική εξήγηση των πραγμάτων, τα οποία είναι υπέρ λόγον.

Εκατέβει. Αναφέρει στον Ιωάννη, βλέπω εδώ στις σημειώσεις μου,

στο γάμα κεφάλαιο, στίχος 16, το εξής: «Και ουδείς αναβέβηκεν εις τον ουρανόν η μη ο εκ του Ουρανού καταβάσει». Εκατέβη και έγινε άνθρωπος χωρίς να εγκαταλείψει πάλιν τον ουρανόν. Επίσης, ο ίδιος λέγει σε μια άλλη στιγμή το εξής: Το αναφέρει ο Ιωάννης στο 6.62: «Εάν ουν θεωρήτε τον υιόν του ανθρώπου αναβαίνοντα όπου ην το πρότερον;» Ήτο προτήτερα. Αν τον δείτε τον υιόν του ανθρώπου αναβαίνοντα, εκατέβη.

Τον είδατε καταβαίνοντα, ήρθε και έγινε άνθρωπος, εκλασμύρισε στο σπήλαιο. Τώρα, αν τον δείτε αναβαίνοντα και ξαναπάει εκεί που ήτανε. Ιδού από πού έχουν πάρει το «κατήλθε», «τον κατελθόντα».

Εκείνο πάλι που μπορεί να σκανδαλίσει ορισμένους είναι το γιατί να φανερωθεί εν σαρκή, το γιατί να γίνει άνθρωπος. Είναι κι αυτό κάτι. Γιατί πολλοί, όπως απόψε είδατε, μια ερώτηση: Πώς εν πανταχού παρόντα πώλε εις αυτών;

Τι γενέ βγαίνει απ' αυτό; Ότι εσώφεις

Όμως, παρότι είναι πανταχού παρών, έχει έναν ειδικό τρόπο και ειδικό λόγο που ζητάει η εξομολόγηση να γίνει στον ειδικευμένον, τον απεσταλμένο Του, σε αυτόν που Αυτός έχει δώσει την εντολή, που ενεργεί πάλι για λογαριασμό δικό Του. Διότι και ο ιερεύς δεν συγχωρεί αμαρτίες αφ’ εαυτού του, δεν έχει καμιά δύναμη τέτοια. Και αυτός ο ίδιος λέει: «Συ, Κύριε, ο τοις είπας, όσα αφήσετε πρέπει να είναι αφημένα, Συ λύσον και τον δούλον Σου τούτον».

Και ειδικός λόγος που έγινε άνθρωπος. Οι Πατέρες στο θέμα αυτό εκφράζονται ως εξής.

Άλλοι θα ήθελαν, βέβαια, κάποιον άγγελο, έναν άνθρωπο άγιο, ξέρω γω, κάποιον Αβραάμ, να κάνει αυτή τη σωτηρία. Όμως δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Ακούστε να δείτε γιατί ενανθρώπησε, γιατί έγινε εν σαρκί και εκ Πνεύματος Αγίου.

Δεν εγεννήθη δηλαδή εξ ανδρός, όπως γεννούνται οι άνθρωποι. Εμείς γεννώμεθα εξ ανδρός. Αβραάμ εγγένησε Ισαάκ, Ισαάκ εγγένησε Ιακώπ, δεν λέει ούτε ρεβέκα ούτε σάρα Διότι ο άντρας γεννά, όπως έχουμε πει άλλοτε· η γυναίκα τίκτει.

Εδώ λοιπόν λέγει: διά Πνεύματος Αγίου έγινε αυτή η σάρκωση του Ιησού. Γιατί λοιπόν έγιναν έτσι αυτά τα θέματα; Γιατί; Ο Παύλος γράφοντας λέγει ότι επί τα παιδεία οι άνθρωποι, αυτό είναι από την προσευρέους στο Β14-15 Επί τα παιδεία οι άνθρωποι και κοινώνηκε σαρκός και αίματος, ήσαν από σάρκα και από αίμα Και αυτός ο Χριστός παραπλησίως με τέσσερ τον Αυτόν. Παραπλησίως, όχι ακριβώς διότι δεν έγινε εκθελήματος σαρκός, ούτε εκθελήματος ανδρός, ούτε εξαιμάτων, εκ πνεύματος Αγίου.

Κατά συνέπεια, δεν είναι ακριβώς όπως οι άνθρωποι γεννώνται διά σπέρματος· γι’ αυτό λέει «παραπλησίως μετέσχεν τῶν αὐτῶν». Ή να, γιατί ή να, δια του θανάτου καταργήσει τον το κράτος έχοντα του θανάτου Έχουμε τον διάβολο, ο οποίος είχε επιβάλει στον άνθρωπο θάνατον με το προπατορικό αμάρτημα.

«Τουτέστι τὸν διάβολον, καὶ ἀπαλλάξῃ τούτους, ὅσοι φόβῳ θανάτου διὰ παντὸς» Τους ζήν ένοχοι ή σαν δουλείες Ώστε «ἐπεὶ τὰ παιδία», γι’ αυτό και ο Χριστός εφόρεσε σάρκα και ήρθε. Στην απάντηση γιατί έγινε σαρξ αυτός ο Θεός και δεν ευρέθη κάποιος άλλος τρόπος, όπως θα έλεγαν οι άνθρωποι ή θα θέλαν οι άνθρωποι, για να απορρίψουν την ενσάρκωση του Θεού Λόγου, απαντά ο Άγιος Κύριλλος και λέει: Ου γαρ ετε ρουτινός χάριν γέγονε σάρξ ο λόγος και σχήνωσε εν ημίν Όχι για κανέναν άλλο λόγο παρά η να τον της αρκώς θάνατον ανατλάς, θριαμδεύσει με εναρχάς και εξουσίας, νικήσει το σατανά, καταργήσει δε και αθοντών το κράτος έχοντα του θανάτου του τέστη των σατανάν

και αποστήσει δε ουν αυτοί και την καθιμόν τυραννήσασαν αμαρτίαν. Για το χατίρι του ανθρώπου συγκατέβηκε, έγινε άνθρωπος, για να νικήσει τον εχθρόν του ανθρώπου διά του θανάτου του, ο οποίος είχε επιβάλει ο Σατανάς στον άνθρωπο τον θάνατον.

Υπάρχει ακόμη μια ωραία γνώμη του Μεγάλου Αθανασίου. Λέγει, επειδή γαρ ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ ετράπη και διά της αμαρτίας ο θάνατος εισήλθερης των κόσμων διά τούτο τον δεύτερον Αδάμ έπρεπε άτρεπτον είναι, να μην πέσει.

Ο πρώτος έπεσε και έφερε θάνατο. Ο άλλος να έρθει και να μην πέσει. Άτρεπτον είναι ή να καν πάλι νοόφις επιχειρήσει και αν πάλι ο Σατανάς επιχειρούσε, αὐτοῦ μὲν τοῦ ὄφεως ἡ ἀπάτη ἐξασθενήσῃ, να αποδειχτεί ότι δεν ήταν διότι ήταν παλικάρας, αλλά διότι ο άνθρωπος δεν ηθέλησε.

του δε κυρίου απρέπτου και αναλλοιώτου όντως προς πάντας όφης ασθενής της επιχειρήμαση γέννηται. Ὥσπερ γὰρ τοῦ Ἀδὰμ παραβάντος, εις πάντας ανθρώπους έφτασε η αμαρτία, όπως αναφέρει και προς Ρωμαίους, στο έξι 12, ο Παύλος, ούτως του Κυρίου γεννομένου ανθρώπου και τον όφην ανατρέψαντος εις πάντας ανθρώπους, είτε αύτη ησχής διαβίσεται.

Και έχει μια ωραία παρομοίωση. Αν έχετε διαβάσει τους πειρασμούς του Κυρίου, στο τέταρτο κεφάλαιο, τόσον του Ματθαίου, όσον και του Λουκά, αναφέρονται εξετάσεις του Κυρίου ως ανθρώπου εις την έρημο Γιατί το Πνεύμα τον έστειλε εις την έρημο να πειραστεί; Για να αποδείξει στον άνθρωπο ότι ο πρώτος άνθρωπος έπεσε διότι δεν επρόσεξε.

Ο Αδάμ δεν ευρέθη συντροφιά με κανέναν για να τον συμβουλεύσει ή να τον κρατήσει και θα μπορούσε να παραπονεθεί: «Ήμουνα μόνος μου, έρημος». Κι εγώ πάω στην έρημο. Να παλέψω κι εγώ μαζί του, να δω αν θα με γκρεμίσει. Δεν τον γκρέμισε. Γι' αυτό επειράστηκε στην έρημο ο Χριστός.

Και απέδειξε ότι μπορούσε να σταθεί ο Αδάμ. Και ενθυμείστε τη συζήτηση που έκανε μαζί του, τι είναι τρόπο τον κατετρόπωσε το σατανά Του είπε εξυπνάδες ο Χριστός μας; όχι γεγραπτε γαρ, γεγραπτε γαρ, γεγραπτε γαρ Από την Γραφήν επήρε και του απήντησε, και τον κατετρόπωσε.

Και όταν στο τέλος του είπε: «Ταύτα πάντα σοι δώσω, εάν πεσών προσκυνήσεις μοι», του είπε υπάγει ο πίσω μου σατανά Δεν μπορούσε να του το πει, όταν και του Αδάμ τού προσέφερε θεότητα; Δια του ξύλου της γνώσεως, να του πει: «Πήγαινε οπίσω μου, σατανά.

Εγώ έχω τον Δημιουργό μου και σε αυτόν μόνο θα ακούσω. Και σε αυτόν μόνο θα πιστέψω». Δεν μπορούσε να το πει; Δεν το είπε όμως. Δε φταίει λοιπόν ο Θεός ότι δεν τον έκαμε καλόν, Ότι δεν έκανε δυνατόν ή ότι ήταν ο δυνατός ο σατανάς περισσότερον εξ αυτού.

Όχι, απόδειξο Χριστός εστάθη Και δεν εστάθη ο Θεός, γιατί ο Θεός ουδέποτε πειράζεται από το σατανά· ως άνθρωπος. Και είδατε, ε, ενήστεψε ο Χριστός 40 μέρες, εκεί που η Εύα και ο Αδάμ δεν ενήστεψαν. και έφαγε, που του είπε να μην φάει.

Ωραία το έχει τοποθετήσει ο Μέγας Βασίλειος, ερμηνεύοντας και συνδυάζοντας αυτά, όταν λέγει «εν τω παραδείσω η νηστεία ενομοθετήθη». την πρώτη εντολή είναι έλαβε ο Αδάμ «Ου φάγεσθε», λέει, «νηστείας εστί νομοθεσία». Αν εκείνοι ουκ έτρωγον εκ του ξύλου, ενήστευον, ουκ αν εμείς εδεόμεθα ταύτης της νηστείας. Δεν θα ήταν ανάγκη να νηστέψουμε σήμερα, γιατί αν αυτός ενήστευε τότε. Και διότι δεν ενήστεψε εκ του ξύλου ο Αδάμ, έρχεται ο νέος Αδάμ και νηστεύει 40 μέρες και 40 νύχτες. Και τον νικάει, τον σατανά.

Αυτός είναι όλος ο συνδυασμός, αν μπορείτε να με παρακολουθήσετε. Γι' αυτό έπρεπε να γίνει έτσι. Τώρα, βέβαια, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι θα πούνε ότι άλλος τρόπος δεν υπήρχε. Έπρεπε να γίνει έτσι, έπρεπε να βρεθεί Ιούδας, έπρεπε να γίνουν αυτά.

Η απάντησή μου θα είναι η εξής. Αν τεθεί και αυτό το ερώτημα, γιατί πολλοί με τέτοια απασχολούμεθα. Δεν κοιτάμε τις αμαρτίες μας, να μετανοήσουμε, να αλλάξουμε ζωή κλπ. Θα έχουμε να βρούμε πού έκαμε λάθος ο Θεός.

Αν με ρωτήσουν, λοιπόν, πιθανόν να το έχουν και έτοιμο από κάτω να το πούνε. Απαντώ το εξής. Για μένα, με βάση εκείνο που λέγει στον Πολυέλεο, Ότι ο Θεός όσα η θέλησε επίησε Όχι όσα ηδύνατο. Και τι δεν είναι δύνατο, και τι δεν δύναται Αλλά όσα η θέλησε επίησε Εγώ πιστεύω ότι είχε μυρίους τρόπους.

Αλλά έτσι θέλησε να σώσει τον άνθρωπο. Κάντε μια παρατήρηση. Καταλαβαίνετε πού στηρίζω το επιχείρημά μου. Ο ψαλμός λέει στον Πολυέλεο ότι όσα ηθέλησεν εποίησεν, όχι όσα είναι δυνατό και δεν είναι δυνατό.

Μπορεί να έχει μυρίους τρόπους να σώσει τον άνθρωπο, αλλά αυτόν τον τρόπο ηθέλησε. Δεν πειράζει κανέναν, δεν βλάπτει κανέναν, δεν εκβιάζει κανέναν. Έτσι ηθέλησε να σώσει τον άνθρωπο. Ποιος είμαι εγώ που θα τον ρωτήσω ότι δεν τα έκανε καλά; Θα τον εξετάσω;

Εγώ έτσι τοποθετώ μέσα μου, εξ αφορμής αυτών των σκέψεων του Ψαλμωδού, και είμαι ήσυχος. Ο Σωτήρ του κόσμου προέρχεται από άνθρωπο και, διότι ο άνθρωπος είναι από μία πηγή μεμολυσμένη... Και η μεμολυσμένη πηγή έχει νάματα μεμολυσμένα.

Θα μου πείτε: ποια είναι η πηγή η μεμολυσμένη; Ο Αδάμ είναι η πηγή η μεμολυσμένη.

Το γένος των ανθρώπων είναι από τον Αδάμ, όπως μας εδογμάτισε ο Απόστολος Παύλος όταν μας έφερε το Χριστό στην Αθήνα. Για διαβάστε στο 17ο κεφάλαιο των Πράξεων τον ερχομό και το κήρυγμα του Παύλου εδώ στην Πνύκα της Αθήνας. Να δείτε τι λέει: «εξ ενός αίματος παν έθνος».

Λοιπόν, είμαστε από την μεμολυσμένη αυτήν πηγή όλοι. Μάλα, μα ξέρω εγώ, σφόδρα αγαπημένοι δεν είμαστε όλοι; Ποιος είναι αυτός που θα μπορέσει να ρυθμίσει και να τακτοποιήσει το θέμα αυτό του ανθρώπου; Γι' αυτό έγινε αυτό το υπερφυσικό, έξω από των τρόπων της γεννήσεως, για να μην φέρει επ' ώμου το βάρος, το αποτέλεσμα του προπατορικού αμαρτήματος, τον θάνατον.

Ο ένας νεκρός τι μπορούσε να κάνει στους άλλους νεκρούς; Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς λέγει ότι, εάν ο Χριστός ο Σωτήρ εγεννάτο εξ ανθρώπου, ουκ αν ην καινός, με άλφα γιώτα, άνθρωπος, καινούργιος, αλλά κοινός άνθρωπος, και δεν θα ήταν και των αμαρτωλών ο Σωτήρ. Δεν θα μπορούσε να τους σώσει, γιατί ο ίδιος θα είχε ανάγκη σωτηρίας.

Γι' αυτό ο Θεός με την πανσοφία του έκανε τη σύλληψη του νέου Αδάμ κατά τρόπον υπερφυσικόν. Να μην φέρει την κληρονομικότητα επάνω του, του θανάτου. Έγινε καινούριος άνθρωπος ο νέος Αδάμ, όπως αναφέρει στο 15ο Προς Κορινθίους ο Παύλος, για να είναι εις θέση να σώσει τον άνθρωπο.

Ακόμη, αν ξέραμε τίποτα από την Εκκλησία μας, θα μπορούσα να σας μεταφέρω στην Αγία Προσκομιδή, εκεί που γίνεται η Προσκομιδή. Δηλαδή, όταν βγάζει ο ιερεύς τον αμνόν, τον Χριστόν δηλαδή, αυτό που λέει «Ιησούς Χριστός νικά», από το μέσον της προσφοράς, λέγει, συνεχίζει το εξής: ότι «ουδέ άγγελος, ουδέ άνθρωπος, αλλά συ ο Κύριος».

Ούτε άγγελος, λέει, ούτε αρχάγγελος, ούτε άνθρωπος, αλλά συ ο Κύριος, συ ο Κύριος, ο ίδιος ο Θεός, εξηγόρασεν ημάς εκ της κατάρας του νόμου.

Κανένας δεν μπορούσε να το κάνει αυτό το πράγμα. Διότι έρχεται και το σπέρμα του ανθρώπου το οποίο διαιωνίζει τη ζωή, είναι αμαρτωλό. Ἰδοὺ γὰρ ἐν ἀνομίαις συνελήμφθην καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέν με ἡ μήτηρ μου.

Το λέγει ο Δαβίδ στον Πεντηκοστόν, στίχος 7. Κάθε, λοιπόν, άνθρωπος που έρχεται νεκρός έχει ανάγκη εμβολιασμού. Έρχεται αγριελέα και πρέπει να γίνει καλλιελέα Η καλλιέλαιος είναι ο Χριστός. Αυτό είναι το εμβόλιο που εμβολιάζεται ο άνθρωπος και αλλάζει η φύση του.

Ήρθε, λοιπόν, ειδικός λόγος που έγιναν όλα αυτά τα πράγματα. Ο Παύλος στην προσδρομένη στο έψιλον δώδεκα λέγει Ως περδιενός ανθρώπου η αμαρτία εις τον κόσμο νησίλθε Απ' τη μεμολυσμένη πηγή του Αδάμ. «Και δια της αμαρτίας ο θάνατος», διότι η παρακοή είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο.

Ιδάνοι μέραν φάγεστε από του ξύλου θανάτου αποθανίστε. «Και ούτως εις πάντας ανθρώπους ο θάνατος διήλθεν, εφ' ω πάντες ήμαρτον». Και δι' αυτού του τρόπου κάθε άνθρωπος που έρχεται, έρχεται νεκρός, έρχεται πεθαμένος.

Γι' αυτό και οι γονείς μας οι ευσεβείς, που δεν ξέρανε δογματικά πράγματα, ξέρανε όμως να πούνε το μικρό το αβάπτιστο ότι είναι δράκος και τη μικρή την αβάπτιστη ότι είναι δρακούλα.

Ξέραν αυτό να το πούνε, να το δογματίσουν. Όταν λέγει «δια Πνεύματος Αγίου», τι δηλαδή εννοεί; Αυτά βέβαια που σας είπα γρηγορότερα: ότι προσέλαβε σάρκα εκτός αμαρτίας, δηλαδή τον έκανε εκτός αμαρτίας. Όπως είπε ο άγγελος, «Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε». Μη ρωτάς, διότι, αν θα ήθελες να έχεις άντρα, επειδή άνδρα ου γινώσκεις.

Κοινών άνθρωπων, όχι κενών άνθρωπων. Δι' αυτό ο Χριστός, ο ενανθρωπήσας, ο σαρκωθείς, είναι αμήτωρ κατά το θείον και απάτωρ κατά το ανθρώπινον. Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, μάλιστα, έναν του τύπον στην Παλιά Διαθήκη, τον οποίον επικαλείται κατ' εξοχήν ο Παύλος, τον ανασύρει από τη Γένεση, στο ΙΔ, 18 και κατωτέρω, και τον παρουσιάζει στους Εβραίους, για να τους πείσει ότι ο Χριστός ήλθε και για να τους αποδείξει ότι ο Χριστός εγεννήθη εκ Πνεύματος Αγίου και εγεννήθη εκ Παρθένου.

Τους παραθέτει όλους τους τύπους που έχουν σχέση με την Παρθενία της Θεοτόκου.

Είναι η Στάμνα με το Μάννα, που είναι η Επτάφωτος Λυχνία, που είναι η Ράβδος η Βλαστήσασα του Ααρών, όλα αυτά τα πράγματα στο έκτο κεφάλαιο της προς Εβραίους Επιστολής, και στη συνέχεια τού παρουσιάζει τον Μελχισεδέκ, ο οποίος είναι το «ἀπάτωρ, ἀμήτωρ, ἀγενεαλόγητος». Σαν να του λέει: «Αυτό δεν μπορείτε να το καταλάβετε. Μήπως μπορείτε, όμως, να ερμηνεύσετε με τι τρόπο ο Μελχισεδέκ ήρθε επί σκηνής;»

Από την Παλαιάν Διαθήκη, τον Μελχισεδέκ, από το ΙΔ, όπως σας είπα, και τον παρουσιάζει στους Εβραίους. Το γράφει, μάλιστα, συγκεκριμένα στο Ζ κεφάλαιο, εκεί ακριβώς που θέλει να τους απολογηθεί, και τους λέει: Ούτως γάρ ο Μελχισεδέκ, Βασιλεύς Σαλήμ, που Βασιλεύς Σαλήμ ερμηνεύεται Βασιλεύς Ειρήνης, του Θεού του Υψίστου ο συναντήσας Αβραάμ υποστρέφοντι από της κοπής των βασιλέων και ευλογήσας αυτόν».

Όταν επέστρεφε ο Αβραάμ από τον πόλεμο που έκαμε να ελευθερώσει τον ανεψιό του, τον Λωτ. Εκεί υπάρχουν στη Γένεση γραμμένα αυτά, και έφερνε λάφυρα πολλά. Τότε παρουσιάστηκε ο Μελχισεδέκ, που, παρότι ο Αβραάμ θεωρείται ο μεγαλύτερος, εν τούτοις από αυτά που έφερε έβγαλε και του έδωσε δέκατον, του Μελχισεδέκ.

Τον αναγνώρισε για ανώτερον. Ταυτοχρόνως δε του προσέφερε άρτον και οίνον.

Τον αναγνωρίζει για μεγαλύτερον και του προσφέρει και άρτον και οίνον. Δεν του προσέφερε ούτε έλεων, ούτε άρτων και ίνων. Ο Μέγας Αρχιερεύς, τύπος του Μεγάλου Αρχιερέως: σώμα και αίμα. Και του το προσέφερε και το ευλόγησε ο Αρχιερεύς, όπως ευλογεί και σήμερα τον άρτον και τον οίνον.

Ο και δεκάτην αυτό πάντον εμέρησε Αβράμ, από σαλάφη έφερε τους στο δέκα της εκατό, «πρώτον μεν ερμηνευόμενος βασιλεύς δικαιοσύνης, έπειτα δε και βασιλεύς Σαλήμ, Ο Εστί Βασιλεύς Συρήνης, Απάτορ, Αμήτορ, Αγενεολόγητος.

Μη δε αρχή ημερών, μη δε ζωής τέλων έχον, αφιερωμένος δε το Υιό του Θεού. Κατά πάντα, δηλαδή, είναι ακριβώς όπως ο Υιός του Θεού. Έχει αρχή ημερών ο Χριστός, την γενεάν αυτού, τι διηγήσετε λέγει ο Ισαΐας τον Ιγάμα.

Ποιος μπορεί να μας πει από πού έρχεται; Ώστε δεν ξέρουμε τίποτα· από πού έρχεται, δεν ξέρουμε. Ότι έρχεται ξέρουμε· το πού θα έρχεται δεν το ξέρουμε. Απάνω σε αυτό να σας πω έναν άλλον ωραίον τύπο. Θα τον ενθυμείσθε και εσείς.

Αναφέρεται στο έκτο κεφάλαιο του Ησαΐου. Στο έκτο κεφάλαιο του Ησαΐου, στις αρχές, παρουσιάζει τον Ησαΐα που βλέπει τον Θεό, Που κάθεται επί θρόνου σοβαρού και επιρμένου Βλέπει ότι είναι ολόλευκος, βλέπει ταυτοχρόνως ότι Χερουβείμ ένθεν και εκείθεν.

Τον χαιρετίζουν και ψάλλουν Άγιος, Άγιος, Άγιος, Σαβαώθ πλήρης ο Ουρανός τρεις φορές Για να τα ακούνε οι εφοβίτες που τους στενοχωριέται από το τρισυπόστατο «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς δόξης σου».

Και τα Χερουβείμ αυτά, λέγει, με τις δύο πτέρυγές του εσκέπαζαν το κεφάλι, με τις δύο πτέρυγες άλλες του εσκέπαζαν τα πόδια και με τις δύο άλλες πετούσαν. Το κεφάλι του δεν φαινόταν, του Θεού, τα πόδια του δεν φαινόταν, του Θεού, φαινόταν μόνο το σώμα του, διότι με τις δύο πτέρυγες, τα εξαπτέρυγα αυτά που έχουμε εμείς στην Εκκλησία.

Βγαίνουμε να φέρουμε τις κηδείες ή να κάνουμε τας τελετάς, τα εξαπτέρυγα, όχι ξυπτέρυγα που τα λένε ορισμένοι, τα εξαπτέρυγα. Έξι πτέρυγες το εν, έξι πτέρυγες το εν. Εχρησιμοποίησαν οι τέσσερες για να του καλύψουν την κεφαλή και τους πόδας. Συμβούλευσε κανείς τον Θεό; Ποιος μπορεί να γνωρίσει νου του Θεού; Ουδείς. Ξέρει κανείς πού φέρει και ο Θεός; Σκεπασμένα και τα πόδια. Ε, καλά, τι είδαμε από τον Θεό; Όταν έγινε άνθρωπος, τον είδαμε, Θεόν φανερωθέντα εν σαρκή, τον αίροντα την αμαρτίαν του κόσμου. Γι' αυτό δείχνει μόνο αυτό: θα δείτε εσείς, όταν θα γίνει άνθρωπος εν σαρκή. Τότε θα δείτε ποιος Θεός είναι και πώς σκέφτεται. Αυτό είναι και καλυμμένο. Δεν μπορείτε να το δείτε. Είναι και αυτός ένας τύπος. Όταν, λοιπόν, αγωνίζεται ο Παύλος για να πείσει τους Εβραίους, ανασύροντας από την Παλαιά Διαθήκη.

Μελχισεδέκ, και λέει είναι αυτός αφομοιωμένος κατά πάντα τω Υιώ, δηλαδή σαν να βλέπεις ακριβώς την υπόσταση του Χριστού. Πού θα βρεις; Ο Μελχισεδέκ, δεν αναφέρεται ποιος τον γέννησε, πότε πέθανε, ούτε αυτό· πίπτει στη μέση σαν ουρανόλιθος, χωρίς να έχει πατέρα, χωρίς να παρουσιάζεται μητέρα.

Απάτωρ και αμήτωρ· ποιος τον γέννησε, πότε πέθανε, τίποτα· ούτε αρχή ημερών ούτε τέλος, όπως και ο Θεός, ο Χριστός, όταν ήρθε.

Ακριβώς λέει η Σουραΐτη Αντωνίδη και τον Χριστό, που είναι απάτωρ, αμήτωρ, αγενεαλόγητος ο Χριστός.

Χριστός, Απάτωρ, Αμήτωρ, Αγενεολόγητος, και ο Μελχισεδέκ, που ήταν τύπος καθαρά. Στην Καινή Διαθήκη αναφέρεται ότι ο Χριστός είναι Απάτωρ ως άνθρωπος. Αναφέρεται και ως άνθρωπος ότι είναι και Θεός, ότι είναι και Αμήτορ.

Αναφέρεται και αυτό. Θα μου πείτε πού αναφέρεται το ένα και πού το άλλο. Το μεν ένα αναφέρεται στο Ματθαίο, εκεί ακριβώς όπου είναι η γενεαλογία. Αρχίζοντας από τον Αβραάμ και φτάνοντας μέχρι τον Ιωσήφ τον Μνηστήρα, τον νομιζόμενο άντρα της Μαρίας.

Εκεί εφόσον γενναολογεί λέει «Ελιουδ δε εγεννησεν τον Ελεαζαρ, Ελεαζαρ δε εγεννησεν τον Ματθαν, Ματθαν δε εγεννησεν τον Ιακωβ». «Ιακωβ δε εγεννησεν τον Ιωσηφ τον ανδρα Μαριας», τον νομιζόμενο άντρα Μαρίας.

Αποδεικνύεται από τον Λουκά, από τον Γάμμα. «Εξ ης εγεννηθη Ιησους ο λεγομενος Χριστος». Εφόσον εδώ εγεννούσε ο Ελιούδ, ο Ελεάζαρ, ο Ιακώβ, όταν φτάνουμε στον Ιωσήφ, δεν γεννά ο Ιωσήφ, γεννάει η νομιζομένη σύζυγός του.

Η Μαρία γεννάει τον Χριστό. Άρα, η σύλληψη εδώ αλλάζει. Ναι, συμπτωματική περίπτωση προχθές, ένας καλλιτέχνης, σοβαρό πρόσωπο των Αθηνών, μου έθεσε αυτό το ερώτημα. Μου λέει, εδώ, του λέω, δεν το διάβασα; Απ' έξω τα ξέρεις; Για διάβασέ το. Λέει τέτοια λέξη, μου λέει; Λέγει «εξ ης»; Ασφαλώς λέγει «εξ ης». Άμα λέγει έτσι, θα ρωσε φιλήσω, να μου παραγγείλεις μόνο να είμαι ποιημένος, του λέω. Έτσι είναι ακριβώς. Δεν μπορείς πώς να του μιλείς σε αυτόν τον άνθρωπο. Δημιουργούν βέβαια ιλαρότητα, αλλά τι να του πεις; Όπως ένας άλλος σήμερα, στο στρατό, το πρωί που ομιλούσα, έμεινε στο τέλος να μου πει: εδώ το κορίτσι μου λέει από το σ

και με ρώτησε, και εμένα είναι αυτό μυστήριο πράγμα. Ο Αδάμ γέννησε, λέει, τον Κάιν και τον Άβελο, ο ένας σκότωσε τον άλλον, λέει· πώς έγινε η δημιουργία; Να της πεις ότι είναι αδιάβαστη, όπως και εσύ, λέω εγώ.

Γιατί ο Αδάμ δεν έκανε δύο παιδιά, έκανε υιούς και θυγατέρες. και έγιναν τα αίτια αυτού 930 και απέθανε. Για διάβασε λίγο πιο κάτω, το πέμπτο κεφάλαιο, τη Διενέσος, τη Σάστοσα.

Την παράδοση έκανε 60 παιδιά ο Αδάμ, 33 αγόρια και 27 κορίτσια, αλλά η Γραφή αναφέρει σαφώς. Δεν γενεαλογούνται όμως οι γυναίκες, διότι οι γυναίκες δεν γεννούν, τίκτουν, όπως είπαμε· είναι χωράφια, σπείρονται και τίκτουν. Εξ αυτού λοιπόν, λέγω, φαίνεται ότι είναι και απάτωρ και αμήτωρ, όπως είναι και ο Μελχισεδέκ, για τον οποίο έγραφε.

Γεννήθη. Όταν πάμε τώρα στον Λουκά, ο οποίος γενεαλογεί τον Χριστό ως Θεόν, όχι ως άνθρωπον όπως ο Ματθαίος, γιατί ο Ματθαίος τον παίρνει από τη γενεαλογική κλίμακα του Αβραάμ και τον κατεβάζει κάτω, μέχρι που γίνεται Υιός της Μαρίας. Ο Λουκάς τον παίρνει τώρα ως υιόν του Ιωσήφ. Όπως έλεγαν οι Εβραίοι, αυτός δεν είναι ο Υιός του Ιωσήφ, του Τέκτονος; Ναι, αλλά ο Υιός αυτός δεν έχει πραγματικό πατέρα, όπως θα ομιληθεί.

Είναι νομιζόμενος πατήρ. Στο 23 του Λουκά, στο Γ΄, λέγει: «και αυτος ην ο ιησους ωσει ετων τριακοντα αρχομενος», περίπου τριάντα ετών, ον ως ενωμίζεται ο Υιός Ιωσήφ». Ενομίζετο, αλλά δεν ήταν Υιός Ιωσήφ, ήταν Υιός Θεού.

Εκεί έγινε Υιός Παρθένου, εδώ είναι Υιός Θεού. του Θεού. Όπως είναι πρωτότοκος στη Μητρή, είναι και πρωτότοκος στο Πατρί. Όπως είναι μονογενής στο Πατρί, είναι και μονογενής στη Μητρή. Ο Ιησούς λοιπόν ο Σι ετών τριάκοντα αρχόμενος ο υπάρχων, ως ενομίζεται ο Υιός Ιωσήφ, του Ηλί, του Ματσάν, του Λεβί, του Μελχή, του Ιωνά κλπ. Και ο πιστοβατικός για αναλογή και φτάνει του Σι, του Αδάμ, του Θεού. Και τον παρουσιάζει και Θεόν. Κατέβει λοιπόν άνθρωπος και ανέβει Θεός. Αυτό έχει η ερμηνεία όταν θέλει να δοθεί στο κατελθόντα, ότι κατέβει και εσαρκώσει.

Αυτό έχει η ερμηνεία, όταν θέλει να δοθεί στο «κατελθόντα», ότι κατέβη και εσαρκώθη. Στο τέταρτο μέρος λέγει: «Σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, καὶ παθόντα καὶ ταφέντα». Έτσι αναφέρει το τέταρτον άρθρον.

Οι Εβραίοι, για να αποσείσουν την ευθύνη εξ αυτών, λένε ότι ναι, εσταυρώθη κάποιος τέτοιος υπό Ποντίου Πιλάτου. όχι υπό επίποντιου πιλάτου, βγάνουνε τον εαυτό τους έξω, ο πιλάτος τον εσάβρωσε υπό ποντίου πιλάτου, όχι επίποντιου πιλάτου, ο πόδιος πιλάτος έρχεται στη μέση για να υπενθυμίσει ιστορικώς πότε, ηγεμονεύοντος Τιβερίου Αυτοκράτορος, έγινε η σταύρωση αυτή.

Δεν είναι για να μας πει ποιος τον σταύρωσε· πότε εσταυρώθηκε, αυτόν τον σκοπό έχει ο Πιλάτος στη μέση. Οι Εβραίοι λοιπόν το έχουν τροποποιήσει αυτό ελαφρώς και το επίπον δύο επιημερών, δηλαδή υπό δύο πυλάτου, το έχουν κάνει υπόπον δύο πυλάτου και βγάλαν τα πουλάκια μου έξω των εαυτών. Δεν φταίνε τίποτα. Αυτό του το κάνουν εκεί, έχω βείτε, στο ομοούσιος με το ομοιούσιος. Σήμερα είχαμε μια άλλη σύγκρουση με έναν άλλον, έχω βείτε, ήρθε εκεί πέρα.

Βέβαια, είναι να μην ακούει ο άνθρωπος τι λέγουν οι άνθρωποι. Το γιώτα, λοιπόν, το «ομοούσιος» με το «ομοιούσιος», έγινε αιτία τόσα χρόνια ο Μέγας Αθανάσιος να διώκεται. Γι’ αυτό το γιώτα δεν πρέπει να βγαίνει τίποτα από την πίστη μας και συγκεκριμένως από το δόγμα.

Διότι, από τη στιγμή που θα γίνει «ομοιούσιος», σηκώνει πολύ νερό. Και από τη στιγμή που θα γίνει η Θεοτόκος Χριστοτόκος, σηκώνει πολύ νερό. Ότι γέννησε κάποιον Χριστό, διότι όλοι οι βασιλείς και οι προφήτες ήσαν χριστοί στην Παλαιά Διαθήκη, διότι εχρίοντο. Γι’ αυτό ακριβώς η Εκκλησία δογματίζει και επιμένει, επί αφορισμού,

ακριβώς πώς ο άνθρωπος πρέπει να σκέπτεται. Παρουσιάζει, λοιπόν, «σταυρωθέντα», λέει, «υπέρ ημών». Δεν σταυρώθηκε για τις αμαρτίες τις δικές του, που δεν είχε. Πήρε τις δικές μας αμαρτίες, είδε ο αμνός του Θεού, ο έρον, ο σηκώνον, τα αμαρτία του κόσμου Μια διάκριση εδώ: για να σηκώσει κάποιος, θα πρέπει να του τις δώσεις να τις σηκώσει.

Βαστάζεις κάτι, πηγαίνεις φορτωμένος και περνάει ένα όχημα δίπλα σου. Ε, βάλ' το επάνω, θα το βάλεις, θα το εναποθέσεις και θα ξεκουραστείς. Οι άνθρωποι, ως επί το πλείστον, δεν τις δίνουν τις αμαρτίες των.

Ο Χριστός δεν τις παίρνει, εάν δεν τις δώσουν. Θα τις δώσεις πρώτος. Αν τις δώσεις όλες, απειλάγει. Δώσεις λιγότερες, θα είσαι μισοφορτωμένος. Γιατί έχουμε και ανθρώπους οι οποίοι πολιτεύονται ως ορφανοί.

Κάθε στιγμή επαγγέλλονται με το «Πάτερ ημών» ότι έχουν Πατέρα στον Ουρανό.

Καραβοτσακισμένοι, πεθαμένοι, χαμένοι, υποφέρουν, βασανίζονται. Φορτωμένοι με αρρώστιες, φορτωμένοι με απογοητεύσεις, φορτωμένοι με στενοχώριες, με θλίψεις. Δεν έχουν χωνέψει τίποτα από αυτά, ούτε τα καταλαβαίνουν.

Αν αυτός υποφέρει για τα αμαρτία Σιμών και οδυνάται για τα αμαρτία Σιμών Και σου λέει εγώ να σε ξεκουράσω, δε φτε πρόσβε Φέρ' τα μου εμένα αυτά που έχεις και εγώ να τα πάρω. Να σε ξεκουράσω εσένα, δεν το μπορείς;

Να σου γίνω εγώ Σίμων Κυρηναίος. Ο Κυρηναίος, όπως έγινε στο Σταυρό το δικό μου, ο Κυρηναίος βοηθός, να σου γίνω εγώ, δικές σου».

Δεν θέλει ο άνθρωπος. Τα βαστάει απάντως και κοιτάει μόνος τον Ανταλής. Δεν γνωρίζει κιόλας τι πρόκειται να του συμβεί και πώς είναι η ζωή εδώ. Και ότι όλα αυτά είναι συνυφασμένα μέσα εδώ. Και ότι θα πρέπει να υπάρχουν και υπάρχουν εξαιτίας της αμαρτίας μας.

Και που συναντάς ανθρώπους και είναι σαν ορφανά, κυκλοφορούν. και λένε το πατέρι μόνο, ότι έχουν πατέρα στον ουρανό. Δεν το καταλαβαίνουν.

Αυτό έχει κι ακόμη ένα παράλληλο που μπορούσε να το θέσει κανείς. Σε ανθρώπους που υποφέρουν στον κόσμο. Ωχ πονώ, όχω αδελφός μου, όχω άντρας μου, μητέρα μου, σύζυγος του παιδί κλπ. Ο Μέγας Βασίλειος το έχει λύσει αυτό το θέμα με λίγα λόγια.

Λέγει, δι' ειδωνής εξήλθομεν εκ του παραδείσου, Διωδίνων εις ελευσόμεθα, διειδονής εξήλθομεν εκ του παραδείσου Διωδίνων εις ελευσόμεθα

Είναι αποτέλεσμα της αμαρτίας αυτά όλα. Δεν ξέρω αν έχω μαζί μου κάτι που είχα επικαλεστεί το πρωί, που μιλούσα περί αμαρτίας στο στρατό. Να δείτε πόσοι Πατέρες παρομοιάζουν τις αμαρτίες και τα αποτελέσματά της.

Λέγει ότι η αμαρτία μικράς μεν έχει τας ηδονάς, μεγάλας δε τας λύπας και οδύνας. Εισέρχεται εις τον άνθρωπον δια των αισθήσεων μη διώσα, εξέρχεται δε δια μετανοίας κλαίζω, υποφέρουσα Πάντα αποτελέσματα, όλα τα οποία βρίσκουμε εμείς επάνω μας, και είμαστε καραβοτσακισμένοι.

Φόσον δεν έχει έτσι το θέμα. Εσταυρώθει αυτός υπέρ ημώνηση. Εκεί που έπρεπε ο καθένας να σταυρωθεί και να αποθάνει, εσταυρώθη αυτός. Εκεί που έπρεπε ο καθένας να πληρώνει τις αμαρτίες του, πλήρωσε αυτός.

Και λέει: «Εγώ, αν θα έρχεσαι σε μένα με τον τρόπο που σου λέγω εγώ, όχι με τον τρόπο που φαντάζεσαι εσύ... διότι εγώ είπα στον Αδάμο ότι κατ' αυτή την οδόν θα φάγει εκ του ξύλου της ζωής και θα γίνει Θεός».

Αυτός άκουσε την οδόν του σατανά και έγινε διάβολος και χάθηκε. Έγινε το ίδιο σαν κι αυτόν. Αν λοιπόν ακούσεις την οδόν που εγώ υποδεικνύω, θα σωθείς, ό,τι και αν συμβεί. Διότι σαν άνθρωπος ο άνθρωπος αμαρτάνει.

Μάλιστα ο Δαβίδ, που το είχε πιάσει το θέμα, πόσο είναι το βάρος αυτό που μένει υπόλοιπον εκ του προπατορικού αμαρτήματος και μετά το βάπτισμα, προφητικώς, και που είχε πιάσει τι βάρος έχει η σάρκα και τραβάει τον άνθρωπο προς την αμαρτία, το κλείνει μέσα σε δυο λόγια και του λέγει εμνήστης ότι χούσες με μας εχωματένει το ξέρεις σου λέει τι περιμένεις μου να σου κάνουμε αγγελικά πράγματα πως ζητάς λέει πάει ο Ιώβ από έναν άνθρωπο χωματένιον πράγματα πνευματικά;

Το ξέρει αυτό. αλλά εμείς όμως γνωρίζουμε των τρόπων τι είναι οι τρόποι θα ξαλαφρώσουμε Θα ηρεμήσουμε. Ευχαριστούμε, το αφήνουμε επ' αυτού. Αυτός εσταυρώθη για μας. Το ξέρει ο κάθε άνθρωπος από τον Χριστό. Είναι αυτός ο εγγυητής. Είναι ο παράκλητος προς τον Πατέρα, όπως λέγει ο Ιωάννης στην καθολική του επιστολή. Έχομεν παράκλητον προς τον Πατέρα. Τεκνία μου, ίνα μη αμάρτητε. Όχι μόνο για μας, αλλά για τις αμαρτίες όλου του κόσμου. Το πιστεύει, το ξέρει και ακολουθεί τον δρόμον που άφησε ο Χριστός, να απαλλάσσεται ο άνθρωπος από την αμαρτία και να ελαφρώνει.

τον δρόμο της θεοποιήσεως. «Τι να κάνουμε», λέει, «άντρες αδερφοί;», λένε.

Είπαν οι Εβραίοι, όταν ο Πέτρος ομιλούσε το κήρυγμα της Πεντηκοστής: Σύνθελε η Σταυρωτέ που σταυρώσε και ο Θεός τον Ανέστη Τι να κάνουμε, να μετανοήσει λέει έκαστος, να βαπτιστεί και θα λάβει πνεύμα Άγιων και άφησε αμαρτίον Αυτός είναι ο τρόπος. Το να αμαρτάνω, το να κάνω δεν ξέρω τι κάνω, Και να πηγαίνω στον Πάτερ Αντρίου να κάνω ένα βαπτίσιο ένα παιδί ή να σημώσω μια εικόνα, για συγγνώμη, όχι κατά αυτή την έννοια.

Ή αυτός που σε παρασύρει: «μητι δυναται τυφλος τυφλον οδηγειν; ουχι αμφοτεροι εις βοθυνον πεσουνται;» Όταν σκοτωθούμε, δεν υπάρχει σωτηρία έτσι. Πρέπει να είναι στον άνθρωπο ένα πράγμα χειροπιαστό καλά και να κρατιέται.

Η περιμόν σταυροθέντα για μένα έχει σταυρόθεντα και δεν είναι ο Χριστός ο λυτρωτής του κόσμου ενός και κάστου. Τι κι αν είναι λυτρωτής του κόσμου; Τι κι αν είναι σταυρωθέντα για όλους και για μένα δεν είναι σταυρωθέντα;

Για μένα, ατομικός μου σωτήρ, ο Θεός μου, ο σωτήρ μου, δικός μου, ήδη και του άλλου. Όπως ο ήλιος, όταν βγαίνω έξω, είναι δικός μου όλος. Ταυτοχρόνως κι ο άλλος φωτίζεται και δικός του όλος είναι. Και ο άλλος παρακάτω, και δικός του όλος είναι.

Αλλά αν εγώ βγω μισός έξω, δεν θα είναι δικός μου όλος. Αν βγω όλος έξω, θα είναι δικός μου όλος. Αυτό εξαρτάται από έναν έκαστον από εμάς. Σταυροθένεται λοιπόν η Πέρη Μον. Λοιπόν, ποιος είπε ποτέ; Για σκεφτείτε έναν άνθρωπο να σε βγάλει από μια δύσκολη κατάσταση. Πρέπει να σου κάνουν μία έξωση, πρέπει να είσαι φυλακή και να σε βγάλουν, και να έρθει κάποιος να πληρώσει χωρίς να περιμένει να του τα δώσεις. Πώς θα αισθάνεσαι; Πώς θα τον βλέπεις αυτόν τον άνθρωπο; Και όταν ομιλείς γι' αυτόν τον άνθρωπο, πώς θα ομιλείς; Και όταν σου πούνε «δεν υπάρχει κανείς», θα του πεις «κλείσε το στόμα σου, γιατί εγώ έχω άνθρωπον ο οποίος μου έκανε δεν ξέρω τι». Αυτό το λέει.

Δεν το λέμε για τον Χριστό, δεν το ξεχάσαμε; Δεν το λέμε για τον Χριστό, δεν υπολογίζουμε τον Χριστό. Και αν αυτός θυσιάζεται κάθε ημέρα και προσφέρεται διά την άφεσιν των αμαρτιών ημών, τίποτα, ουδεμία συζήτηση.

Καταντήσαμε αθεόφοβοι, εξαχρειωθήκαμε. Άλλωστε δεν λέει και τίποτα άλλο ο πάτερ όταν μας καλεί. Αν έχετε φόβο, δεούλια και αγάπη, ελάτε λέει παιδιά μου Και δεν πάμε, γιατί είμαστε αθεόφοβοι, δεν έχουμε πίστη, δεν έχουμε αγάπη, δεν έχουμε τίποτα.

Και κάτι άλλο. Η πράξη αυτή αποδεικνύει σε πολλούς. Εσταυρώθη, λοιπόν, κατά το ανθρώπινο, ουχί κατά το θείον. Θεός δεν υπέφερε ποτέ. Η ανθρωπίνη σαρξ υπέφερε ό,τι υπέφερε. Καὶ παθόντα καὶ ταφέντα. Παθόντα. Τι δηλαδή; Υπέφερε όλους τους πόνους και όλες τις οδύνες που μία σαρξ σταυρουμένη μπορεί να έχει.

Και αυτό λέει, παθόντα και ταφέντα. Και ετάφη, και ετάφη σε δημόσιον τόπο, εις μαρτυρία ότι ετάφη, για να είναι εγγύηση της Αναστάσεως. Και όχι μόνο ετάφη, αλλά και εσφραγίστη. Έχετε, λέει, κουστωδία, και πήγαν και εσφράγισαν τον τάφο μετά της κουστωδίας.

Όλα αυτά έγιναν, βέβαια. Δια να εξασφαλίσουν την Ανάσταση. Ότι δεν εκλάπη. Αλλά ανέστη. Είναι, βέβαια, γενικά ανακόλουθος η διαγωγή αυτή των Εβραίων. Εμνήσθημεν, λέει, ότι εκείνος ο πλάνος είπεν έτσι.

Όταν ζούς Τι είπε ο πλάνος εκείνος; Όταν αστηθεί τη τρίτη μέρα Αν είναι πλάνος, τι τον φοβάσαι; Αν είναι Θεός, πού πας; Καταλαβαίνετε; Και πήγαν και εσφράγισαν.

Τώρα, αν κοιμόμεθα εμείς, λέει, πώς ο κοιμός σας, τι ξέρετε τι έγινε; Κοιμισμένοι άνθρωποι μπορεί να έχουν ποτέ σοβαρά μια γνώμη και να ληφθούν υπόψη, να βγάλουν αποτελέσματα παγκόσμια; Και αυτοί που εσταυρώθησαν εξωτερικτέρων, πώς εσταυρώθησαν, αν ο Χριστός δεν ανέστη, για έναν μη αναστάντα; Όταν τον εσταύρωσαν, δεν έφυγαν όλοι.

Αυτή προς εμάους. Αλλά να λέει τρίτη μέρα, λέει τώρα, λέει. Όταν ανέστη όμως και ζήσαμε μαζί του και φάγαμε, το βγηλαφίσαμε κλπ. Αλλά από εδώ ένα σταυρώνεται. Πριονίζεται ο άλλος, τεσκλίζεται ο άλλος. Δεν είναι ανέστη. Είναι εύκολο κανείς να αποθάνει κατά αυτή την έννοια. Για θέματα δεν είναι αποθνήστη. Για αλήθεια αποθνήστη.

Εδώ, λοιπόν, τον παρουσιάζει τέλειον άνθρωπον, ότι κατήλθε και ετάφη και ανέστη. Τώρα η Ισαβουκάθος του Χριστού είναι ένα ολόκληρο μάθημα Και να μου επιτρέψετε να το συνεχίσουμε στο άλλο. Ας μείνουμε για απόψε το βράδυ εδώ. Αμήν.