On Repentance and Confession

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A prayer, the prayer. But the next day we do the same things again. The point is not only that I must repent of something I have done, but also that I must confess it openly, so that I may be saved. This is a very important issue, especially because the heretics want, in one way or another, to do away with this Mystery as administered through the clergy. In other words, they want to remove the priest and the spiritual father from the process, to speak directly to God and receive absolution from Him, as they suppose.

We were obliged to bring in testimonies and arguments from the old dispensation as well, that is, from the Old Testament: that confession always took place, and that this acknowledgement of repentance, this open declaration of one's sins, was always made before another person, before a priest. In fact we brought forward the example even of the prophet himself, where one prophet hears the confession of another prophet on God's behalf, and one prophet grants forgiveness to another prophet on God's behalf: Nathan with David, when David admitted, "I have sinned against the Lord."

“Yes, I really did do this wrong, this crime of adultery and murder.” And when he admitted it, Nathan, on God’s behalf, says to him: “And the Lord has put away your sin” — that is, He has forgiven you this thing.

So this holds true — it holds now and it will go on holding — in connection with what we just said, because at that hour the Lord turned to His disciples and said: “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.”

“I shall depart, but I give you the authority—the true authority—to bind and to loose people. Although I am leaving, will the priesthood also disappear? No. You will hand it on to others, and they in turn to others. This ministry, given to men so that people may receive forgiveness, will remain until the end of the age.”

People are not forgiven in a way of their own devising. Christ does not grant forgiveness apart from the way He Himself established. As He says, “No one comes to the Father except through Me.” Thus a person comes to the Father through Christ; and, in order to come to Christ for forgiveness, he comes through the priest.

«Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.» Here you already have the authority itself, as we said, and as the divine Chrysostom puts it so beautifully, the authority “to bind and to loose” — to hold a person’s sins bound, or to set that person free from them.

You remember that I read this passage to you, and I shall repeat it. I take it from the book On Repentance and Confession, which we have written. John Chrysostom says: “Those who dwell upon the earth and pass their lives here have been entrusted with the administration of things in heaven.”

Think of that: those who dwell here on earth have been given the right and the authority to loose matters that belong to heaven. When a person sins, whether knowingly or unknowingly, two records are made: one by his angel and the other by the devil.

Two records are made. That is why, when a person confesses, both records are erased.

They have received an authority which God has given neither to angels nor to archangels. An archangel does not possess the authority to bind and to loose sins. No one confesses to an archangel, and forgiveness is not granted through an angel or an archangel.

Christ forgives sins only through a human being—that is, through the priest.

For He did not say to the angels, “Whatever you bind on earth shall be bound in heaven, and whatever you loose on earth shall be loosed in heaven.” Did He not say this to the clergy? It was to them that He spoke.

The authority to bind and to loose was given, and it is held here on earth. A prosecutor, too, can bind me — he can bind my body; someone else can throw me in prison. But they can bind bodies only; over the soul they have no authority. It is the soul, the soul, that the clergyman seeks — not the policeman, not the prosecutor, not the law of this world, but the law of God.

"And whatever the priests do here below, God ratifies above; and the Master confirms the decision of His servants" — that is, He sets His seal on it. Here on earth a sinful priest gives a ruling: whether to admit someone to Holy Communion or not, whether to lay down a canon, a rule of penance, or not — and from the great headquarters of heaven above, the seal of heaven comes down here to earth.

He makes one more point. Just as, with the sufferings of the body, a sick person does not show their ailment to just anyone, to whoever happens to be there — where will they show it? To the doctor. Does your ear hurt? You'll go straight to the ear, nose and throat specialist. Does your eye hurt? You'll go to the eye doctor. Does your tooth hurt? You won't go to the general physician; you'll go to the dentist.

According to the nature of the illness, you will choose the physician. So he says that, just as people do not disclose the ailments of the body to everyone or to just anyone, but to those experienced in treating them, so too the confession of sins must be made before those who are able to heal them.

What if you tell me all your sins? I cannot absolve you of anything. I do not possess the authority to forgive you. I may be able to counsel you. This is why Scripture says, “Confess your sins to one another”: one person can certainly help another through counsel. But for absolution, people must go to the one appointed for it.

I can tell you how to guard yourself so that you do not fall again, drawing on my experience and on what I have read. But I cannot erase the sin that befell you, the sin you committed. I do not have that authority.

That is why I once said that a person may have two spiritual guides: a confessor to grant absolution for his sins, and another spiritual guide. If the confessor is not also an experienced spiritual guide because of inexperience, youth, and so forth, then the person may also have someone else to guide him—a layperson, a woman or a man, an elderly woman, whoever it may be—for counsel.

For counsel, for counsel. That is why, in former times, people would leave their homes and travel far from the world, into the depths of the desert—not to find someone to hear their confession, for they confessed where they lived, but to receive a word of guidance. They would say, “Speak a word”; counsel us, tell us a few things so that we may guard ourselves against Satan—not so that you may grant absolution for our sins.

Do you understand? Many people sometimes misinterpret what they hear and apply it wrongly. Of course, it is best if the confessor is also an experienced spiritual guide. Even if he is not, as a confessor he still possesses, through Holy Orders and the grace of the Holy Spirit, the authority to loose sins. But he may not be suited to give counsel, because he lacks experience and has not been properly taught.

Perhaps he did not have a suitable elder as his own spiritual father. For that very reason, he may be unable to give you counsel. You will need to go to someone else, to an experienced person—someone who has seen and heard much, someone who has himself lived a life of ascesis, so that he can guide you according to your condition and your need.

So here he says: you must go to the proper person. And the proper person, on the Church's behalf, is the priest. He is the one you go to and confess to. Anywhere else you go to tell these things, they are not forgiven. They are doubled, not wiped away.

That is why there is even a particular demon called deaf and dumb. When a person is about to tell something to his spiritual father, this demon binds his tongue and makes him dumb, so that he will not tell the spiritual father. But when he is about to tell a male or female friend—where the sins are not erased but multiplied, because the other person learns the shameful details of another’s sin and is affected by them—then the demon permits and even encourages him to speak.

The cunning satan, with great craft, somehow keeps them from confessing their sins, and yet he lets them tell those same sins to this person and that person and the next, with great pleasure and in great detail. This is something he understands very well: that told this way, there is no danger of those sins being lost, of their being wiped out. But he forbids them to speak them to their spiritual father.

When such a person goes to his spiritual father, he goes almost like a gaping fish and says practically nothing. And if he is questioned, he will say afterward, “The spiritual father did not ask me.” Many people go to the confessor and wait for the confessor to question them.

For example, when someone goes to the doctor, she does not wait for the doctor to question her. “It hurts here, doctor. What is happening, doctor? If I take this medicine, doctor, this happens to me; and if I take the other one, something else happens.” Ah, you know what to say about where it hurts—and even where it does not hurt. But when it comes to where you are truly hurting, you cannot find the words, can you? Are you waiting for Daniel to tell you? Nebuchadnezzar demanded that Daniel tell him what his dream was and also give him its interpretation.

The king summoned Daniel and expected him first to say what dream the king had seen and then to give its interpretation. Is the spiritual father likewise supposed to tell us our own dreams? No. I myself must say, “I did this and that,” and that is the end of it. Of course, it is true that there are also things we do not know are sins.

But even in this we are at fault, because if we studied, we would learn. Most of us—the great majority—are literate, yet we do not read; we do not want to read. That is why people say, “Do not tell me; do not tell me.” A person does not want to hear, and he says, “I will leave it there,” imagining that it will decay, be forgotten, and disappear. Nothing of the sort. It will emerge like another beast. Do you know what that beast is?

It is a figure described by John in the Apocalypse. The other Beast rises from the sea, and then trials follow, one thing after another. Nothing disappears. Even if you spend five hundred years, a thousand years, or a million years eating roots, not one sin is erased.

Only confession, the open acknowledgment of sin, blots sin out. I told you this the other day, and I will keep telling you. Listen to what the demon-possessed themselves say about the way sins are forgiven. You would not expect even Satan to admit such a thing.

They are forgiven because of the good I once had, and yet I do not know how. It happens when a person confesses to the priest with humility. Because what we see, they said, is a priest. But it is not the priest. It is Christ Himself, through the person of the priest, who hears our confession, and it is to Him that we are confessing.

When people confess with humility, even if the Archangel Gabriel and the Archangel Michael were standing there, they could not erase the accusations from the ledgers, the written records, the accounts of sins. Yet without our knowing how it happens, the accusations are erased.

Yes. So, however cleverly we may now try to devise a way of our own, we will be deceived, my beloved. Have you ever read—and allow me to insist, although I want to move on to the next subject—what God has ordained in this serious matter, and how He wills that a person receive forgiveness of sins? Have you read about it? Otherwise, you are making a religion of your own, just as others make religions of their own.

When God speaks, there is no need for us to invent anything. We do not devise systems when God has spoken. Allow me, for example, to recall a passage from Isaiah. Isaiah 1:18 says this:

“Come now, and let us reason together,” says the Lord, “and though your sins are as scarlet, I will make them white as snow.” Come, He says, let us consider your case. Whatever your sins may be and however dark or scarlet their color, I will blot them out; I will make them like snow and cleanse you white.

But come—come, my friends. That is the point.

Further on, in Luke, Christ gives His disciples a command: they are to go out and preach, proclaiming “repentance and forgiveness of sins in His name to all nations.”

The way sins are forgiven is through repentance. That is the way. If a person does not repent — he may perhaps also know that other word: «The blood of Jesus Christ cleanses us from all sin.» Yes! But the Physician will make the incision, and the Redeemer will draw it out. Come, and it will be done.

So that a person may be cleansed, and everything that harms the soul may be driven out, there is the proper path. Do not think that what I am telling you is strange.

For example, a call came from Macedonia to Paul: “Come over to Macedonia and help us.” And Paul came to us, to our own land, not knowing beforehand all that would happen.

Later, in Athens, among all the things he said, Paul declared: “The times of ignorance God overlooked.” What does that mean? Does God simply forget the times of ignorance?

He will not overlook them. And so, “now He commands all people everywhere to repent.”

Now, however, He commands repentance. He does not ask you to give an account of why you committed those sins.

He asks them to repent of what they have done. He acknowledges that they acted in ignorance. God overlooked the times of ignorance and, as we were saying, did not hold these things against them. Yet He still calls them to metanoia, to repentance. Why? Because He has appointed a day on which He will judge the world in righteousness. Have you ever felt anxious?

The day of our trial has been appointed. When we face an earthly trial, we become anxious: we run to lawyers, obtain copies of documents, search for evidence, and look for witnesses. Many have even sought false witnesses to support an unfounded case. We make all these preparations for earthly courts, where we have yet to be tried.

Yet what am I doing about this far more serious matter—my trial before God, which He has already appointed? He has reserved its day within His own knowledge. You know that two days remain hidden from man: the day of his death and the day of judgment. God keeps both secret.

God has not revealed them to man, and this is for his good. A person does not know when he will die or what will cause his death. Nor does anyone know when Christ will come to judge the world. That is the greatest mystery in the world.

Even though the hour when sinners will die hangs over their heads at every moment like a hammer, still they want to know times and seasons. These things we do not know. And yet our trial, the judgment we must face, has already been appointed. From the providence of God we know that there is a judgment waiting for us.

And woe to us if that day finds us repentant, perhaps, but still unconfessed. For, as I said the other day, to repent without openly confessing is like the five thousand five hundred and eight years during which God had the Word (Logos) within Himself before sending Him into the world.

But He had not yet sent Him; and if He had never sent Him, the opportunity for our salvation would not have come.

“But when the fullness of time had come, God sent forth His Son, born of a woman.” The Word of God did not begin to exist when He was born of a woman. He is God, and those who truly belong to Christ understand this.

“In the beginning was the Word, and the Word was with God.” We understand this, but their guides will not understand it.

...what the Levite said, what the Levite said. I have something to tell him... Ah, if the time comes. I will say it. We have received these words as a charge. The word I will speak to him is Christ. But for that word to save him, it must take outward form in deeds—in concrete deeds. The same is true of metanoia, of repentance.

I see troubling dreams and suffer nightmares, yet I have not brought the matter out into the open and confessed it. So I continue on with my passion still within me.

You may spend months examining it, analyzing it, and finding excuses or people to blame. But how do you see the matter now? It is not enough merely to repent inwardly. Now bring forth fruits worthy of metanoia, of repentance: say it aloud, bring it out into the open, and confess each fault. Then you will receive the corresponding absolution, according to the measure of your humility and your acknowledgment that you have sinned before God. For sin is a missing of the mark: to sin means to miss the goal, and our goal is God.

This, of course, is the teaching proclaimed by the Apostles: the God-Man came into the world.

This is what He came to set right.

Yet He does not set it right directly, without any intermediary; He acts through a ministry He Himself appointed.

Those of you who read and take notes may look in Deuteronomy, chapter 18, and also in Deuteronomy, chapter 21, verses 5 and 6.

There you will read that the Lord chose the priest. The Lord chose him to stand before Him, to minister before the Lord his God, and to bless in His name. The priest therefore possesses rights, authority, and full competence in his ministry. Yet as a man, in his own personal life, he is still a sinner.

In his ministry, in his sacred office, he is all-powerful.

So then, read the accounts in the Old Testament — and if you'd like, I could give you a few references — so that you can see the authority and the power the clergy have to grant remission, that is, the forgiveness of sins. If people read the Scripture and willfully reject it, they don't understand it.

They themselves cut off the bridge that Christ established for the salvation of mankind. It is self-destruction. Read Leviticus 16:33–34; Numbers 15:22–25 and 27–28; Ezekiel 46:19–20; and Leviticus 12:6–8.

There you will see the great power God has given to the clergy. Therefore, those who tell us that we have no need of the clergy are wrong. Indeed, there is a saying by a Saint of the past two hundred years, Saint Kosmas, concerning the honor due to a priest, the care with which we should regard him, and the priest’s role.

At one point, he says the following:

Forgive me: “If I meet a priest and an angel together, I will first kiss the priest’s hand and then pay honor to the angel.”

You see, an angel—even an archangel—does not possess the priest’s authority. If you have read the Life of Saint Mercurius, preserved in a manuscript on the Holy Mountain, you will find the priest’s power clearly described there. A priest committed a grave offense and was excommunicated. When he went to celebrate the Divine Liturgy the following day, an angel appeared behind the Holy Altar and rebuked him: “You are excommunicated! By what right do you approach the Holy Mysteries?” The priest, in turn, bound the angel. And so the angel remained behind the Holy Altar. The priest himself lived for about three hundred and seventy years and could not die.

Then, on the feast day of Saint Mercurius, an Archbishop spoke about the Saint at a meal he had offered. This priest stood up and said, “Your Eminence, I know that what you are saying is true. I was there myself.” It was then discovered that he had lived since those distant days.

The bishop took him aside and heard his confession. “I said this and that, I did such-and-such, and he excommunicated me. Today I am 370 years old, and I have not died.”

I could no longer remain there, so I left that place and came here; and I am still a priest.”

He also said that the angel would still be there, because the priest had bound him. “I cannot go there myself—you see what condition I am in.” The Archbishop told him, “You must go, so that you may forgive one another.” Until then, he had been unable to return. The Archbishop paid the expenses for the journey, providing animals and water. When they arrived, they found the place in ruins.

But he made his way in through the trees, toward the spot where the church might roughly have stood, and he reached it. The church there was a heap of ruins, but the Holy Table was still standing, and behind the Holy Table stood the angel, after three hundred and seventy years. And the moment he saw him, the angel said to him: 'Blessed priest of the Lord, are you still alive?' And he said: 'Angel of the Lord, let us forgive one another.'

The angel said, “You must forgive me first.” The priest replied, “How can I forgive you first? If I forgive you first, you will fly away, and I shall remain bound here.”

The angel says to him, “You forgive me first.” And he answers, “If I forgive you first, you'll be set free, and I'll turn to dust. And then what happens?” So the angel swears to him, in the name of the Triune God, that he will not leave. “You let me go first — me, the angel — and then I will forgive you.”

And he said to him: “Blessed are you, and forgiven,” and with that the angel took up his ministry again, his office of intercession. At once he released and forgave that priest, who fell and turned to dust; in a single moment nothing was left of him but his remains, his bones, the bones of his body.

The bishop looked at this. A grave was dug — what did we call it? — anyway, and the Archangel says to him: "You there, bishop, ask me for whatever you want, for the good you did both for me, the angel, and for this priest."

The Archbishop said, “Chant a little for me.” The Archangel replied, “If I chant near you, you will die. But for your sake, wait: I shall ascend to the third heaven and chant to you from there.” He ascended and chanted from there, and the Archbishop lay unconscious for three hours.

The Epistle to the Hebrews says that angels are “ministering spirits sent forth to serve for the sake of those who are to inherit salvation.” They are servants and helpers; the priest’s authority is greater. An angel cannot do what a priest does: he cannot celebrate the Divine Liturgy, grant absolution of sins, or prepare the Holy Gifts for Holy Communion. The priest, though himself a sinner, has authority to loose sins.

Saint Kosmas understood this very well. That is why he said what I have just read to you: “If I meet a priest and an angel together, I will first kiss the priest’s hand, and only afterward will I pay honor to the angel”—honoring him, of course, as a person of Heaven.

Of course, there are people today who question all this. They find a thousand excuses to avoid going to a priest. They point to his sins, they accuse him of careless speech, and they say that he cannot keep things buried within himself. But the mouth of the priest—the confessor—must be a tomb for everything he hears.

That is why many — those who have not only been chosen by the bishop, but are truly suited for it as well, those whom God has made to be confessors — forget the things we confess to them. Because if it were possible for them to pile up in their memory all the filth and all the immorality and all the wickedness and everything...

They will forget these things. And there is also a fearsome obligation...

He must not open his mouth either to friend or enemy. Even if they lead him before a firing squad, he must not open his mouth and reveal what someone confessed or told him.

If all this were heretical, as you understand, how could it have been written? I am not presenting Panagopoulos’s opinions to you at this moment. I am presenting what is found in Holy Scripture—in both the Old Testament and the New—as well as in the teaching of the Fathers, who are proven Saints.

Doesn't the Apostle say in Hebrews, "Obey your leaders"? He does say it. And he shows why: "for they keep watch over your souls, as those who will give an account." Do you know that priests will be punished because of us? Do you know how few priests, according to the divine Chrysostom in his sixth book On the Priesthood, will be saved? They will pay for our sins — ours — you know this.

He will be called to give an account — and that is why these fringes are there on the priest's epitrachelion, his stole. You know those tassels that hang down underneath, these fringes? They are an image of his parishioners, and for them he will be called to give an account one day — you know that.

Do you know that on the day of his ordination the consecrated Bread itself was placed in his hands—the very Bread from which we receive Holy Communion? He held it after the consecration and remained by the Holy Table until it was asked back from him.

Again, at the very moment when he is about to divide Him — to break the Lamb into portions — in order to receive Communion, he says to him: «Guard this deposit», this sacred trust that has been placed into your hands. Where is it? On that day it is going to be demanded of you. What was it that he handed over to me?

An account will be demanded for this deposit, this sacred trust, on that day of judgment. Do you know what a fearful thing that is? That is why the Fathers would flee when they heard that they were going to be made clergy, or, even more, bishops — because that burden is heavier still. And that is why, for some, the office of the priesthood or of the high priesthood is a yoke, and a strong, heavy one, so that they can hold up under that weight.

Of course, it is true that grace heals what is weak and supplies what is lacking. Through grace, a person can do things that are beyond human strength. But humility, trust, faith, and a pure life are needed, so that grace does not remain inactive and temptation does not overcome the person. Then what John Chrysostom says comes to pass.

How does he put it? “One person, burning with zeal, is enough to stir an entire people.” One person alone, he says, if he has faith, can stir an entire people, awaken them, and set them aflame with zeal for the things of God.

I have known such a man—one firmly grounded upon the rock through the years. He could even hold a demon in check. That is why I say: God gives the burden, but He also gives the grace. Grace makes up what is lacking under that burden and sets everything in order. Yet many people remain far away, still carrying their sins and their burden, and gaining nothing.

Take note of two features of society today. They declare every great person mad and in need of a psychiatrist. Abroad, everyone has one; is there a household there without a psychiatrist? Yet our own people used to say, “We have the spiritual father as our psychiatrist.”

The spiritual father is our physician of the soul. Yes, the psychiatrist may help in certain ways and may prescribe a few pills for you to take. But that is not the same thing. You surrender yourself to a human being and may pay a considerable fee; there you will even admit your impurities and tell everything. Yet here, where there is a true outlet through which you can bring these things out, you refuse to speak. And so they accumulate and return again.

From the priest. After all, just as people are selective when choosing doctors for the body, or generally those who provide for the body—whether food, drink, or medicine—and carefully choose whom they go to for their ailments, we should do exactly the same when it comes to Holy Confession. There are people who are spiritually advanced.

People have a fisherman, a butcher, a dentist, a shoemaker, and a dressmaker, and they gladly pay money for their services. Yet they do not have a spiritual father, who charges them nothing. Then they keep asking others at all hours, “Do you know a good spiritual father?” What do they expect—to be given written credentials certifying that he is good? What do they mean by “good”?

What does the text say at this point? “Do not say: ‘The one who offers the Gifts is sinful, condemned, and unworthy, and therefore the grace of the Holy Spirit does not descend.’” Do not think of the priest in this way; when hidden knowledge and extraordinary revelations are involved, that is another matter.

There is Someone else standing behind him—the Nazarene. It is not merely this insignificant priest, nor this sinful man. And if you remember what I once told you from Saint Basil the Great, and what was also shown in the case of Father George: although the priest was personally unworthy, the work of the Mystery was accomplished by the One clothed in white.

Therefore, I have no other excuse: not that spiritual fathers do not exist, not that they lack authority, not that they are sinners—no excuse at all. We are obliged to seek a spiritual father and to take care first of all to confess our own selves honestly.

...himself, and then he goes to confess to Father John. First, he should shut himself in his room and examine himself, going back to his earliest years. He should also look into his life with the help of the many useful books that have been written. In this book of mine, on repentance, I have listed seven hundred sins. A person can discover many things there. You may ask me, “Does it include everything?” No, but I have included a great many: the basic sins, and most of those which, in one way or another, tend to overcome most of us.

I have gathered these things, read them, found them, and written them down. A person can thus gain a clear picture and begin to cleanse himself. And when Christ sees a person’s effort, if anything else is needed, He will bring it to mind—especially if it is something difficult or something still standing in the way.

You'll run into someone on the street and you'll remember something else: 'Ah, that business I got mixed up in myself!' You'll see someone else, or hear someone else, and you'll remember some other incident. 'That one time, I went and let myself go.' You'll be reading something in print and you'll say, 'Ah, that's about me.' You'll hear a sermon — the Holy Spirit has countless ways. And when you least expect it, even after some time has gone by, He will come to teach you and to remind you what the things are that are still holding you back.

And if, through forgetfulness or weakness, you fail to bring these things forward, or you confess them in a confused way, He will put them in order. He will. Besides, those small matters that cannot all be confessed are cleansed by Holy Communion, as Saint Theophilus of Antioch says. That is why Holy Communion should be frequent.

Unfortunately, for many years Holy Communion has been tied to particular dates—for some, only once or twice a year. Yet Saint Ambrose of Milan says that God gave us bread for every day, and we have made it bread for once a year.

He gave it to us for every day, and we reduced it, as he says, to once a year—at Christmas, Pascha, and so forth. That is how things came to be.

Now, concerning the metanoia—repentance—of which we have spoken, and concerning the Mystery, it is not enough merely for a person to repent. Something more is required: he must also demonstrate his repentance through his actions.

I wronged someone — I robbed them. What do I do now? Am I just going to go to confession? No — I have to give back what I stole. If I've done someone harm, what do I do? Do I go to my confessor, or do I go and give it back? It's a question of direction — which way do I turn first.

For in such cases our fellow human being is harmed, and God is also offended. Therefore, both the material wrong and the spiritual wrong must be put right. John Chrysostom has a beautiful passage about this. Let me see whether I have it with me so that I can read it to you.

This is how a person ought to act. Did you insult someone? Then bless them. Did you cheat someone and take more than your share? Then give it back. Did you get drunk? Then fast. Did you boast? Then humble yourself. Did you tell a lie? Then bear witness to the truth — be a martyr. And these things are the equal of martyrdom, because through confession you lay your own body low.

In other words, when it comes to sin a person has to put things in order, to restore them. It is not enough just to say, 'I have repented.' Yes, I have repented; yes, I love — that is where it begins. But the one who sinned with these hands, who sinned with the eyes, with the tongue, and so on, has to put things in order, so that their repentance is, as we might say, complete and genuine.

Saint Basil the Great says: “With the body we sinned; with the body, then, let us also confess. Raise it up, though it has become a corrupted instrument, and use it to destroy sin.” We are to use the same instrument—the mouth—that we used for sin, and now use it to consume and destroy that sin.

Almsgiving is a great factor when it comes to a person's sincere repentance. It goes so far that in the Proverbs it says: «For almsgiving covers a multitude of sins.»

It is a great virtue, one that most of us could cultivate both in ourselves and in others. And Heaven receives almsgiving as a great virtue. The proof is that Christ Himself was the first to accept it from a company of women.

You know that the ministry of Jesus was served by a company of women. The needs of His ministry were met from the possessions of these women. And if God accepted this in order to leave us an example, then everything He did, everything He said, everything He accepted, and everything He rejected constitutes a path for us.

Forgiving others, then, is a condition for the forgiveness of our own transgressions. Look carefully and pay attention to how we are to conduct ourselves. In the Wisdom of Sirach, chapter 28, verse 2, I found the following:

“Forgive your neighbor’s injustice, and then, when you pray, your sins will be forgiven.” If you want your sins to be forgiven, forgive the wrongs done to you by your neighbor. The Wisdom of Sirach also says, in chapter 3, verse 29: “Water will extinguish a blazing fire, and almsgiving will atone for sins.”

Think of a fire. You pour water on it, and the water puts it out, it kills it, it makes it disappear. "Water will quench a flaming fire, and almsgiving will atone for sins." When there is a fire, he says, water can put it out; and when there is a blaze of sins burning, almsgiving can put it out, it can wipe it away. That is what Scripture says.

It is not enough simply to repent; I must also do something. If I used to run toward one thing, I must now run toward its opposite. If I used to look at one thing, I must now look in the opposite direction. I must not merely stop doing evil; I must also do good. For sin has two aspects.

Sin is not only doing evil myself; it is also making it easier for someone else to do evil. If I enable another person to do evil, that too is sin, and it will be charged to me. Nor is sin only my own failure to do good; it is also hindering someone else from doing good.

Sin has two sides to it. So when I write out my confession, I have to write down both what evil I did, and what good I could have done and did not do. There are always two sides.

You should know that sin is something satanic. It is neither human nor divine; it is satanic. A person who commits sin becomes an instrument in the hands of Satan. John Chrysostom says concerning this: “To sin may perhaps be human; but to persist in sin is no longer human—it is satanic.”

So what does this mean? You may fall into sin through weakness; you did not guard yourself, you did not flee from it—however it happened, you fell. But afterward you must repent. Otherwise, you are no longer merely sinful; you have become satanic. Why? You may sin for one reason or another, but if you persist in sin and do not seek forgiveness, then you must understand that you are acting like Satan, because Satan is the one who does not repent.

Basil the Great says: “If it is grievous and evil for a person to sin, how much more grievous it is to persist in that sin.” If it is evil for a person to sin, then how much worse it is to persist in sin, to continue in it, not to cast it off, not to repent, and not to destroy the sin within oneself.

John Chrysostom goes further and says, “The believer who lives a corrupt life...” For it is not only unbelievers who sin; believers also sin—people who make the sign of the Cross, who believe in the Holy Trinity, who believe that the Theotokos is Ever-Virgin, who fast on Wednesday and Friday, who carry their Paschal candle and confess the Resurrection, and who have been baptized.

There are such people too. A believer who lives a corrupt life is more wretched and more severely condemned than anyone else, because he knew the truth. The other person does not even know where to begin: why people sin, whether virtue exists, whether chastity exists—he knows none of these things.

A lady was speaking to me yesterday. They had gone to a large store to buy a heater for the winter. Somehow a discussion arose about virginity, monasticism, and related matters, and a man joined the conversation.

"You think there's such a thing as virginity today," they say, "among twenty-year-olds? What are you talking about?" they say. "That doesn't exist," they say.

Ah, Elias writes to me: “I am twenty-seven,” he says, “and I am a virgin.” Ah, but honestly, who is going to listen? And who is this person saying that he breaks out in a cold sweat? This needs to be heard, because there may be others who are also struggling to preserve their virginity. I would like someone to send in such a testimony and make it available. I want him to entrust it to God, so that God may place it where He wills, rather than for a person to do whatever he pleases with it. Unfortunately, it is one thing to call yourself a Christian and another truly to be one. Here we are dealing with someone who calls himself an Orthodox Christian.

A person calls himself Orthodox, yet boasts of living a corrupt life. Chrysostom completes the thought in this way: “God does not so much turn away from those who sin as from those who, after sinning, feel no shame.” It is not simply those who have fallen into sin whom God abhors, but those who see no other way of life and refuse to turn back.

Do not misunderstand this. When a person remains satisfied with sin and does not wish to change, it is that attitude which God abhors. Thus, it is not so much those who sin as those who, after sinning, feel no shame—those who sin and do not change.

Such a person turns God away from himself. Yet, as we have said, there is a difference between us human beings and Satan. Some people ask, “Why does God not forgive Satan?” But can Satan repent?

Have you ever spoken with Satan? If you ever see a demon-possessed person before you, there you have a clear example.

You will hear what kind of sermon the demon can preach and what accusations he can make. His words can strike like a nail driven into your heart. Yet however sinful and hardened a human being may be, if you tell him that a way back remains open to him, he may still turn back.

Of course, we will not go further into this subject now. Saint John of Damascus therefore distinguishes between these two cases: how the devil sins and how a human being sins. He says, “The devil, having sinned from himself, remains unrepentant.”

“But the human being did not sin from himself, but through the devil’s assault; therefore he remains capable of metanoia, repentance, and has been counted worthy of renewal and the forgiveness of sins.” This, he says, is the difference between the one and the other.

Satan is the source: he has sin within himself. A human being, however, receives the temptation to sin from outside. A Father says that before Baptism a person has grace outside and Satan within; after Baptism, he has Satan outside and grace within.

This is why a person is responsible when, through sin after Baptism, he drives grace away and establishes Satan within himself again. For this he is responsible. Do you understand? This is where human responsibility lies, and we must pay close attention to it.

"Nothing moves God to mercy so much as confessing our own sins."

Nothing else, he says, moves God so deeply as a person confessing that he is sinful. How should this be done? By merely saying, “I am generally sinful,” while failing to mention all the specific things I have done? No, not like that.

I must say: this sin, and this one, and that one; what I did, when I did it, and where. Egoism makes a person ask, “What will you think of me, Father? What canon, what rule of prayer, will you give me?” But he must put aside this constant “I, I, I” and humble himself, because confessing one’s sins is a matter of humility.

He is humbled in his own eyes before the priest; this is why God appointed a human being for confession. Many people have refrained from sinning because they thought, “How could I go and tell the priest such a thing?” Shame has thus become a great protection, a great expression of God’s compassion, if I may put it that way.

Thank you very much.

If we do not bring them forward, there will be no confession. As I told you earlier, they will remain within us and, in the end, will be found together with us. We will stop here, and perhaps we will need one more talk to complete what has been said about what we should confess, because some of us say, “I have nothing to confess.”

“What am I supposed to go and tell the priest?” God willing, we will discuss this in our next talk.

Ευχήν, ευχή. Αλλά την άλλη μέρα κάνουμε τα ίδια. Το θέμα είναι και να μετανοήσω για κάτι που έκανα, αλλά και να το εξαγορεύσω, να σωθώ. Και διότι γίνεται μεγάλο πάλι το θέμα αυτό, και μάλιστα οι αιρετικοί, οι οποίοι θέλουν κατά κάποιον τρόπο να το βγάλουν αυτό το μυστήριο διά του κλήρου από τη μέση, δηλαδή να φύγει ο κληρικός από τη μέση, να φύγει ο πνευματικός από τη μέση, να τα πούν απευθείας περί της των θεών και να πάρουν την άκρηση από εκεί κατά το γνώστο τους.

Αναγκαστήκαμε να αναφέρουμε από την παλαιά διαχείριση και επιχειρήματα ότι πάντοτε η εξομολόγηση εγένετο και η ομολογία αυτή της μετανοίας, της εξαγορεύσεως, εγίνετο ενώπιον άλλου, ενώπιον ιερέως. Και μάλιστα φέραμε και το παράδειγμα και αυτού του προφήτου ακόμη, όπου προφήτης εξομολογεί προφήτην για λογαριασμό του Θεού και συγχωρεί ο προφήτης προφήτην για λογαριασμό του Θεού: ο Νάθαν τον Δαβίδ, όταν ο Δαβίδ παραδέχθηκε ότι «ἥμαρτον τῷ Κυρίῳ».

Ναι, πράγματι έκανα αυτό το σφάλμα, αυτό το έγκλημα της μοιχείας και του φόνου. Και όταν το παραδέχθηκε, ο Νάθαν, για λογαριασμό του Θεού, του λέει: «Καὶ Κύριος παρέβιβασε τὸ ἁμάρτημά σου», δηλαδή σου συγχώρησε αυτό το πράγμα.

Αυτό λοιπόν ισχύει, ισχύει και θα ισχύει, με αφορμή εκείνο που είπαμε, καθώς απευθύνθηκε ο Κύριος κατ’ εκείνη την ώρα στους μαθητές: «Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται».

Και εγώ θα φύγω, το δικαίωμα της κυριολεκτρικής αρχής του Δεσμού Κοινήθα, εγώ και όλους τους ανθρώπους, διότι όμως εγώ θα φύγω, θα φύγει η ιερότης; Εσείς θα τη δώσετε σε άλλους, οι άλλοι σε άλλους, και θα υπάρχουν, θα υπάρχει αυτή η διακονία, μέχρι συγκεκριμένα των αιώνων, στους ανθρώπους δεδομένη, προκειμένου οι άνθρωποι να συγχωρούνται.

Με το δικό τους τρόπο οι άνθρωποι δεν συγχωρούνται. Ο Χριστός δεν συγχωρεί απευθείας, αλλά μία, μία, όπως λέγει ούτης έρχεται εις τον Πατέρα ημίδιε μου, λέγει ο Χριστός, για του Χριστού δηλαδή, έρχεται και ούτης έρχεται εις τον Χριστό μου για να τον στείλει εις τον Πατέρα ημίδια του Ιερέου.

«Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Σας αρκούσε εδώ και το δικαίωμα, όπως είπαμε και όπως λέγει ωραιότατα ο θείος Χρυσόστομος, του δεσμεῖν καὶ λύειν.

Και ενθυμείστε που σας το διάβασα, και το επαναλαμβάνω. Το δανείζομαι από το βιβλίο «Περί Μετανοίας και Εξομολογήσεως» που έχουμε γράψει. και Λόγιο. Οι κυνηγοί νικούντες και εν τάφτει οι ποιούμενοι που διατριβείν, τα εν ουρανίζει εκείνε πετράτησαν.

Κόσμος αυτός, για τους κύριους ομιλοί που κατοικούνε στη γη, έχουν δικαίωμα, εξουσία να λυκούν πράγματα που άρχονται του ουρανίου. Όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, είτε εν γνώσει είτε εν αγνοία, δυο χαρτιά γράφουν, το ένα από τον άγγελό του και το άλλο από τον διάβολό του.

Δύο γράφουν. Γι’ αυτό και όταν ο άνθρωπος εξομολογείται, δύο ξεγράφουν.

Και εξουσίαν έλαβον, αυτοί που κατοικούν στην Υγεία Κληρική, είναι ούτε εις Αγγέλους, ούτε εις Αρχαγγέλους εδώ και ο Θεός Ο Αρχάγγελος δεν έχει κέωμα του Δευτή και Ελλήν Αμαρτίας Δεν εξομολογεί ο Αρχάγγελος, δεν συγχωρεί διά του Αγγέλου, ούτε διά του Αρχαγγέλου.

Ο Χριστός αμαρτίας συγχωρεί μόνο διά του ανθρώπου, του κληρικού δηλαδή.

Ουγάρ προς εκείνη στήριξε όσα βλέπετε επί τη γη θέσετε δεδεμένα εν το ουρανό και όσα λύσετε επί τη γη θέσετε δεδειμένα εν το ουρανό. Σ' αυτούς δεν το είπε, στους κληρικούς δεν το είπε; Σ' αυτούς το είπε.

Εδόθη και κρατείται επί της γης δεσμεῖν καὶ λύειν εξουσία. Έχει και ο εισαγγελέας να με δεσμεύσει στο σώμα, έχει και άλλος να με βάλει φυλακή, αλλά σωμάτων μόνον· ψυχής δεν έχει εξουσία. Ζητεί, ζητεί την ψυχή ο κληρικός, όχι ο αστυνομικός, όχι ο εισαγγελέας, όχι ο νόμος του κόσμου, αλλά του Θεού.

Και ἅπερ ἂν ἐργάζωνται κάτω οἱ ἱερεῖς, ταῦτα ὁ Θεὸς ἄνω κυροῖ, καὶ ἐπὶ τῶν δούλων γνώμῃ ὁ Δεσπότης βεβαιοῖ, ἐπισφραγίζει δηλαδή. Ο αμαρτωλός ιερεύς εδώ βγάζει μία απόφαση, να κοινωνήσει ή να μην κοινωνήσει, βάζει έναν κανόνα ή δεν βάζει, και από το μεγάλο ουραναρχείο έρχεται η σφραγίδα του ουρανού κάτω εδώ στη γη.

Λέγει ακόμη ένα: όπως, λοιπόν, στα πάθη του σώματος, ούτε στον οποιονδήποτε άνθρωπο ούτε στον τυχόντα δείχνει ο άρρωστος το πάθημά του· πού θα το επιδείξει; Στον ιατρό. Σε πονεί το αυτί σου; Θα πας κατευθείαν στον ωτορινολαρυγγολόγο. Σε πονεί το μάτι σου; Θα πας στον οφθαλμίατρο. Σε πονεί το δόντι σου; Δεν θα πας στον παθολόγο· θα πας στον οδοντίατρο.

Κατά αναλογία της ασθενείας θα εκλέξεις και τον ιατρό. Λοιπόν λέει πως, όπως τα πάθη του σώματος ούτε τα αποκαλύπτουν οι άνθρωποι σε όλους ούτε στους τυχόντες, αλλά στους έμπειρους της τούτων ιατρείας, ούτω και η εξαγόρευση των αμαρτημάτων γίνεται, οφείλει, επί των δυναμένων να θεραπεύσουν.

Τι για μου τη στήσει μέχρι τις αμαρτίες του. Δεν θα θελήσω τίποτα. Δεν έχω την δύναμη να σε ξανθίξω. Μπορεί να σε νουθετήσω. Γι' αυτό και λέγεται «ἐξομολογεῖσθε ἀλλήλοις», σίγουρα, ο ένας να βοηθήσει τον άλλον σε νουθεσία· οι άνθρωποι όμως, όχι, θα πρέπει να πάνε στον ειδικό.

Θέλω να σου πω πώς να φυλαχθείς, να μην ξαναπέσεις, από την πείρα μου που έχω, από αυτά που έχω διαβάσει, αλλά για να σου εξαλείψω αυτό που σου συνέβη, που έπραξες, εγώ δεν το μπορώ, δεν έχω τη δύναμη.

Γι' αυτό έλεγα μια φορά ότι ο άνθρωπος μπορεί να έχει δυο πνευματικούς, έναν εξομολόγο να του συγχωρεί τις αμαρτίες και έναν πνευματικό. Εάν ο εξομολόγος δεν είναι και πνευματικός, λόγω απειρίας, νεότητας κ.λπ., τότε μπορεί να έχει και έναν άλλο πνευματικό, ιδιώτη, γυναίκα, άντρα, γριά, ξέρω 'γω ποιον, για τη νουθεσία.

Για τη νουθεσία, για τη νουθεσία. Γι' αυτό οι παλιοί άνθρωποι έφευγαν, παρότι ήταν στην άκρη και μακριά από τον κόσμο, και πήγαιναν στα ενδότερα της ερήμου, όχι να βρουν άνθρωπο να εξομολογηθούν — εξομολογούνταν εκεί που ήρθαν — αλλά να τους πει λόγον. Το έλεγαν «εἰπὲ λόγον»· νουθέτησέ μας, πες μας δύο πράγματα να φυλαχθούμε από τον σατανά, όχι να μας συγχωρείς τις αμαρτίες.

Καταλάβατε, διότι πολλοί το παρεκτηρούν καμιά φορά αυτό που ακούνε, παρεκτούν απευθυντικά, αν βέβαια ο εκτομολόγος είναι και πνευματικός, γιατί χωρίς να είναι πνευματικός, χωρίς να είναι εκτομολόγος, έχει το δικαίωμα του ζωή, διευθυνσία του, δηλαδή η θελή, δυναμικά, αρχάρου του Πνεύματος και Αγίου, αλλά για ανυθετία όμως δεν είναι κατάλληλο, γιατί δεν έχει πείρα, δεν έχει διαδάσεις.

Δεν είχε γέροντα κατάλληλον. Γι' αυτό ακριβώς νουθεσία δεν θα μπορέσει να σου δώσει. Θα πρέπει να πας σε έναν άλλο, σε έναν έμπειρο άνθρωπο. Σε έναν που έχει δει πολλά και έχει ακούσει πολλά. Σε έναν που έχει άσκηση ο ίδιος, για να μπορέσει να χειραγωγήσει τη γνώμη του επάνω και την ανάγκη του επάνω.

Εδώ λοιπόν λέει, θα πας στον κατάλληλο. Ο κατάλληλος εκ μέρους της Εκκλησίας είναι ο ιερεύς. Σ’ αυτόν θα πας να πεις. Οπουδήποτε αλλού κι αν πας να τα πεις, δεν συγχωρούνται. Διπλασιάζονται, δεν εξαλείφονται.

Γι' αυτό υπάρχει και ένα ειδικό δαιμόνιο που λέγεται κωφόν και άλαλον. Αυτό το δαιμόνιο, όταν πρόκειται ο άνθρωπος να πει κάτι στον πνευματικό, και φτιανεί τη γλώσσα, τον κάνει άλαλον, δεν θα λέει στο πνευματικό Όταν πρόκειται όμως να πεις στον φίλο ή στη φιλενάδα, που εκεί δεν χάνονται αλλά πολλαπλασιάζονται, μαθαίνει τα απερτήκια της αμαρτίας του άλλου και έχει αποτελέσματα, εκεί και επιτρέπει και ο Ρημίος.

Ο πανούργος σατανάς τεχνηέντως, κατά κάποιον τρόπο, δεν τους αφήνει να εξομολογηθούν τις αμαρτίες τους και τους αφήνει να πουν με πολλή ευχαρίστηση και με πολλές λεπτομέρειες τα αμαρτήματα στον άλφα, στον βήτα και στον γάμα. Είναι ένα πράγμα που καταλαβαίνει: ότι δεν υπάρχει φόβος να χαθούν, να εξαλειφθούν, και απαγορεύει όμως να τα μιλήσουν στον πνευματικό.

Όταν πάει στον πνευματικό, πάει σχεδόν σαν χάνος, χωρίς να πει σχεδόν τίποτα. Και αν ρωτηθεί, στο τέλος θα πει: «Δεν ρώτησε ο πνευματικός». Πολλοί άνθρωποι πηγαίνουν στον εξομολόγο και περιμένουν να τους ρωτήσει ο εξομολόγος.

Λόγου χάρη, όταν πάει στο γιατρό, δεν περιμένει να την ρωτήσει ο γιατρός. «Εδώ, γιατρέ, με πονάει. Και τι γίνεται, γιατρέ; Κι άμα πάρω εκείνο, γιατρέ, μου γίνεται εκείνο. Κι άμα πάρω το άλλο, μου γίνεται το άλλο». Α, τα βρίσκεις εκεί που σε πονάει και δεν σε πονάει. Που σε πονάει, εκεί δεν τα βρίσκεις, ε; Περιμένεις να στα πει ο Δανιήλ, ε; Γιατί ο Δανιήλ, εκεί που είχε απαίτηση ο Ναβουχοδονόσορας να του πει το όνειρο ποιο είναι και να του πει και την εξήγηση.

ο Βασιλέας και κάλωσε τον Δανίλη και του είπε, θα ρωτήσει τι όνειρο είδα και αντί την δερμηνία. Έχει λοιπόν να μας πει τα όνειρά μας ο πνευματικός; Όχι, εγώ θα πω και εκείνο και το άλλο και τελείωσα. Είναι βέβαια και πράγματα τα οποία δεν ξέρουμε ότι είναι αμαρτία, είναι αλήθεια.

Σ' αυτό και πάλι με πεινόμεσα, διότι αν το έλαμε θα τα μαθάγαμε. Οι περισσότεροι, το μεγαλύτερο ποσοστό, γνωρίζουμε γράμματα, αλλά δεν διαβάζουμε, δεν θέλουμε να διαβάσουμε. Γι' αυτό εκεί βγήκε το «Μη μου το λες», «Μη μου το λες». Δεν θέλει να το ακούσει και αφήνει, λέει, «θα μένω εκεί», και νομίζει ότι θα σαπίσει, ότι θα ξεχαστεί, ότι θα χαθεί. Τίποτα. Θα βγει ως άλλος σκύμνος. Ξέρεις τι είναι ο σκύμνος;

ένα πρόσωπο συλλογμένο με τον Ιωάννη της Αποκαλύψης που υπάρχει. Ο άλλος σκύμνος βγαίνει μέσα από τη θάλασσα και έτσι τότε δοκιμάζει ο Ιησούς, τότε άλλο και λοιπά. Δεν χάρετε τίποτα. Πεντακόσια χρόνια, χίλια χρόνια, ένα εκατομμύριο χρόνια ρίζες να τρως, δεν χάνεται μια αμαρτία.

Μόνο η εξομολόγηση, η εξαγόρευση, είναι εκείνη η οποία σβήνει την αμαρτία. Και θα σας το πω και προχθές, και θα σας το λέγω για πώς. Να ακούσε μια, αυτοί οι ανδαιμονισμένοι. Αγίες τι λέγει, τι τρόπος δίνουν οι αμαρτίες. Ούτε αυτό το σατανά θα τη λαμβάνεσαι.

Δίνονται απ’ τα καλά που είχα και όμως δεν ξέρω. Όταν ο άνθρωπος με ταπείνωση εξομολογείται στον ιερέα. Διότι εμείς βλέπουμε, έλεγαν, παπά. Δεν είναι ο παπάς. Είναι ο ίδιος ο Χριστός, διά του προσώπου του παπά, που μας εξομολογεί και σε Αυτόν εξομολογούμεθα.

Όταν με τα φίλες λοιπόν εξομολογούνται, έμπαινε και εκεί δεν έκανε ο Αρκάδηρος Γαβρίλης και τον Αρκάδηρο Μιχαήλ, μύρουν οι ορακριθίες από τα κοιτάφια, από τα χαρτιά, από τα κατάσταστα των Άγιων Μαρτίων, χωρίς να ξέρει τι είναι η τρόπος δίνει. Οι ορακριθίες μύρουν.

Ναι. Λοιπόν, όσο και να σοφιζόμαστε εμείς τώρα, να βρούμε έναν τρόπο δικό μας, θα είμεθα πλανεμένοι, αγαπητοί μου. Έχετε διαβάσει, να μου επιτρέπετε να επιμείνω, παρότι θέλω να περάσω στην άλλη σειρά, αλλά να επιμείνω, έχετε διαβάσει ποτέ σε θέματα σοβαρά πόσο χρόνο θα έχει ενεργήσει το θέμα αυτό, πώς θέλει την άφεση των αμαρτιών του ανθρώπου; Το έχετε; Ή φτιάξτε μια θρησκεία δικιά σας, ή οι άλλοι φτιάχνουν μια θρησκεία δικιά τους.

Όταν ο Θεός θα μιλήσει, δεν χρειάζεται να ξυπνάτε. Δεν διάβδει συστήματα ως Εβραίοι, όταν ο Θεός θα μιλήσει. Ε, παραδείγματι, να μου επιτρέψετε να ανασύρω ένα του Ησαΐου. Ο Ησαΐας στο Α΄ 18 λέγει το εξής:

Καὶ δεῦτε καὶ διελεγχθῶμεν, λέγει Κύριος, καὶ ἐὰν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς φοινικοῦν, ὡς χιόνα λευκανῶ. Έλα, λέει, να συζητήσουμε την υπόθεσή σου και, αν έχεις αμαρτίες, δεν ξέρω ποιος είσαι. Ό,τι χρώμα, εγώ θα σε εξαλείψω, και οποιοδήποτε χρώμα σκοτεινό ή φοινικούν ή ό,τι είναι, εγώ θα το κάνω σαν το χιόνι, θα σε λευκάνω.

Δώστε όμως, ελάτε κύριοι, αυτό είναι το θέμα

Ποιο κάτω, έρχονται στο Λουκά προκειμένου να λυθεί και λέει ο Χριστός, δίδει μια εντολή στους μαθητές να βγουν να κηρύξουν και να κηρύξουν μετάνοια, κηρυχτείνε ότι το ονόματι αυτού μετάνοια εις πάντα τα έφτιαξε.

Ο τρόπος της αφέσεως των αμαρτιών είναι διά της μετανοίας. Ο τρόπος. Εάν ο άνθρωπος δεν μετανοήσει, θα γνωρίζει ίσως και το άλλο: «Το αίμα του Ιησού Χριστού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας». Ναι! Θα κάνει την τομή ο ιατρός και ο λυτρωτής θα το βγάλει. Έλα και θα γίνει.

Για να καθαριστεί, να φύγουν από μέσα αυτά που βλάπτουν την ψυχή. Έρχεται η κανονική οδός. Μη μας φαίνεται παράξενο αυτό το πράγμα που σας λέγω.

Λέγει, παραδείγματι, επίσης εμάς η Αθήνα, ως εδώ που ήρθε, έστειλε τον Παύλο, δεν έστειλε; «Έλα και εσύ στη Μακεδονία». Ποιος ήρθε, γνωρίζοντας τι θα γίνει; Και έρχεται ο Παύλος σε εμάς, στο μνημείο μας.

Εδώ στην Κυπριακή Αθήνα, η Ξιώσιμη, μεγάλη σημεία μας. Μέσα λοιπόν στα όλα που είπε, έρχεται ως εξής: «Τους μεν ουν χρόνους της αγνοίας υπεριδών ο Θεός». Κύριε Αρδινέη, σοφή, οι χρόνοι της αγνοίας, σας ξεχνάει ο ποιος;

Δεν θα τα παραβλέψει. Έτσι, «τὰ νῦν παραγγέλλει τοῖς ἀνθρώποις πᾶσι πανταχοῦ μετανοεῖν».

Τώρα όμως παραγγέλλει μετάνοια. Δεν σου ζητάει λόγο γιατί τα έκανες.

Τους ζητάει να μετανοήσουν για αυτά που έκαναν. Τους παραδέχεται άγνοια. Τους χαιρούν τις αγνοίες και το ειδόν ο Θεός. Τους κατηθαρώνεται όπως τα λέγαμε. Όμως, τους ζητάει μετάνοια. Γιατί, διότι έχεις προσδιορίσει δικά σου μόνο. Διότι όσους ενημέραν, ενημέρει κρίνουν την οικουμένη με δικαιοσύνη. Έχετε καμιά φορά ανησυχία.

Και έχει προσδιοριστεί η δικάσιμός μας. Έχουμε ανησυχία, τρέχουμε σε δικηγόρους, φροντίζουμε για αντίγραφα, σκάφουμε για αποδείξεις, θερευνούμε για μάρτυρας και πολλά δικαιοί έψαλλον μάρτυρας, για να υποστηρίξουν μια ανεπόδοση πρόσφερος, ειλική, ψαρτική, οθύμερο, τυποπέδια, όσα θα δικαστούμε ακόμα.

Και εγώ, για το θέμα αυτό το σοβαρό, που από τον Θεό μου έχει προσδιοριστεί η δικάσιμός μου, και κρατάει για τον λογαριασμό Του την ημέρα, γιατί ξέρετε ο άνθρωπος παίζει δυο φαινά τη μέρα θανάτου και τη μέρα κρίπτου Αλλά τα δύο τα κρατά ο Θεός, τα μυστικά.

Δεν θα έχει πει στον άνθρωπο. για καλότερον στόχο γιατί ο άνθρωπος ανήκει όταν θα πεθάνει και από τι θα πεθάνει. Και πότε θα έρθει ο Χριστός για να κρίνει τον κόσμο, τότε το μεγαλύτερο μυστήριο του κόσμου.

Αν και η ώρα που οι αμαρτωλοί θα πεθάνουν ανά πάσα στιγμή κρέμεται πάνω από το κεφάλι τους σαν σφυρί, ζητούν να γνωρίσουν χρόνους και καιρούς. Αυτά τα πράγματα δεν τα ξέρουμε. Εν τούτοις όμως έχει προσδιοριστεί η δίκη μας. Γνωρίζουμε από την πρόνοια του Θεού ότι υπάρχει η δίκη μας.

και άλλη μόνο όμως αν μας έβρει, πόσοι μετανοημένοι και όχι εξομολογημένοι. Διότι, όπως είπα και προχθές, το να μετανοήσω χωρίς να εξαγορεύσω είναι σαν τον Θεό που είχε 5.508 χρόνια μέσα Του τον ίδιο Λόγο, για να Τον στείλει στον κόσμο.

Μα δεν Τον είχε στείλει όμως, διότι αν δεν Τον είχε στείλει δεν υπήρχε ευκαιρία.

Ότε δε ήλθεν το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλεν ο Θεός τον Υιόν αυτού, γενόμενον εκ γυναικός. Ο λόγος του Θεού σ' άρχισε γεννήθως παρά ότι ήταν ο Θεός και όσοι είναι Χριστός κόσμοι καταλάβουν αυτό.

Εν αρχή είναι ο Λόγος, ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και το καταλαβαίνουμε, αλλά δεν θα το καταλάβουν οι αγωγοί τους.

...ότι είπε ο Λεωδίτης, ότι είπε ο Λεωδίτης. Έχω να του πω... Αχ, αν έρθει η ώρα. Έχω να το πω. Παραγγελώσαμε τα λόγια αυτά. Ο λόγος μου, αυτός που θα του πω, είναι ο Χριστός. Όμως, για να σώσει, πρέπει να λάβει με έργα, με πρακτικά έργα, έξω. Αυτός είναι που είπε ο Λεωδίτης. Έτσι είναι και η μετάνοια.

Βλέπω όνειρα, έχω εφιάλτες, όμως δεν το έβγαλα έτσι να το πω. Θα πάω με το πάθος μου.

Είδε μήνες, είδε διάνοιες, είδε φταίχτες σαν επιχείρημα. Πώς το βλέπετε; Έτσι. Το είναι αρκετό μεγενόητα. Τώρα κάνετε μεγενόητα. Θα το πείτε, θα το βγάλετε έξω. Τα λάθη καθ' έκαστα. Και τότε θα έχουν ανάλογη άφεση, κατά αναλογία της ταπεινώσεως και της παραδοχής, δηλαδή το ξέρει ότι ημάρτησε στο θέμα του Θεού, γιατί αμαρτία πάνω απ' το λάθος, αστοχία πάνω από την αμαρτία· ημάρτησε του στόχου, δηλαδή πρέπει να είναι αστοχία για τον Θεό δίπλα, ημάρτησε του στόχου.

Βέβαια είναι η φτωχή θέση των Αποστολιστών, που ήρθε ο άνθρωπος του Θεού στον κόσμο.

Αυτό το θέμα λοιπόν, Αυτός ήρθε να το διορθώσει.

Επειδή δεν διορθώνει Αυτός απευθείας, αλλά μία.

Στο Δευτερονόμιο, όσοι διαβάζετε και σημειώνετε, μπορείτε να διαβάσετε στο 18ο κεφάλαιο και στο 21ο κεφάλαιο της Θεορονομίας, στίχος 5 το 6

ότι αυτόν εξελέξατο Κύριος, τον ιερέα, αυτόν εξελέξατο Κύριος παρεσθάνω έναν δικηρίου του Θεού να παρασκεί, να παρασκήκεται μεταξύ του κυρίου του Θεού, λειτουργεί και ευλογεί, έχει το όνομα πια αυτού Έχει δικαιώματα, έχει δύναμη και αρμοδιότητα ολοκλήρου, αλλά είναι αμαρτωλός, για λογαριασμό του είναι αμαρτωλός.

Σαν υπούργημα, σαν λειτούργημα, είναι παντοδύναμος.

Λοιπόν, διαβάστε περιστατικά της Παλαιάς Διαθήκης και, αν θα θέλατε, θα μπορούσα να σας δώσω μερικές παραπομπές, για να δείτε την εξουσία και τη δύναμη που έχει ο κλήρος να δίνει άφεση. Αν άνθρωποι διαβάζουν τη Γραφή και την απορρίπτουν θεληματικά, δεν την καταλαβαίνουν.

Κόβουν μόνοι τους τη γέφυρα την οποία χρησιμοποίησε ο Χριστός για να σωθούν οι άνθρωποι. Είναι αυτοκατάτρευση. Στο Λευιτικό, 16 κεφάλαιο, 33-34, στους Αριθμούς, ΙΕ κεφάλαιο, 22-25, 27-28, στο Ιεζεκιήλ, 46 κεφάλαιο, 19-20, και στο Λευιτικό, ΙΒ κεφάλαιο, 6-8.

Εκεί θα δείτε την παντοδυναμία που έχει δώσει ο Θεός εις τον Κλήρον. Δεν έχουν, λοιπόν, δίκιο αυτοί οι οποίοι μας λέγουν ότι δεν μας χρειάζεται ο Κλήρος. Υπάρχει, μάλιστα, μια λεπτομέρεια από έναν Άγιο των τελευταίων διακοσίων ετών, τον Άγιο Κοσμά, για την τιμή και για την προσοχή και για τον ρόλο του ιερέως.

Λέει σε κάποιο του μέρος το εξής:

Όταν λέει του Εβρεθώ Συγγνώμη. «Όταν συναντήσω Ιερέα και άγγελο μαζί, πρώτα θα φιλήσω το χέρι του ιερέως και μετά θα αποδώσω την τιμή στον άγγελο.

Ξέρετε, Ο άγγελος Ο ιερέας, ο άγγελος και ο αρχάγγελος... Εάν έχετε διαβάσει δε τον βίο του Αγίου Μερκουρίου, υπάρχει στο χειρόγραφο του Αγίου Όρους· εκεί αναφέρεται σαφώς η δύναμη του ιερέως. Ο Λεώτης αυτός μάρτυξε, μάρτυξε ο ιερέ και πήγε και ρητούργησε την άλλη μέρα και παρουσιάζει άγγελος πίσω από τον Αγία Τράχοφα και τον επέπληξε, τον επεκτείνισε ως τελμάχ του λέει και πιάνει στα μυθήρια αυτοστόλησης. Α, είσαι κατουραμένος! Εσύ, του λέει, είσαι αφορισμένος με πιο δικαίωμα. Εσύ, επικλείψε μάνα! Και πώς την εξορίζεται ο άγγελος? Και μόνει ο άγγελος πίσω από την Αγία Τράπεζα. Ο μόνος ένας, ο ιερές, κάνει περίπου 370 χρόνια και δεν αποσμήσει.

και σε μίαν ημέρα την εορτή του Αγίου Μερκουρίου, ο Άρχιος Ιωρές σε ένα τραπέζι που έκανε στη ρήση το μίληστο περί του Αγίου και ο Ιωρές αυτός σηκώνεται και λέει αυτά που του λέει τώρα σε βασιλότατε, εγώ τα ξέρω λέει ήμουν εκεί και αυτοί και βρίσκεται ότι αυτός τώρα είναι από των ημερών εκείνων

Και τον πήρε στην άκρη ο Αρχιερέας και τον εξομολόγησε. «Είπα αυτό και αυτό, έκανα εκείνο, και με αφόρισε, και είμαι σήμερα 370 ετών και δεν έχω πεθάνει.»

διότι δεν μπορούσα να είμαι άλλο· άφησα το μέρος εκείνο και ήρθα εδώ και είμαι ακόμη ιερεύς».

Στον άμμο τη λέγει, ο άγγελος θα είναι εκεί του λέει ακόμη, εφόσον τον αποσκορώσω, θα είναι εκεί. «Δεν μπορώ εγώ, βλέπεις πώς είμαι, μπορώ εγώ να πάω εκεί;» «Να πας, να συγχωρηθείτε». Από τότε δεν μπορούσε να πάει. Έβαλε τα έξοδα ο αρχιερεύς, με ζώα και ύδατα. Το μέρος το βρήκαν κατεστραμμένο.

Όμως προχώρησε μέσα από τα δέντρα προς το μέρος όπου περίπου μπορεί να ήταν η εκκλησία και πήγε εκεί. Η εκκλησία εκεί ήταν σωρός ερειπίων, η Αγία Τράπεζα υπήρχε, και πίσω από την Αγία Τράπεζα βρισκόταν ο άγγελος, ύστερα από τριακόσια εβδομήντα χρόνια. Και μόλις τον είδε, ο άγγελος του λέγει: «Ευλογημένε ιερέα του Κυρίου, ζεις ακόμα;» Εκείνος είπε: «Άγγελε του Κυρίου, ας συγχωρήσουμε ο ένας τον άλλον».

Ο άγγελος λέει: «Εσύ, λέει, πρέπει να με συγχωρήσεις πρώτα». Πού να σε συγχωρείτε εγώ πρώτα λέει, αν σε συγχωρείτε εγώ πρώτα, θα πετάσεις να φύγεις, λέει, θα μείνω βοηθωμένος, κελό.

Του λέει: «Να με συγχωρέσεις πρώτα». Λέγει: «Αν σε συγχωρήσω εγώ πρώτα, εσένα, θα ελευθερωθείς, κι εγώ θα γίνω χώμα. Και τότε τι θα γίνει;» Του ορκίζεται ο άγγελος, στο όνομα του Τριαδικού Θεού, ότι δεν θα φύγει. «Απόλυσέ με εσύ εμένα τον άγγελο πρώτα και εγώ θα σε συγχωρήσω».

Και του είπε: «Ευλογημένος να είσαι και συγχωρημένος να είσαι», και ξαναπήρε τη διακονία του, να πρεσβεύει. Αμέσως αυτός ελευθέρωσε και συγχώρησε αυτόν τον ιερέα, ο οποίος έπεσε και έγινε χώμα· σε μια στιγμή έμειναν μόνο τα λείψανά του, τα κόκκαλα, τα οστά του.

Ο αρχιερεύς κοίταξε αυτό. Σκάφτηκε ένας τάφος, πώς το λέγαμε, τέλος πάντων, και ο Αρχάγγελος του λέει: «Εσύ, αρχιερεύ, ζήτησόν μου ό,τι θέλεις, για το καλό που έκανες και για μένα, τον άγγελο, αλλά και γι’ αυτόν τον ιερέα».

Και του λέει: «Να με ψάλεις, του λέει, λίγο». «Αν σου ψάλω, του λέει, θα πεθάνεις». Μπορείς για το χατήρι σου, περίμενε, θα ανέβω στον τρύπηνο ουρανό να σου ψάλλει. Και ανέβει εκεί και του έψαλλε από εκεί και έμεινε λιπόσιμο σε πληκτρής ώρα.

Και έφυγα εκεί κόκκινο. Σε κάποιους περιαχτών, βασιζόμενοι σαν την παράδοια τύχη, τους Ευρώλου λέγει ότι οι άγγελοι είναι πνεύματα λειτουργικά Αποστελόμενα η Διακονία της Μέλλοντας Χειρονομής Σωτηρίας. Είναι υπάλληλη, είναι βοηθή, ο ιερός είναι παραπάνω, δεν μπορεί να κάνει τίποτα από αυτά που κάνει ο ιερός, ούτε δάξα μπορεί να κάνει, ούτε άσχηση αμαρτιών μπορεί να κάνει, ούτε πιεν κοινωνίας μπορεί να φτιάξει τίποτα, ο αμαρτωλός ιερός λύνεται τα πάντα.

Γι’ αυτό το έχει πιάσει καλά ο Άγιος Κοσμάς αυτό, το είναι και αυτά που σας διάβασα τώρα, ότι αν συναντήσω ιερέα και άγγελο μαζί, πρώτα θα φιλήσω το χέρι του ιερέα και μετά θα αποδώσω την τιμή στον άγγελο, τιμής ένεκεν δηλαδή, ένα πρόσωπο του ουρανού.

Βέβαια, τώρα υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι όλα αυτά τα αμφισβητούν, χίλιες δικαιολογίες βρίσκουν για να ξεφύγουν από το να προσέλθουν στον κληρικό, να προσέλθουν. Του βρίσκουν αμαρτίες, του βρίσκουν αθυροστομία, του βρίσκουν να μην είναι άνθρωπος να τα θάφτει μέσα του. Το στόμα του κληρικού, του εξομολόγου, πρέπει να είναι τάφος για ό,τι ακούει.

Γι’ αυτό και πολλοί, αυτοί που είναι όχι μόνο από τον δεσπότη διαλεγμένοι, αλλά και βεβαίως αρμόδιοι, αυτοί που είναι από τον Θεό φτιαγμένοι για εξομολόγοι, ξεχνούν αυτά που τους εξομολογούμε. Διότι, αν ήταν δυνατό να σωρεύουν μέσα στη μνήμη τους όλη τη βρωμιά και όλη την ανηθικότητα και όλη την κακότητα και ό,τι...

Θα ξεχνούν αυτά τα πράγματα. Υπάρχει δε ένα φοβερό...

Ούτε στον φίλο ούτε στον εχθρό να ανοίξει το στόμα του και στο απόσπασμα να τον πάνε, το στόμα σου δεν θα το ανοίξεις να πεις αυτό που σου εξομολογήθηκαν, αυτό που σου είπαν.

Αν, όπως καταλαβαίνετε, όλα αυτά ήταν αιρετικά, πώς ήταν να γραφούν; Γιατί εγώ δεν σας μεταφέρω αυτή την ώρα γνώμες Παναγόπουλου. Σας μεταφέρω πράγματα της Γραφής, τόσο της Παλαιάς, όσο της και εμείς, όσο και των Αγίων αυτούς, λέει ο Πατέρος, που είναι αποδεδειμένος Άγιοι.

Δεν λέγει ο Απόστολος στους Εβραίους, «Πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις», το λέγει. Και δείχνει ότι «αὐτοὶ γὰρ ἀγρυπνοῦσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ὑμῶν, ὡς λόγον ἀποδώσοντες». Ξέρετε πως οι παπάδες θα κολαστούν εξαιτίας ημών; Ξέρετε πόσοι λίγοι ιερείς, κατά τον θείο Χρυσόστομο στον έκτο του λόγο περί ιερωσύνης, θα σωθούν; Θα πληρώσουν για τις αμαρτίες τις δικές μας, το ξέρετε.

Θα του ζητηθεί λόγος, διότι αυτά τα κρόσσια υπάρχουν στο πετραχήλι του ιερέως. Έχετε υπόψη σας κάτι φούντες που κρέμονται από κάτω, τα κρόσσια αυτά; Αυτά απεικονίζουν τους ενορίτες του, για τους οποίους θα του ζητηθεί λόγος μίαν ημέρα, το ξέρετε.

Ξέρετε, ξέρετε ότι την ημέρα της χειροτονίας του, του δώσανε τον ίδιο τον Άρτον, και κοινωνήσαμε τον ίδιο τον Άρτον, που δώσανε στο χέρι του και τον κράτησε μετά τη μετουσίωση, και ήταν επίσης στην Αγία Τράπεζα μέχρι της ώρας που τον εζήτηκε ξανά.

Ξανά, καθώς πάει να Τον διαμελίσει για να κοινωνήσει, του λέγει: «Κράτησον τὴν παρακαταθήκην ταύτην». Πού είναι; Πρόκειται να σου ζητηθεί εκείνη την ημέρα. Τι μου παρέδωσε αυτός;

Θα ζητηθεί λόγος για αυτή την παρακαταθήκη κατά τη μέρα εκείνη της κρίσεως. Ξέρετε τι φρικτό πράγμα είναι; Γι’ αυτό οι Πατέρες έφευγαν όταν άκουγαν ότι θα γίνουν κληρικοί ή, ακόμη περισσότερο, επίσκοποι, γιατί είναι ακόμη πιο βαρύ. Γι’ αυτό, για ορισμένους, το αξίωμα της ιερωσύνης ή της αρχιερωσύνης είναι ζυγός, ζυγός δυνατός και βαρύς, ώστε να μπορέσουν να κρατήσουν το βάρος αυτό.

Βέβαια, η χάρη τα αδύνατα τα θεραπεύει και τα ελλείποντα τα αναπληροί, είναι αλήθεια, και πράγματα που δεν μπορεί να κάνει ο άνθρωπος με τη χάρη να τα κάνει, αλλά χρειάζεται ταπείνωση, χρειάζεται εμπιστοσύνη και πίστη και βίος καθαρός, ώστε να μην σχολεύει τη χάρη και να τον πειρακτώνει τον άνθρωπο. Και τότε γίνεται εκείνο που λέγει πάλι ο θείος Χρυσόστομος.

Πώς το λέγεται ο Ιησούς, ζήλο αποκυρωμένος, δυνατός μοχλέψε ολόκληρον δήμον. Μόνος, λέει, να έχει πίστη, είναι ικανός ολόκληρον δήμον. Κι η μονάδα όποια να μοχλεύσει και να την αναζωπυρώσει, όλα φάντακο, αρχίναμε του Θεού.

Του, τον ένα πια γνώρισα από τον βράχο των αιώνων. Μπορεί να κρατήσει ελεύθερον δαίμονα. Έτσι λέγεται. Γι' αυτό δίνω το βάρος, αλλά δίνω και τη χάρη. Η χάρη αναπληροί το βάρος και τα τακτοποιεί. Ή λοιπόν μάλλον σε πολλούς ανθρώπους που μένουν μακριά ακόμη με τις αμαρτίες τους, με το βάρος και τίποτα.

Δυο διάφορες σημερινές συνορίδες να έχετε γράψει. Όλους τους μεγάλους τους βγάζουν τρελούς και εφέτος ανάγκην ψυχιάτρου. Στο εξωτερικό, όλοι, υπάρχει εδώ σπίτι που να μην είναι ψυχίατροι; Εδώ οι δικοί μας λένε ότι εμείς έχουμε τον πνευματικό ψυχίατρο.

Ο πνευματικός είναι ψυχίατρός μας. Ναι, ο Φώτιος, εκείνος δε σώζει και πολύ μπορεί να ζήσει κανένα φούσκα κατά κόπτια για να πιεις. Δεν το είσαι όχι. Αφιέσου, άνθρωπο, και μπουρασά χαλάτσι. Θα πλούσεις το ορίριο αρσελιπά. Εκεί θα έχεις ομολογήσει και τις βρομιές. Τα λες όλα. Εδώ που υπάρχει φουγάρι να τα βγάλεις, δεν τα λες. Αλλά θα ανταπόλεσαν όμως και ξαναπόβησαν.

Από τον ιερέα. Άλλωστε, όταν γίνονται εκλεκτικοί στους ιατρείς του σώματος ή γενικά στους προμηθευτές του σώματος, είτε φαγητών είτε ποτών είτε φαρμάκων γενικά, ή έναν εκλεκτή που πηγαίνει για δυσοσύνη, έτσι ακριβώς θα πρέπει να κάνουμε και στο θέμα της εξομολόγησης. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι είναι προχωρημένοι.

Παρόλο που έχουν ψαρά, έχουν κρεοπώλη, έχουν οδοντίατρο, έχουν υποδηματοποιό, έχουν αιμοδίστρια και πληρώνουν το χρήμα μάλιστα για να κάνουν δουλειές, πνευματικό που δεν φέρει αυτά δεν έχουνε. Έτσι θα φέρει οι άλλοι να έχουνε, και όλες τις ώρες: «Δεν ξέρεις κανέναν πνευματικό καλό; Τι, λάβουνε τα χειρόγραμματα αν είναι μαρκωμένες; Τι λάβουνε αυτό;» Είπα να πει καλός.

Ευχή, Τι λέει το σημείο αυτό; «Μη είπης, αμαρτωλός εστίν ο προσφέρων, καταδεδικασμένος εστί, ανάξιος εστί και ουκ επιφοιτά η χάρις του Πνεύματος του Αγίου». Μη δέχῃ ούτω ο ιερεύς· άλλος εστίν όταν κρυπτών γνώσης και εκτετασίες.

Είμαι άλλος πίσω, λέω, από αυτό, ακόμα που θα φέρεγα γρηγορότερα, που λέω τα τατούγια. Ότι ο Ναζωραίος, λέει, είναι, δεν είναι ο παπαδάκος αυτός, ούτε ο αμαρτωλός αυτός. Και αν θυμάστε εκείνο που σας είχα πει κάποτε, του Μεγάλου Βασιλείου, την τρόπο έδειξε και τώρα στον Παπαγή Παρβαγιώργη, όταν ο παπά σπαλόταν χονιά, όμως η δουλειά έγινε το οσέιτο άσπρο φορεμένος.

Λοιπόν, δεν έχω άλλη δικαιολογία. Ούτε ότι δεν υπάρχουν, ούτε ότι δεν μπορούν, ούτε ότι είναι αμαρτωλοί, ούτε, ούτε, ούτε. Εμείς είμαστε και υποχρεωμένοι εις αναζήτησιν πνευματικού ως ακόμα, και να φροντίζει να εξομολογεί πρώτα αυτόν τον εαυτό του.

...εαυτόν του και έτσι πάει να πηγαίνει να εξομολογηθεί στον Ιωάννη. Θα κλειστεί πρώτα στο δωμάτιό του, θα ελέγξει τον εαυτόν του αυτός από μικρότερη ηλικία, θα δει εαυτόν και με βοηθητικά βιβλία που γράφουν πολλοί. Εγώ σε αυτό το βιβλίο έχω γράψει 700 αμαρτήματα περί μετανοίας. Μπορεί να βρει ο άνθρωπος πολλά πράγματα. Θα μου πεις, τα έχει όλα; Όχι, έχω πει πολλά. Τα βασικά όμως, τα περισσότερα, αυτά τα οποία κατά κάποιον τρόπο τους περισσότερους μας βάζουν κάτω.

Τα έχω πιάσει, τα έχω διαβάσει, τα έχω βρει και τα έχω γράψει. Μπορεί ο άνθρωπος να έχει μια εικόνα ώστε να μπορεί να καθαρίσει, και όταν ο Χριστός βλέπει την προσπάθεια του ανθρώπου, θέλει μήπως και τίποτα άλλο, θα το υπενθυμίσει, αν είναι κάτι που δυσκολεύει, αν είναι κάτι.

Θα βρεις έναν άνθρωπο στον δρόμο και θα θυμηθείς ακόμα: «Α, πού είχα ανακατευτεί κι εγώ!» Θα δεις κάποιον άλλον ή θα ακούσεις κάποιον άλλον και θα θυμηθείς κάποια άλλη υπόθεση. «Πήγα και ξεδόθησα κάποτε, την τάδε φορά». Θα διαβάζεις ένα έντυπο και θα πεις: «Α, για μένα το λέει». Θα ακούς ένα κήρυγμα· μυρίους τρόπους έχει το Πνεύμα το Άγιο. Και σε ανύποπτο χρόνο, ακόμα και ύστερα από ένα διάστημα χρόνου, θα έρθει να σε διδάξει και να σου υπενθυμίσει ποια είναι αυτά που σε εμποδίζουν ακόμα.

Και όταν, ας λέτε, ότι διαλύσεις ή διάρροια ή για αδυναμία δεν τα φέρεις ή τα εξομολογείσαι συγκεχυμένα, θα τακτοποιεί αυτός. Αυτός. Άλλωστε, αυτά τα μικροπράγματα, τα οποία δεν θα ήταν δυνατόν να εξομολογούνται, είναι εκείνα τα οποία καθαρίζει, όπως λέγει ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας, τα καθαρίζει η Θεία Κοινωνία, και γι' αυτό η Θεία Κοινωνία πρέπει να είναι συνεχής.

Δυστυχώς, έχει οποτετηθεί και ημερομηνία για χρόνια πολλά, για κουκάτια και ροζάκι για τον χρόνο που αυριανός Άγιος, ο Μεδιολάνος Αμβλώστος λέει, έδωσε μηνύμη, ημερίτιον λέει, των άρχων και ποιήσαμε εμείς αυτόν ενιάχριον.

Να τον έδωσε για κάθε νόμο και εμείς τον καναλούσαμε, λέει, για μια φορά τον χρόνο. Χριστούγεννα, το Πάρξα και ούτω κατέσταση.

Τώρα, για το θέμα αυτό της μετανοίας που είπαμε, του Μυστηρίου, δεν είναι αρκετό, όπως αναφέρονται και άλλα πράγματα πάνω σ' αυτό, δεν είναι αρκετό ο άνθρωπος να μετανοήσει. Χρειάζονται δύο πράγματα: να μπορεί και να αποδείξει εμπράκτως τη μετάνοιά του.

Πείραξα έναν άνθρωπο, εγώ τον έκλεψα. Τι θα κάνω τώρα; Θα πάω να εξομολογηθώ; Όχι, θα πρέπει να δώσω τα κλεμμένα. Αν έβλαψα έναν άνθρωπο, τι θα κάνω; Να πάω στον εξομολόγο ή να πάω να τα δώσω; Είναι πρόβλημα κατευθύνσεως.

Φέρον των δύο χρόνων βλάφτωται ο συνάνθρωπος και προκάλεται και ο Θεός. Χρειάζεται, λοιπόν, και αυτοσπαρεδότακτοποίηση και προσαλική τακτοποίηση. Έχει ένα ωραίο, να δω αν το έχω μαζί μου να σας το διαβάσω, ο θείος Χρυσόστομος, που λέγει επάνω σ' αυτό.

Πώς πρέπει ο άνθρωπος να ενεργεί. Ελοιδόρησας; Ευλόγησον. Επλεονέκτησας; Απόδος. Εμεθύσθης; Νήστευσον. Ηλαζονεύσω; Ταπεινώσου. Εψεύσω; Μαρτύρησον. Είναι ισοδύναμα του μαρτυρίου, γιατί διά της εξομολογήσεως θέτεις το σώμα κάτω σου.

Δηλαδή, διότι στην αμαρτία πρέπει ο άνθρωπος να τα τακτοποιεί, να αποκαθιστά. Δεν είναι αρκετό μόνο «μετενόησα». Ναι, μετενόησα, αγαπώ· από εκεί ξεκινάει. Αλλά εκείνος ο οποίος αμάρτησε με τα χέρια αυτά, που αμάρτησε με τους οφθαλμούς, με τη γλώττα και λοιπά, πρέπει να τακτοποιήσει, για να είναι ολοκληρωμένη και γνήσια, όπως θα λέγαμε, η μετάνοιά του.

Επειδή το σώμα τι ημάρτωμεν, λέγει ο Μέγας Βασίλειος, το σώμα τι διαεξομολογισόμεσα Ανάστησον αυτό, διεφθαρμένον όργανον, προς ανάλωσιν αμαρτίας. Το ίδιο όργανο, το στόμα, αυτό λέει να χρησιμοποιήσουμε, που χρησιμοποιήσαμε για την αμαρτία, να χρησιμοποιήσουμε τώρα να την αναλώσουμε.

Η ελεημοσύνη είναι ένας μεγάλος παράγοντας στο θέμα της ειλικρινούς μετανοίας του ανθρώπου. Φτάνει σε ένα σημείο, στις Παροιμίες, να λέγει: «Διότι η ελεημοσύνη καλύπτει πλήθος αμαρτιών».

Είναι μια μεγάλη αρετή που εμείς οι περισσότεροι θα μπορούσαμε να την έχουμε οργανώσει και στον εαυτό μας και στους άλλους. Και ότι είναι μια μεγάλη αρετή η ελεημοσύνη, την οποία τη δέχεται ο Ουρανός, με απόδειξη ότι τη δέχεται αυτός ο Χριστός πρώτος από μία ομήγυρη γυναικών.

Γνωρίζετε ότι η κίνηση του Ιησού διακονείται από μία συντροφιά γυναικών. Εκ των υπαρχόντων των γυναικών αυτών εξυπηρετούνται οι ανάγκες της κινήσεως του Ιησού. Κι αν ο Θεός τώρα δέχεται, για να αφήσει παράδειγμα, ότι ό,τι έκανε, ό,τι είπε, ό,τι εδέχθη, ό,τι απέρριψε, αυτά αποτελούν οδόν.

Λοιπόν, η πολυπάνω είναι τη σύγχρυση αυτού περιπατήσεων. Ματάξτε, προσάξτε πως εγώ εμπολιτέχει, εσείς και εσείς. Στη Σοφία Σειράχ, το 28ο κεφάλαιο, στίχος 2, βρήκα το εξής:

ἄφες ἀδίκημα τῷ πλησίον σου καὶ τότε δεηθέντος σου αἱ ἁμαρτίαι σου λυθήσονται. Άχθος να σου λυθούν, άχθες τα αλμάτα των μνησίων σου για να σου λυθούν οι αμαρτίες. Επίσης το Γάμμα κεφάλαιο λέει, στίχος 29, επίσης η Σοφία Σειράχ: πῦρ φλογιζόμενον ἀποσβέσει ὕδωρ καὶ ἐλεημοσύνη ἐξιλάσεται ἁμαρτίας.

Φωτιά· βρέχεις το νερό, τη σβήνει, τη βγάζει, την εξαφανίζει. «Πῦρ φλογιζόμενον ἀποσβέσει ὕδωρ, καὶ ἐλεημοσύνη ἐξιλάσεται ἁμαρτίας». Όταν υπάρχει, λέει, φωτιά, με νερό μπορεί να τη σβήσει, και όταν υπάρχει πυρκαγιά αμαρτιών, με ελεημοσύνη μπορεί να τη σβήσει, να την εξαλείψει. Αυτό λέει η Γραφή.

Δεν είναι μόνο να μετανοήσω, αλλά και κάτι να πράξω. Έτρεχα εδώ, να τρέχω εκεί. Έβλεπα αυτό, να βλέπω το αντίθετο. Δεν είναι να πάψω το κακό, αλλά να κάνω και το καλό. Διότι η αμαρτία είναι σε δυο όρους.

Δεν είναι να κάνω εγώ μόνο το κακό, αλλά να διευκολύνω και έναν άλλον που πρέπει να κάνει το κακό. Αμαρτία είναι αν διευκολύνω και τον άλλον. Θα μου καταλογιστεί εμένα η αμαρτία αυτή. Δεν είναι να μην κάνω εγώ το καλό μόνον αμαρτία, αλλά να δυσκολεύσω και έναν άλλον να κάνει το καλό.

Η αμαρτία έχει δύο όψεις. Πρέπει, λοιπόν, να γράψω τι κακό έκανα, τι καλό μπορούσα να κάνω και δεν έκανα. Έχει δύο όψεις πάντοτε.

Η αμαρτία είναι σατανικό πράγμα, να ξέρετε. Δεν είναι ανθρώπινο ούτε θείο. Είναι σατανικό. Και ο άνθρωπος που εργάζεται την αμαρτία είναι όργανο στα χέρια του σατανά. Ο θείος Χρυσόσομος επάνω σ' αυτή τη σκέψη λέει, λύτερα από αμαρτίες, το μέργα αμαρτάζει ίσως ανθρώπινον, το διεπιμένε της αυτής του το ούτρα ανθρώπινον αλλά κατανικόν.

Λοιπόν, τι δηλαδή θέλει να πεις, γωρή να αμαρτήσεις. Δεν πρόσφυγες, δεν φύγες κάπου, δε ξέρω πώς, η μάθη σου. Οι άλλοι δε στέξουν να μετανοήσεις, λένε είσαι στο αμαρτωλό, είσαι στο σατανικός. Λοιπόν, δεν είσαι αμαρτωλός πλέον, είσαι σατανάς πλέον. Γιατί να αμαρτήσεις; Εγώ θέλω να λύσεις. Ας μπορείς να αμαρτήσεις για τον άλφα ή βήτα λόγο, αλλά το ότι επιμένεις στην αμαρτία και δεν συγχωρείσαι, τότε θα γνωρίσεις ότι είσαι σατανάς, γιατί αυτός ο οποίος δεν μετανοεί είναι ο σατανάς.

Ο Μέγελος Βασίλειος λέει το εξής «Ή στο αμαρτάνι, ή το αμαρτάνι χαλεπό, αν είναι άσχημο, κακό να αμαρτίσει ένας άνθρωπος, το ότι σ' αμαρτήμα της επιμένεις τόσο χαλεπότερον κάνει συλλογισμό». Αν είναι κακό, λέει, να αμαρτήσει ο άνθρωπος, το να επιμένεις στην αμαρτία όμως και να συνεχίζεις την αμαρτία και να μη βγάλεις την αμαρτία, να μη μετανοείς, να μην εξολοθρεύεις την αμαρτία, πόσο κακό είναι.

Ο θείος Χρυσόστομος προχωρεί και λέει: «Ὁ πιστὸς βίον διεφθαρμένον ζῶν». Γιατί δεν έχουμε τους απίστους που αμαρτάνουν, έχουμε και τους πιστούς που αμαρτάνουν, που κάνουν το σταυρό τους, που πιστεύουν στην τριαδικότητα της Θεότητας, που πιστεύουν στο Αειπάρθενο της Θεοτόκου, που νηστεύουν Τετάρτη και Παρασκευή, που πάνε και κρατούν τη λαμπάδα του Πάσχα και ομολογούν την Ανάσταση, που είναι βαφτισμένοι.

Έχουμε και τέτοιους. Ο πιστός δύο διεθαρμένων ζώων και κατεγέννητος και κατάπληκτος τυχόνιου κόσμου. Τον καταδικάζει απ' όλους, γιατί αυτός εγνώρισε, ενώ ο άλλος δεν ξέρει πού θα αρχίσει ο άνθρωπος, πού θέλει να αρχίσει, γιατί αμαρτάνει, αν υπάρχει αρετή, αν υπάρχει σωφροσύνη, δεν ξέρει.

Μου μιλούσε μια κυρία χθες. Έβλεπαν σε μια μεγάλη εταιρεία κάτι να ψωνίσουνε, θερμαντικό τώρα το χειμώνα. Και κάτι έγινε στη δημιουργία περί παρθενίας και περί μοναχισμού κλπ. Και άνθρωπος έδωσε τα συνέντα.

Να υπάρχει, λέει, παρθενία σήμερα στους είκοσι ετών; Τι κουβεντιάζεις, λέει; Τούτο δεν υπάρχει, λέει.

Α, μου γράφει ο Ηλίας: «Εγώ, λέει, είμαι 27 και είμαι παρθένος». Αχ, μα πράγματι, ποιος πρόκειται να ακούσει; Αλλά ποιος είναι ο άνθρωπος και λέει ότι έχει κρύους ιδρώτες; Πρέπει να ακουστεί ποτέ, γιατί μπορεί, ότι υπάρχουν άλλοι που αγωνίζονται να διατηρήσουν την παρθενία τους. Θέλω να στείλει κάποιον. Ας τη διαθέσει. Θέλω να τη βάλει εκεί πέρα ο Θεός, για να το κάνει ό,τι θέλει ο άνθρωπος. Δυστυχώς. Αν είσαι χριστιανός ο ένας, αν είσαι χριστιανός ο άλλος. Εδώ έχουμε να κάνουμε εδώ με κάποιον που λέγεται χριστιανός ορθόδοξος.

Της Θεοπόδοξης και κόπτεται και θυλαμβάνεται να ζει διεφθαρμένα. Ούτω το συμπληρώνει: «Τους αμαρτάνοντας ως τους μετά την αμαρτία μη συστελλομένους αποστρέφεται ίσως ο Θεός». Αυτοί που λένε ότι φταίνε με αμαρτία, δεν υπάρχει νέος τρόπος άλλος, που τους απεχθάνεται ο Θεός, τους ανθρώπους αυτούς.

Δεν μπορεί να το κρατείτε. Εφόσον τον άνθρωπο ικανοποιημένο σκοτεινάται να καλάξει, αυτόν θα απεχθάνεται. Ούτως, όχι τους αμαρτάνοντας, όσο τους μετά την αμαρτία μη συστελλομένους, να αμαρτάνουν και να μην ποικίλλουν.

Αποστρέψτε σε ίδιο τον ο Θεό σας. Και υπάρχει βέβαια, όπως εσύ είπες, διαφορά για εμάς τους ανθρώπους με τον σατανά, γιατί είναι και αυτό ένα ερώτημα σε μερικούς: γιατί τον σατανά δεν τον συγχωρεί ο Θεός; Διότι μπορεί να μετανοήσει ο σατανάς;

Γι' αυτό, έχετε μιλήσει ποτέ με σατανά; Αν δείτε ποτέ δαιμονισμένον μπροστά, ορίστε το καλό παράδειγμα.

Σου έρχεται καλό παράδειγμα. Να ακούτε τι κήρυγμα θα κάνει. Ανάβολη, τι του έρχεται. Τι, τι, τι κήρυγμα θα κάνει, λες, για τον ίδιο κάποιον με κατακούχινο, τι να σας πω, καρφί στην καρδιά σου, που το έκλεισε. Καλό παράδειγμα, λες, έγινε, ας πούμε, για παράδειγμα. Τόσο και αμαρτωλός να είναι ο άνθρωπος, τόσο πεπωρωμένος να είναι, άμα του πεις ότι μπορεί να πάει, θα... άμα δεν...

Βέβαια, δεν θα επεκταθείτε κατά αυτήν την έννοια. Γι' αυτό ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός κάνει μια διάκριση μεταξύ των δύο αυτών: πού χαίρεται η μία αμαρτία και πώς χαίρεται η ανθρώπινη αμαρτία. Και λέει: «Ο διάβολος εξ εαυτού αμαρτήσας, αμετανόητος θέλει».

«Ο δε άνθρωπος ουκ εξ εαυτού αμαρτήσας, αλλά εκ της του διαβόλου προσβολής, εν μετανοία διατελεί και ηξιώθη της ανακαινίσεως και της αφέσεως των αμαρτιών». Αυτή είναι, λέει, η μια διαφορά από την άλλη.

Ο μεν σατανάς είναι πηγή, εσωτερικά έχει την αμαρτία, ο δε άνθρωπος έχει απέξω την αμαρτία. Πρατάλλωδε Πατήρ, λέγει ότι ο άνθρωπος πρώτου βαπτίσματος έχει την χάρη απ' έξω και τον σατανά από μέσα. Μετά το βάπτισμα έχει τον σατανά απ' έξω και την χάρη από μέσα.

Γι' αυτό ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος όταν διώχνει, δια της αμαρτίας του, μετά το βάπτισμά του, την χάρη και επανεγκαθιστά τον σατανά μέσα. Γι' αυτό είναι υπεύθυνος. Καταλαβαίνετε; Σ' αυτό είναι υπεύθυνος ο άνθρωπος και πρέπει να το προσέξει.

Οὐδὲν οὕτω τὸν Θεὸν ἵλεων ποιεῖ ὡς τὰ οἰκεῖα ὁμολογεῖν ἁμαρτήματα.

Δεν συγκινείται, λέγει, τόσο ο Θεός με τίποτα άλλο, όσο να ομολογεί ο άνθρωπος ότι είναι αμαρτωλός. Πώς; Να λέω απλώς «είμαι κατανάπιον ορισμένη» και σε ένα σωρό δεν έχω κάνει όλα τα άλλα; Όχι έτσι.

Αυτό και αυτό και αυτό και εκείνο και τ' άλλο και τούτο και τότε και εκεί. Ευαγγελισμός, η εγωισμός, ήλας είναι χατανά και κανόν είσαι πάτερ, τι κανόν θα βάλεις, ούτε Με το δει εγώ εκεί, εγώ, εγώ, εγώ, απίστου για ανθραπευτή Και να ταπεινωθεί, γιατί είναι θέμα ταπεινώσεως να εξομολογηθεί ο άνθρωπος.

Εξευτελίζεται μπροστά στα μάτια του ιερέως, γι' αυτό έχει βάλει να είναι άνθρωπος. Πολλοί δεν έχουν αμαρτήσει πολλές φορές με την σκέψη «Πού θα πάω να το πω αυτό το πράγμα;» και δεν αμαρτάνουν. Η ντροπή είναι ο μεγάλος προστάτης, η μεγάλη σπλαχνάδα του Θεού, αν επιτρέπεται η έκφραση.

Ευχαριστώ πολύ.

Αν δεν τις παρουσιάζουμε, δεν θα γίνεται εξομολόγηση· θα μένουν, όπως σας είπα προηγουμένως, μέσα στον άνθρωπο και θα βρεθούν τελικά μαζί με τον άνθρωπο. Θα σταματήσουμε μέχρι εδώ και ίσως θα χρειαστεί μία ομιλία ακόμη για να συμπληρώσουμε τα ειρημένα σχετικά με το τι πρέπει να εξομολογούμε, γιατί ορισμένοι από εμάς λέγουν: «Εγώ δεν έχω τίποτα να εξομολογηθώ.»

«Τι να πάω να πω στον παπά;» Αν επιτρέψει ο Θεός, να το συζητήσουμε στην άλλη μας ομιλία. Αμήν.