Saint Athanasius the Great

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We have now entered this compunctionate period of the Triodion. And, as you know, we had the chance from this sacred corner to speak about the temptations of the Lord, which remain almost uninterpreted and unnoticed—the temptations that come between the Lord's baptism and the beginning of His public ministry.

These things are found in the fourth chapters of Matthew and Luke. This evening I would like to touch on a subject we discussed once before, perhaps ten or fifteen years ago—I do not remember exactly how long. It is what we find in the fifth chapter of Matthew: the Lord’s Beatitudes, or what is known as the Sermon on the Mount.

I don't know whether you can follow me, because I believe only some of my listeners read the Scriptures. The others don't read. Still, I would like to say this to the ones who don't read: if they have no time, or no heart for it, if it doesn't appeal to them, for example—if none of this interests them—then let these people at least condescend to read the fifth, sixth, and seventh chapters of Matthew. But they should not merely read them; if possible, they should also put them into practice. Let them leave aside the rest of Holy Scripture. Let them leave aside the Old Testament, the remainder of the New Testament, and all the other chapters found there.

Let them at least read chapters five, six, and seven of Matthew, and let them take care to put them into practice, and know that from the outset they will not simply be in Paradise, but in the very heart of Paradise, its central square, so to speak.

In there you find the finest teaching of all. Along with right belief, the meaning is given to you, the thread: how you are to think, and what you are to do. Because, as you know, right belief alone does not save. Right practice is needed as well.

These two marks together make up the feast — the feast of this coming Sunday of Orthodoxy, in fact. Chapter five, as I say, begins with what is called the Sermon on the Mount, which our Christ delivered.

"And seeing the multitudes," it says, He went up on the Mount of the Beatitudes. It is—I don't know how many of you have been to the Holy Land—after Tiberias, as we go on further toward Capernaum, it is on our left hand; that little hill runs right alongside the road, that's where it is, before we reach the small church of Saint Magdalene—which hill? On our left hand, the upper part. That is the Mount of the Beatitudes.

"And when He had sat down" — our Christ almost never spoke standing; He always sat. And He sat down above all in order to speak the words that are written here. Here: "His disciples came to Him." They came to Him — because it does not say that the disciples went and Jesus was obliged to speak. Jesus sat down, and the disciples came to Him. He did not force them; they came. This is always how it happens; keep that in mind.

Here, for instance, is a gathering spot, as we used to say in plain marketplace language. There is a certain man here who says a couple of words about Him. Whoever wants to comes.

I did not go out into the marketplace to bring you here. I did not send a taxi to your house, nor a policeman to your house. You came. You know that here there is discussion about religious matters. And you wanted to come, and you came.

Now you will listen, and again, if you wish, you keep something of what you have heard. If you don't wish to, you reject it and leave and never come back. Or you come again and again keep nothing, or you keep it all. Man is free.

So here it shows that He issued no command, that the disciples were not summoned. No — His disciples came to Him of their own accord. "And opening His mouth, He taught them, saying" — "and opening His mouth."

Well, how else could He have counselled them? How else? Why does the text point this out to us and say "and opening His mouth"? Christ preaches even with His mouth closed. A person teaches by his silence too. And in our age especially this is what is needed —

—whether he will stop and listen to you or not, whether he will act or not. From that he will first see whether what you are telling him can actually be done. And you know, our Christ was One who first did and then taught.

He did not throw words into the air; He first did Himself what He preached to others to do. And in this alone He differs from all the so-called founders of religions. They all preached that others should do; whereas Christ first did, and then preached. That is the difference.

"And opening," then, "His mouth."

This, for our present-day intellectuals, is actually a joke, because they cannot go deep into what is said here. "Leave him alone, he's poor in spirit" — meaning he's a simpleton, there's nothing turning in his head.

And Christians today hear it that way too: if a man doesn't steal, if he doesn't dishonour anyone, if he hasn't got a boyfriend or a girlfriend, if he doesn't work some scheme, if, if, if — "leave him alone, he's poor in spirit, he's a simpleton."

These, they say, are the ones Christ calls blessed—people, that is, whose minds don't take in much nourishment. That is their opinion of whom He is speaking about here, that these are the poor in spirit. No, that is not who they are. The poor in spirit, for Christ—the one contained within this beatitude—is the man who has everything, who has all his wits about him, and yet deliberately behaves as though he knows nothing.

If, for example, we could bring in — I don't offer this as a proof, but as a rough comparison — Socrates, or his poverty of spirit. Why? Because he knew, concerning himself, that he knows nothing in comparison with the things he does not know.

He said, "One thing I know: that I know nothing." For a man to believe that about himself, that he knows nothing and he is nothing, that what he knows and possesses is nothing next to what he does not know, he has to be a great man.

He has to be humble-minded. It does not depend on that. Do not make your salvation depend, as it were, on your own goodness. Christ does not make it depend on that. Christ looks at the goodness you show outward: prayer, almsgiving, consolation, standing beside the other person.

How do you do it, with a humble spirit or with a self-centred spirit? There is a beautiful saying that John Chrysostom put together for exactly this case. Somewhere he says this: though you bring fasting, though you bring prayer, though you bring almsgiving, though you bring chastity, though you gather together any good works at all, without humility everything drains away and is lost.

Do what you like, he is saying. You fast, you are a person of prayer, you are a person of almsgiving, you are a person of virginity, whatever you do, if humility is missing, if the humble mind is missing, you will have done nothing.

So this humble mind, He wants it from every single person. He did not say, let so-and-so and so-and-so do this. Do you understand? He did not put it that way. For He did not say, let so-and-so and so-and-so do this. No, everyone: rich, poor, officials, scholars, all of them.

It makes no difference if you are at the very top and everyone points at you in this world. Have a humble mind, and do not think that anything is your own. If you are the wisest man alive, Christ is the engineer and He has many screwdrivers, and if He turns your mind just a little, you will pick up a stick and go off tapping at the swallows on the wire.

You who are the wise one, the great one, the benefactor, the inventor, this and that and the other. Whatever you have, whatever you are, whatever you are capable of, whatever you manage to achieve, make it depend, inside yourself, on Christ, on the Author of wisdom. Do not claim anything as your own. Then you are poor in spirit, and you are blessed.

And it really will stay with you. You will not die and leave it all behind; you will carry it across with you. John Chrysostom says: He did not say so-and-so and so-and-so, but all who do these things are blessed. So whether you are a slave, whether you are poor, whether you are destitute, whether you are a stranger, whether you are learned, whether you are unschooled, there is nothing to stop you from being blessed, if you are zealous for this virtue: to be humble in spirit, poor in spirit.

This is not what happens with us. I was coming down today on the trolley, and in front of me a gentleman was sitting, and another lady was reaching out her hand to congratulate him for some success of his daughter. I do not know, perhaps she had received some diploma. I had not set my mind on paying attention, and it is really none of my business.

Ah, if you could have seen how that man felt and how he showed himself off to her over this success and so on, as though wonders had been worked. I put my head down and said, my God, do not let the devil write this one down now.

And still we do not believe that whatever we have is His, and that in ourselves we have nothing. He entrusted it to us, and we do not tremble under the weight of it. My God, why did You entrust this to me? So that I would be condemned?

I beg You, either take it away from me, or give me the strength to hold on. Because there is every chance I will fall into my own pride. And He sets this virtue as the starting point: that a person should always keep himself moderate. Paul, of course, writes it beautifully; you will have read it in Corinthians, in the fourth chapter.

What do you have, man, he says, that you did not receive? Tell me, what did you bring with you from your mother? What did you bring of your own: knowledge, cleverness, strength, beauty? What did you bring? Everything was given to you; everything you received. So why do you boast as if you had not received it, as if these things were your own?

So if such a thought takes root in you, it is such a poison that whatever good you do in this world will be wasted. I raised children, he says, I brought up children. Did you raise them? Did you bring those children up? You attribute nothing to God.

It was God's help that stood beside me. It was with God's help that He heard me.

By God’s help, people were found to stand beside me and look after my children. Give Him no credit; all the applause goes to you. You did contribute your part, but you merely fulfilled your duty. You did nothing beyond it. You were obliged to do it. And for doing what you were obliged to do, do you expect recognition? Is it not the orange tree’s purpose to bear oranges? If it bears oranges, must we applaud it? If it does not, we shall throw it into the furnace. And the Lord says, “When you have done all that was commanded you,” what are we to say? “Lord, we are unprofitable servants,” because you have done only what you were obliged to do.

Then some other foolish person comes along and does the opposite. I cannot do that. Are we to applaud someone for fasting simply because another person does not fast? You are at home, among your neighbors—what difference does that make? You are obliged to fast. There is no applause for that. “Well done! Well done, well done, well done, well done!” What do you mean, “Well done”? Should you praise me for something I am obliged to do? And should I wait to hear that praise? Or perhaps I give alms, support an institution, or help somewhere, and then expect to see my name listed among the benefactors or donors, or printed in the newspaper.

I acknowledge nothing above myself.

My opinion is that I am the one who matters and no one else is. Whereas a man ought to feel ashamed in the face of all the gifts God has given him. Nothing has come out of him on his own.

Take, then, the way we behave toward the anonymous people around us, the ones who make it possible for us here in the city to keep ourselves alive. How many nameless people are there who dig, plough, sow, water, weed, thresh, harvest, carry, knead, mix and bake, just so that we can eat a single rusk.

Have you ever said thank you to God, that You have put so many people around me? So that I can eat this rusk, because the doctor told me I have to eat toasted bread. You eat your toast, do you? Go and sow, and reap, and plough, and do everything else, and then eat.

I am not going. Does a man ever stop to think about that?

People brush them all aside like mosquitoes. 'The peasant, the peasant.' Can you live without the peasant? But when you curse the peasant, when you, the civilised one, put him beneath you, you are cursing your own benefactor, and you are a fool. And if God takes offence at you, your breath will turn foul and they will bury you swollen, carted off in a little wheelbarrow, the way we buried people during the Occupation.

There will be no hearse; there will be a barrow, and we will go swollen. But we have no humility. If you examine what it is that God asks of a person above everything else, you have to go to the sixty-sixth chapter of Isaiah; there, in verse 2, you will find this.

God holds a conversation with Himself and says: 'Upon whom shall I look?' Whom, He says, among human beings shall I regard? And He gives the answer Himself: 'But upon the humble and quiet one, who trembles at My words. Upon such as these will I look.'

So upon whom will He look? Only, He says, upon the humble one, the quiet one, the gentle one, the one who refers everything to God, and upon the one who trembles at My words.

It is not the kind people talk about; it is humility freely chosen.

These are the ones who humbled themselves willingly. Take, for example, the wife of Leo the Wise, the Empress Theophano. An empress by position; she has a personality of her own.

She has reach, she has weight, she is an empress after all.

And yet she slept on the floor. No lady's maid ever had to make up her bed. However it was laid out at night, that is how she rose from it in the morning. And today she is a Saint. Her position never went to her head. She had hair on her head and sense inside it.

These are things most of us today do not have, men and women alike. And today she is Saint Theophano, and she is celebrated on the sixteenth of December. Do we have humility like that?

Ephrem the Syrian left it in his testament, and he curses those who would bury his body. Give it to the dogs, he says, such as it is. We, on the other hand, leave instructions about which slippers they are to put on us.

And which bishop will be there, and so on. One woman wrote to me: I have left instructions, she says, that when I die you are to come and speak.

“They will weep; even the stones will break,” she tells me. Well, these things may sound strange when I tell you, and yet they are true. She has written this to me twice, and she has not died yet. We shall see whether she has died; then at least I can go, because she lives out there in the provinces, down in Pyrgos. Do you understand? What strange minds people have—what strange minds! So then, measure yourselves against this beatitude.

Blessed, He says, are the poor in spirit, For theirs is the kingdom of heaven. It is a kingdom that is at stake here. He is not talking about growing rice or about turning out priests. The Kingdom of Heaven.

That is to say, people who believed they were something will not get inside. They will not get inside. To begin with, such people cannot bear the climate of heaven. A person ought to be ashamed. I do not know whether you have ever closed your eyes and seen your own funeral.

Close your eyes and look at your own funeral. There they are, crowding at the door, the ones behind snivelling and weeping, as they carry you out. But it is your carcass they are carrying. They are carrying your remains. Someone else has taken you, either a black one or a white one.

I pray it is a white one, and that he leads you to the Lord to worship Him. Tell me, how will you go, how will you stand upright, will you have the nerve to look Him straight in the eye, even if you are Saints, and declare that you succeeded a hundred per cent?

I ask you: do you have the nerve, the strength, to lift up your face, with the angels receiving you and so on, and go in to our Lord, to a place you deserve? You worked, you laboured, you gave away your bread, you gave your love, you sacrificed yourself for others, for your family, for your neighbour, and some place near God is owed to you.

Tell me, do you have the strength to lift up your head? If you do have the strength to lift your head here, then know that you are not going there. I am telling you this, Panagopoulos the sinner. And here, when people say things in your favour, keep your head down somewhere.

My God, protect me. What are these people saying now? My God, they are blaspheming You right now. Because when someone praises another, the Wisdom of Solomon says he is cursing him. Solomon says it in Proverbs. And we go looking for it.

Imagine, they did not invite us. Imagine, they did not give us a certificate. Imagine, they did not even send us a telegram, nothing. We are not Christians yet, my beloved. Humble yourselves. We will not be Christians unless we humble ourselves.

We are never going to see the face of God. If we want to be blessed, as He says here, we have to be humble in this way — humble in mindset. Not like a woman at Saint Andrew of Cappadocia who said to me, 'I'm humble.' 'How so?' I said. 'Do you even understand what that means?' 'I have good stockings and I wear the ones with holes in them; I have this and I put on the other instead.' I said, 'Are you married?' She said, 'Married.' 'Put on the new ones, or you'll lose your husband.'

There's a story like that again from the walks of Socrates, where a certain monk came along in a torn mandyas, a torn monastic mantle, and gave a talk about humility. 'What do I see,' he says, 'through those holes? I see egotism through the holes.'

Some people are of the opinion that to be humble it's enough not to go strutting about in plumes like the Bersaglieri. Of course, that too is a sign that a man isn't standing well on the inside. But that isn't what it is — putting a piece of clothing on to cover your body and having a certain dignity about you, being clean, and so on.

That isn't egotism; it's something that is actually required among people.

Having a special suit to go to someone else's celebration, to a wedding, to a funeral, to an engagement, to a feast day. He is a human being; man is a social creature. He is made in the image of God, and the social side is part of that image.

It is as Basil the Great says. What is inside, the mindset, is what stinks before God. That is, a man should not have his own egotism. He should not have that inner mindset, that luciferian mindset. That is what makes God not look upon such people.

Let each of us look at how he thinks about the gifts God has given him, about the place where God has put him, about His giving you a companion you can actually talk with, that He set you in surroundings where you feel like you're in a greenhouse. Because it's true that there are people who have such people around them: relatives, friends, acquaintances.

And there are others again who are surrounded by people who, on their own, had no worth at all. Yet God filled them with grace. He gave them a sweetness. And what the prophet says comes true: More are the children of the desolate woman than of her who has a husband. You see a father with ten children and there isn't a single child to comfort him in his old age, and they throw him into some nursing home over there; and then you see a man with no children at all, and there are ten, twenty, thirty people hanging over his bed, women and men, to help him.

These are not chance events. They are events that flow out of humility, out of the humble mindset. God does not abandon a man who is humble, because that man resembles Him: He humbled Himself, taking the form of a servant.

So go and read Philippians, chapter two. What need did God have to come into the world, to take our place? To become a king, to have people applaud Him, to be raised on high? Why did He come into the world? He humbled Himself, He came down low, and because He humbled Himself, even unto death, and the death of the Cross, therefore God also highly exalted Him and gave Him the name which is above every name, that every knee should bow, of those in heaven—

How deeply He humbled Himself and accepted humiliation: to be tempted, to have Satan come and say to Him, “Command these stones to become bread.” Who are you, Mr. Satan, to say such things? And yet He submitted to temptation. Satan takes Him up to the pinnacle and says, “Throw Yourself down, and this will happen”; and then he even has the audacity to tell Him, “Worship me, and I will give You all these things, if You fall down and worship me.”

Angels ministered to Him afterwards. That is how it is with man too. If a man humbles himself willingly, then whatever happens to him — whether he has good or he has bad, and even when he has good: 'My God, You keep me, these things are Yours.'

'Grant me to be worthy, that Your name not be blasphemed through this piece of bread You give me, through this roof You keep me under, through this means of getting around that You have given me. And if something to the contrary should happen — I deserve it, Lord, and worse than what is happening to me. And I don't want You to take my cross away. I don't want You to take the temptation away. Only give me the strength to be able to carry it. That is what You should do.' When God sees people like that, He comes down to earth again and becomes man again.

But we don't have that. We have egotism. 'I'll run you. I'll manage you. I'm the one who counts.'

God will humiliate you. And if for a moment He lets you soar, you will suffer such a demolition that even your name will be lost. Everything will be lost.

—in this world, whether as individuals or as leaders of other movements, undertakings, and so forth. I would also like to share with you a few sayings, just as the Saints express them—not merely my own opinion. For many people will tell you, “I am poor, so I shall go where Lazarus went.” Do you know how many poor people are in Hell, and how many rich people are in Paradise?

It depends on whether you made good use of your poverty, and whether you made good use of your wealth. It isn't your circumstances that make it hard; it's your mindset that makes it hard. And it isn't your circumstances that make it easy; it's your mindset that makes it easy. If poor Lazarus went to Paradise, into the bosom of Abraham, he went because he never once believed he deserved a better lot.

He never cursed the man upstairs who ate so ostentatiously — and surely the smell of the food came down to him — the man who passed in front of him so showily and so hard-heartedly. And with the very things that people would never consider weapons, with those he won the bosom of Abraham. Pay attention to what I'm telling you. John Chrysostom says: it is not poverty of spirit that is called blessed. The dim-witted man, the fool — don't you know this? — is he going to go to Paradise just for that? Is that the sort of people who are up there? No. What is blessed is the awareness and the recognition of that poverty. That's when a man understands that I am naked and laid bare — what am I, really? And if today I know that one and one make two, and someone else doesn't, I do not know it because I discovered or devised it myself; I know it because He made it known to me, because He allowed it.

Because if He doesn't put it there, no one can make use of anything. Install whatever system you like. Put in whatever you want, all automated, throughout the house. One little coin's worth, one of those things at the meter that's called a fuse, burns out — and all of it just sits there and you stare at it.

There are houses where at the touch of a button things move, they heat, they ventilate, they lift, they bake — what don't they do?

And even though so many thousands were spent, they tell you there's still no supply, the pole is far away. That's how man is. Who is going to make all of that work — the current? So He is the one who gives the brilliance, who gives the grace, who serves us, who does us good.

He is the one. That is why it says: it is not poverty of spirit, some dim-witted man, that is called blessed. It is the man who has the awareness and the recognition of his own poverty. That without Him he is nothing at all, nothing without Him. And it goes on to say: humility before God is a great thing.

And in another place it is not put that way; it is put differently: the humble soul before the great God. Which means that all the humble will be found standing before the great God, just as all the proud, all who are full of themselves, will be found standing before the great devil.

That is what it comes down to. Let me bring you a little more of that patristic fragrance.

In just a few words, here is an essential rule for every person: “Blessed is he whose life is exalted, but whose mind is humble.” Blessed, it says, is the one who leads an exalted life yet has a humble mind. Not I, but You, O Lord, work miracles in the world through me. But have you seen how the Church speaks of the Saints? We venerate Saint Nektarios of Aegina, for example, and ask for his miracle. The Saint works the miracle for us, and we hurry to bring him our candle, our oil, our votive offering, and our thanks. Yet he takes nothing for himself. The glory, honor, and veneration go to the Lord.

He did nothing by himself, apart from offering his prayer. But if the Lord…

"Glory to Him who works all things through you at a single nod of His will." Nothing here is left for the saint, nothing at all for the saint. He is the one who does it. He is the Great One. That is where a person's nous, the spiritual intellect, should always be fixed. On Him we depend, both in this world and in the other.

That is why it says: blessed is the one whose life is lofty but whose mind is humble. And Macarius the Great says: the humble man never falls.

How is it possible for him not to fall? Where would he fall from, since he already holds himself lower than everyone else? Do you catch it?

Think of why a carpet is called a carpet in Greek: the word comes from humility, because it is trodden underfoot down there and it says nothing. That is where the word comes from. When people tread on us, we say for appearance's sake, oh yes, I am humble. But when they tread on the sore spot of our ego or our own interest, a wild beast comes out from inside: do you know who I am, and this and that and the other.

The people of the Mani have a saying: give him wine and you will learn the truth. That is their own saying. Here it is: tread on his ego and on his interest, and you will see who he really is. That is also why card players say that a person's character shows only over the cards, there where money is at stake.

Play cards with a man you take for an angel. You are not even playing for much, just for a lemonade, and watch how he turns wild, how his hair stands on end and all the rest, over a single franc.

Do you understand? The ego and self-interest get tangled up together, and against them stands the spirit of the humble, the poor in spirit. Humility is to reckon yourself a sinner. It is to believe, even when you are not a sinner, that you are one. That is what it is. And it is to consider that you have done no good thing before God, knowing that whatever you have done cannot bear to pass through God's measure and God's scales.

And the work of humility is silence, and not reckoning yourself as anything at all. The man who does not place himself next to some wicked person in order to come out looking good, but places himself next to the good person, and above all before God, so that he comes out looking bad, that is the humble man. The other one is not right.

Saint Arsenios, a man of some ninety years, with a raising of the dead to his credit, used to pray and say: Lord, add to us more time, that I may make a beginning of repentance, of metanoia. Who is saying this? The man who had already spent seventy years in ascetic discipline.

The man who shut the devil up in a bottle, the man who raised the dead, he was saying: add more time to me, that I may make a beginning of repentance. Because repentance is not something you do once. Repentance is for every single fall. And we fall with the word, and we fall with the eye, and we fall with the hand, and we fall with the ear, and we fall with the flesh, and we fall with everything.

Have you noticed that short, compact prayer which the Church has placed here in this season, the prayer of Saint Ephrem?

"O Lord and Master of my life, give me not a spirit of sloth, of idle curiosity, of the love of power, and of empty talk." Which of us has paid any attention to it these days? Who has covered up that devil's box with a black cloth? Who has covered the television these days?

The Church has put on black. You have seen it in church, everything is in black.

You leave it there uncovered and simply sit. Where am I? Where is the acknowledgment that you are a sinner? Where is the belief that Christ will come for your sake, and that His Passion will be enacted anew for you and for me? Where is metanoia, where is the turning back, where is humility?

Someone was once going into a church, and another man said: what strange people these are, can he go in looking like that? And yet there are many people like that. That was only an example. There are many who make it hard for themselves to go in.

And the old churches, even though they were built with real magnificence and were enormous in size.

It was as though dwarfs were meant to enter through it. I do not know whether you have been to Bethlehem and seen it for yourselves. The doorway is one meter high. You have to stoop to enter. Once you are inside… Why is that? Here the doorway rises a little higher. But to enter here, you must humble yourself. If you will not humble yourself and think yourself to be somebody important, then you are not fit to enter. You must humble yourself. Something like this once happened to me in Portaria, where I was spending the summer many years ago. Nektarios was a small child then. I had taken him by the hand, and we had gone out into a square. There was a great plane tree there and a tiny church of our Most Holy Theotokos, three meters by three, with beautiful Byzantine icons inside. Three people stopped outside—a woman and two gentlemen. They appeared to be educated people, perhaps even scholars.

They got out of their car and went to enter, and…

So one man was standing there saying: look at this, look at this architecture, he says, look at it here. He was saying it to the other one and the two of them were discussing it, and they had found the church's supposed mistake, because the church had a doorway only a metre high.

Since they were saying it out loud, I thought I had been given an opening to add my own bit of foolishness. I said: forgive me, I would not have stepped into your conversation, but since you said it so loudly, it is as though you are saying you do not mind, that you are not afraid of hearing another answer.

He says, what is it? No, go ahead, tell us. I say: that is not the reason. It is not a failure of architecture. They wanted to cut our ego down a little, I said. To get in here you have to be humble, you have to make yourself shorter, you have to take the plume off your head.

So they look at one another, the young woman looks, this lady looks — they had never noticed that detail. You see, He wants by every possible means to show us what we ought to do: that we have to make ourselves small.

And us? The moment somebody comes to the house, we open our heart wide. Come, let me show you my new dress. Come, let me show you my new shoes. Come, let me show you this. Come, let me show you my dog. Come, let me show you my canary. Come, let me show you my Angora cat. Come here, let me show you.

What is it you are going to show me? What am I supposed to show you? Humble yourself, and be afraid that God may take it all away from you. And then, you see, what will you show me? You will show me your nakedness — that is when you will really be showing me something, isn't it?

Think about this whole subject in general, the way these holy people set it out. Because unfortunately we have not grasped it as we should. In the Wisdom of Sirach, chapter three, verse nineteen, it says this: the greater you are — however great you may be, in position, in learning, in money, in this and that and the other, however high up you stand — so much the more humble yourself, and you will find grace before the Lord.

However high you stand in society, for example, within yourself you should see that you are nothing. So much the more humble yourself, it says, and you will find grace before the Lord. And Saint Gregory the Theologian says: the Lord, having humbled Himself and become man, left us the finest road — He showed us humility as the finest road to being lifted up.

Whoever exalts himself will be humbled, and whoever humbles himself will be exalted.

Christ, he says, is the One who left behind a real road, so that people can walk it and receive it, if they want to.

So I do not know what sort of mindset you hold among yourselves. But it is in our hands. The one who humbles himself and the one who exalts himself — there are the two keys.

Take hold of the key of humility, and now fly. I do not know if you remember, I once told you an example. And since it fits this season, I would like to tell it again, and to have it written down so that others may hear it too. It is a kind of humble-mindedness, because a person would want an example.

It is said that a poor woman was going from house to house begging for her family, because she was a widow with no means, and she was sick as well. She came to the house of a very wealthy man. And as it happened, the master of the house himself was in, not one of the servants or anyone else, so she found herself face to face with the master of these rich people himself.

So she told him her situation: please, I am ill, I am a widow, I have three small children, and so on. If you think you could help me with something. He searched — the way we search our pockets — he searched his pockets and found nothing.

He says, I have nothing, I am not carrying anything. Thank you, she says, thank you very much, God bless your kindness. And she turns to go. He says to her, wait.

He goes into his office and gives her a cheque from his chequebook. This wealthy man was well known — in every bank, all over the world. As if Onassis, God rest him, had signed it for you.

So he hands her a piece of paper and says, go to any bank you like and cash this.

She could not read. She took the paper and said to herself, he has made a fool of me, he has given me a piece of paper. She knew what a small coin was, a ten, a fifty, that sort of thing.

Cheques and things like that she knew nothing about. She took the paper and put it away — but how could she ever bring herself to walk into a bank? She was ashamed, she was afraid. How could she go into a bank, in case she was insulted, who knows what. In any case, after some time she dared to show it to another woman who supposedly knew about such things, and that one said, this is for a bank, it is for a bank, I can see it is official, go and cash it.

So indeed she goes to the bank. She goes in very timidly and asks where she should go. They pointed her to the teller, and she went over to the teller. The moment she showed it, he recognised the signature, he saw whose name it was.

Where did you come across this man? he says. Tell me what this is, he says — it is money for you. Money for me? she says. Does it say there that I am to receive money? Yes. Do you know what it says here? No, she says, I do not know my letters, and he gave it to me a long while ago. Yes, he says, I can see that from the date.

Do you know what it says? he says. No, she says, I do not know. It says fifty gold sovereigns. Give it back to me, please, she says, give it here. Why? Give it to me, she says, the man has made a mistake. Take the money, he says, so what if he made a mistake. There she is, the poor soul, half fainting from hunger — and her thought is that he has made a mistake.

Give it back to me, she tells him. I will start shouting, give it here. You are mad, he says to her. He throws it back at her and she takes it. She takes it, and how could she sleep? Now she was looking for any way to get to that house as quickly as she possibly could.

So in the end she went back to the house, she knocks, she finds the man, and timidly she pulls the paper out. She asks him, 'Is this your handwriting?' He says, 'Yes.' 'Why,' he says, 'did you go to the bank?' 'I went.' 'And they didn't cash it for you?'

'No,' she says, 'they told me that something is written here.' She couldn't bring herself to say that it was written for fifty — how could she even get the words 'fifty gold sovereigns' out of her mouth?

'Something is written on it.' 'What does it say?' he asks. 'Did I make some other mistake? Give it here to me, let me look at it.' Maybe he hadn't signed it, maybe it was one thing, maybe it was another.

He asks, “Why didn't he cash it for you?” “He wanted to give it to me,” she says, “but I did not take it.” “What did you not take?” “This money,” she says. “It cannot possibly be that much money for me. I am not worthy of so much money.” So I said, “Surely you have made a mistake.” As soon as the other man heard this, he said, “Indeed, I have made a mistake. Give it back to me.” He took it, went inside, added a zero, and turned the fifty into five hundred. Now go, and accept whatever they give you.

He knew perfectly well that he had made no mistake — and the fifty became five hundred. Whereas we would have pocketed the fifty and gone straight back for more. And even supposing he had made a mistake, put yourself in my place: he wrote it, so what is that to me?

These are the fruits of humility: 'I don't deserve this, I shouldn't be taking fifty gold sovereigns.' 'Oh, is that so? That's how little you think of yourself? Then take five hundred.' That is what God is like. If a human being acts that way toward another human being, think what God does. Let us stop here. So, this beatitude tonight — shall we go on with it, or leave it for the next time?

Επί τη ευκαιρία που εισήλθαμε μέσα στην κατανυκτική αυτή περίοδο του Τριωδίου και διότι όπως ξέρετε δόθηκε η ευκαιρία να μιλήσουμε από την ιερά αυτή γωνία τους πειρασμούς του Κυρίου, οι οποίοι μένουν ανερμήνευτοι σχεδόν και απρόσεκτοι που μεσολαβούν μεταξύ της βαπτίσεως του Κυρίου και του δημοσίου βίου.

Αυτά είναι στο τέταρτο κεφάλαιο του Ματθαίου και του Λουκά. Θα ήθελα απόψε να θίξω ένα θέμα, το οποίο ξανά το είχαμε θίξει παλαιά, ίσως προ δέκα ετών, δεκαπέντε ετών, δεν ξέρω πόσο. Αυτό το οποίο αναφέρεται στο πέμπτο κεφάλαιο του Ματθαίου, που είναι οι μακαρισμοί, οι λεγόμενοι του Κυρίου, ή η επί του όρους λεγόμενη ομιλία.

Δεν ξέρω αν μπορείτε να με παρακολουθήσετε, διότι πιστεύω ότι ένα μέρος μόνον διαβάζει από τους ακροατάς τη Γραφή. Οι άλλοι δεν διαβάζουν. Πάντως θα ήθελα και στους άλλους που δεν διαβάζουν να πω το εξής, ότι αν δεν έχουν χρόνο ή δεν έχουν κέφι, δεν τους αρέσει παραδείγματι, τους προκαλεί κανένα ενδιαφέρον. Οι γραφικοί ας καταδεχθούν να διαβάσουν το 5ο, το 6ο και το 7ο κεφάλαιο του Ματθαίου. Αλλά όχι μόνο να το διαβάσουν· αν ήταν δυνατόν, και να το εφαρμόσουν. Ας την αφήσουν την υπόλοιπη Γραφή. Ας αφήσουν την Παλαιά Διαθήκη και την υπόλοιπον Καινήν, και όλα τα κεφάλαια τα οποία υπάρχουν εκεί.

στο πέμπτο, στο έκτο και στο έβδομο του Ματθαίου, και να φροντίσουν να τα εφαρμόσουν και να γνωρίζουν ότι εκ προοιμίου δεν θα είναι απλώς στον παράδεισο, αλλά στην Ομόνοια του παραδείσου.

Εκεί μέσα υπάρχει η πιο λεπτή διδασκαλία. Μαζί με την ορθή πίστη δίδεται το νόημα, ο μίτος, πώς θα σκεφτείς και με αυτά που θα πράξεις. Διότι όπως ξέρετε μόνον ορθοπιστία δεν σώζει. Χρειάζεται και ορθοπραξία.

Τα δύο αυτά διακριτικά τα οποία συνθέτουν την εορτίνα. Άλλωστε της ερχομένης Κυριακής της Ορθοδοξίας. Το πέμπτο κεφάλαιο λέγω αρχίζει με την λεγομένη επί του όρους ομιλία, την οποία έκαμε ο Χριστός μας.

Ιδόν λέγει τους όχλους ανέβη στο όρος των μακαρισμών. Είναι, δεν ξέρω πόσοι έχετε πάει στους Αγίους Τόπους, μετά την Τιβεριάδα που προχωρούμε πέρα να πάμε για την Καπερναούμ, είναι στο αριστερό μας χέρι, εφάπτεται του δρόμου ο λοφίσκος εκείνος, εκεί είναι, πριν φτάσουμε στο εκκλησάκι της Αγίας Μαγδαληνής, ποιο δόφι, το αριστερό μας χέρι, το επάνω μέρος, εκεί είναι το όρος αυτό των μακαρισμών.

Και καθίσαντος αυτού, σχεδόν ο Χριστός μας ουδέποτε μιλούσε όρθιος, πάντοτε εκάθητο. Κατ' εξοχήν δε εκάθησε, προκειμένου να μιλήσει αυτά τα περιστατικά τα οποία είναι γραμμένα εδώ. Εδώ. Προσήλθον αυτώ οι μαθηταί αυτού, προσήλθον, διότι δεν λέγει ότι επήγαν οι μαθηταί και αναγκάστηκε να ομιλήσει ο Ιησούς· εκάθισε ο Ιησούς και προσήλθον οι μαθηταί. Δεν τους εξεβίασε, επήγαν. Αυτό γίνεται πάντοτε, να το έχετε υπόψη σας.

Εδώ, επί παραδείγματι, είναι ένα στέκι, όπως τα λέγαμε στην απλή γλώσσα της αγοράς. Έχει κάποιον άνθρωπον εδώ πέρα και λέει δυο λόγια για αυτόν. Όποιος θέλει έρχεται.

Δεν βγήκα εγώ στην αγορά να σας φέρω, δεν σας έστειλα ταξί στο σπίτι σας, ούτε χωροφύλακα στο σπίτι σας. Ήρθατε. Ξέρετε ότι εδώ γίνεται συζήτηση γύρω από θρησκευτικά θέματα. Και εσείς θελήσατε και ήρθατε.

Τώρα θα ακούσετε, πάλι εάν θέλετε κρατάτε κάτι από αυτό που ακούσατε. Δεν θέλετε, το απορρίπτετε και φεύγετε και δεν ξαναγυρίζετε. Ή ξανά έρχεστε και πάλι δεν κρατάτε ή τα κρατάτε όλα. Είναι ελεύθερος ο άνθρωπος.

Εδώ δείχνει λοιπόν ότι δεν έβγαλε καμιά διαταγή, οι μαθητές πάριμοι. Όχι, προσήλθον οι μαθηταί αυτού μόνοι τους. Όλες τους είδε, ανοίξας το στόμα αυτού, εδίδασκεν αυτούς λέγων, και ανοίξας το στόμα αυτού.

Καλά, πώς αλλιώς μπορούσε να τους συμβουλεύσει, πώς αλλιώς; Γιατί μας το χαρακτηρίζει και λέει και ανοίξας το στόμα; Χριστός εκείρηται και με κλειστό το στόμα Ο άνθρωπος διδάσκει και με τη σιωπή του. Και μάλιστα στην εποχή μας χρειάζεται κατεξοχήν αυτό,

σταθεί ή να μη σταθεί να σ' ακούσει, να πράξει ή να μην πράξει. Από εκεί θα δει αν είναι κατορθωτό πρώτα αυτό το οποίο του λες. Και ξέρετε, ο Χριστός μας ήτο ο ποιήσας και διδάξας.

τον αέρα λόγια, σαν αυτός ο οποίος πρώτος αυτός έφρατε εκείνο που εκήρυνται να πράξουν οι άλλοι. Και σε αυτό και μόνο διαφέρει από όλους τους λεγόμενους αρχηγούς θρησκειών. Όλοι εκήρυξαν να πράξουν οι άλλοι, όσον ο Χριστός έπραξε και έπειτα εκήρυξε. Αυτή είναι η διαφορά.

Και ανοίξας λοιπόν το στόμα.

Αυτό, κάτι μάλιστα για τους σημερινούς διανοουμένους μας είναι αστείο, διότι δεν μπορούν να εμβαθύνουν τι λέγει εδώ, άστον αυτόν, πτωχός το πνεύμα, δηλαδή είναι βλάξ, δεν περιστροφές το κεφάλι του.

Και το ακούν αυτό οι χριστιανοί σήμερα, εάν δεν κλέψουν, αν δεν ατιμάσουν, αν δεν έχουν φίλο ή φιλενάδα, εάν δεν κάνουν κομπίνα, εάν, εάν, εάν, άστον αυτόν, πτωχός το πνεύματι αυτός, είναι βλάξ αυτός.

Αυτούς λένε ότι μακαρίζει ο Χριστός, τους ανθρώπους δηλαδή που δεν παίρνουν πολλές τροφές τα μυαλά τους. Περί αυτών έχουν τη γνώμη ότι ομιλεί εδώ, ότι αυτοί είναι οι πτωχοί το πνεύμα. Όχι, δεν είναι αυτοί, ο πτωχός το πνεύμα για τον Χριστό και μέσα στο μακαρισμόν αυτόν υπάρχων. Λοιπόν, είναι αυτός που τα έχει τετρακόσια, όμως θεληματικώς κάνει ότι δεν ξέρει τίποτα.

Εάν παραδείγματι μπορούσαμε να φέρουμε, εγώ δεν το θέλω σαν επιχείρημα, αλλά χοντρικό επιχείρημα, τον Σωκράτη ή το πτωχό στο πνεύμα του. Γιατί; Διότι αν εγνώριζε για τον εαυτό του, δεν ξέρει τίποτα εν σχέσει με εκείνα τα οποία ξέρει.

Δεν είπε, εν είδα, ούτε δεν είδα Για να το πιστέψει ο άνθρωπος, ο που δεν ξέρει τίποτα και δεν είναι τίποτα. Εκείνα τα οποία γνωρίζει κατέχει, εν σχέσει με εκείνα τα οποία δεν γνωρίζει. Πρέπει να είναι μεγάλος άνθρωπος.

Να είναι ταπεινοφρονών. Δεν εξαρτούμε από εκεί. Μη σε εξαρτούμε δήθεν από την καλοσύνη μας στη σωτηρία μας. Όσο ο Χριστός δεν εξαρτά από αυτό. Ο Χριστός βλέπει την καλοσύνη προς τον έξω. Ευχή, ελεημοσύνη, παρηγοριά, συμπαράσταση προς τον άλλον.

Πώς την κάνεις, ταπεινό το πνεύματι ή εγωιστικό το πνεύματι; Έχει μία ωραία γνώμη την οποία συνείδησα ο θείος Χρυσόστομος σε αυτή την περίπτωση. Και λέγει κάπου το εξής: Καν νηστείαν, καν ευχήν, καν ελεημοσύνην, καν σωφροσύνην, αλλ' οτιούν συναγάγεις αγαθών, ταπεινοφροσύνης χωρίς, διαρρεί και απόλλυται άπαντα.

Τι θέλεις κάνε λες, νηστεύεις, είσαι άνθρωπος προσευχής, είσαι άνθρωπος ελεημοσύνης, είσαι άνθρωπος παρθενίας, οτιδήποτε κάνεις, άμα λείπει η ταπείνωσις, το ταπεινό φρόνημα, τίποτα δεν θα κάνεις.

Αυτό λοιπόν το ταπεινό φρόνημα, το θέλει από κάθε άνθρωπο αυτό. Δεν είπε ο δείνα και ο δείνα να κάνει αυτό, καταλάβατε, δεν είπε έτσι. Ούγαρ είπε λέει ο Δίνα και ο Δίνα να κάμετε αυτό Όχι, όλους, πλούσιοι, πτωχοί, αξιωματούχοι, επιστήμονες, οι πάντες.

Αδιαφόρως αν είστε κορυφές και δακτυλοδεικτούμενοι εις τον κόσμο. Έχετε ταπεινό φρόνημα και μην νομίζετε τίποτα ίδιον, δικό σας. Αν είσαι ο σοφότερος άνθρωπος, ο Χριστός είναι μηχανικός και έχει πολλά κατσαβίδια και αν σου το στρίψει λιγάκι το μυαλό θα πάρεις ένα καλάμι και θα πας να χτυπάς τα χελιδόνια στο σύρμα.

Εσύ που είσαι σοφός, ο μεγάλος, ο ευεργέτης, ο ευρετής, ο τάδε, ο τάδε, ο τάδε. Ό,τι έχεις, ό,τι είσαι, ό,τι δύνασαι, ό,τι κατορθώνεις να το εξαρτάς μέσα σου από το Χριστό, από τον Αρχηγό της Σοφίας, μην πείσαι τίποτα δικό σου, τότε είσαι πτωχός τω πνεύματι και είσαι μακάριος.

Και πράγματι θα μείνεις, δεν θα πεθάνεις και θα τα αφήσεις, θα περάσεις επάνω. Ουκ είπε, λέγει ο θείος Χρυσόστομος, είναι ο δείνα και ο δείνα, αλλά οι ταύτα ποιούντες μακάριοι πάντες. Ώστε, καν δούλος ή, καν πτωχός, καν πένης, καν ξένος, καν επιστήμων, καν ιδιώτης, ουδέν εστι το κωλύον σε έσεσθαι μακάριον, αν την αρετήν ταύτην ζηλώσεις, να είσαι ταπεινός στο πνεύμα, πτωχός στο πνεύμα.

Αυτό δεν συμβαίνει σε εμάς. Κατέβαινα σήμερα με το τρόλι και μπροστά μου καθόταν ένας κύριος και μια άλλη κυρία έτσι το χέρι να τον συγχαρεί για κάποια επιτυχία της κόρης. Δεν ξέρω, κάποιο δίπλωμα ίσως πήρε, δεν το είχα βάλει στο νου μου να προσέξω ούτε μου πεφτελόγωσε εμένα.

Ε, αν βλέπετε πως αισθανότανε ο άνθρωπος αυτός και πως εξεδήλωσε τον εαυτόν του προς αυτή για την επιτυχία αυτή κλπ., ότι είναι ότι έκζε πράγματα θάματα. Εγώ έβαλα το κεφάλι μου κάτω και λέω, Θεέ μου, μην αφήσεις και το γράψει ο διάβολος αυτό τώρα.

Και εντούτοις δεν πιστεύουμε ότι ό,τι έχουμε είναι δικό του και εμείς σε αυτού μας δεν έχουμε τίποτα. Αλλά μας το ενεπιστεύτη και δεν φοβούμεθα κάτω από αυτό. Θεέ μου, γιατί το ενεπιστεύτηκες εμένα αυτό, για να κολαστώ;

Σε παρακαλώ ή πάρ' το μου ή δώσε μου τη δύναμη να κρατηθώ. Διότι υπάρχει εκδοχή να πέσω εν τω εγωισμώ μου. Και βάζει ως αφετηρία αυτή την αρετή. Ο άνθρωπος να είναι πάντοτε μετριάζων. Ο Παύλος βέβαια το γράφει ωραία, θα το έχετε διαβάσει στους Κορινθίους στο τέταρτο.

Τι είναι, λέει, άνθρωπε, ο ουκ έλαβες; Πες μου, τι έφερες από τη μάνα σου, τι έφερες εσύ ο ίδιος, γνώσιν, εξυπνάδα, δύναμη, ομορφιά, τι έφερες; Όλα σου εδόθησαν, όλα τα έλαβες. Τι καυχάσαι λοιπόν ως μη λαβών, ότι είναι δικά σου;

Αν λοιπόν υπάρξει τέτοια σκέψις, είναι τόσο μεγάλο δηλητήριο που οτιδήποτε καλό να κάνεις στον κόσμο θα πάει χαμένο. Έβγαλε, λέει, παιδιά, έβγαλα παιδιά. Συ τα έβγαλες; Συ τα έβγαλες τα παιδιά; Δεν αποδίδεις τίποτα στο Θεό.

Τη βοήθεια του Θεού στάθηκα κοντά μου. Με τη βοήθεια του Θεού με άκουσα.

Βοήθεια του Θεού, βρέθηκαν άνθρωποι δίπλα και τα φύλαξαν τα παιδιά μου. Τίποτα σε αυτόν. Όλα τα χειροκροτήματα σε σένα. Έβαλες εσύ το δικό σου, αλλά έβαλες την υποχρέωσή σου. Δεν έβαλες τίποτα παραπάνω. Είσαι υποχρεωμένος. Γι' αυτό που είσαι υποχρεωμένος να κάνεις, περιμένεις να μην δεις; Η πορτοκαλιά, δεν είναι η αποστολή της να κάνει πορτοκάλια; Αν κάνει πορτοκάλια, πρέπει να τη χειροκροτήσουμε; Άμα δεν κάνει, θα τη βάλουμε στο καζάνι. Και «αν πάντα», λέει, «τα διατεταγμένα ποιήσετε», τι να λέμε; «Κύριε, ἀχρεῖοι δοῦλοι ἐσμέν», γιατί κάματε αυτό που είστε υποχρεωμένοι να κάνετε.

Βρεθεί κάποια άλλη άμυαλη και κάνει το αντίθετο. Δεν μπορώ να το κάνω αυτό. Χειροκροτήσουμε έναν που νηστεύει, διότι ο άλλος δεν νηστεύει; Είσαι στο σπίτι, είσαι στη γειτονιά. Τι βγαίνει; Υποχρεωμένος να νηστεύεις. Δεν έχει χειροκροτήματα. Μπράβο εσύ. Μπράβο, μπράβο, μπράβο, μπράβο. Τι μπράβο; Ένα πράγμα που είναι υποχρεωμένος να κάνει, να μου πεις μπράβο; Και εγώ να περιμένω να τ’ ακούσω το μπράβο; Ή θα κάνω μια ελεημοσύνη ή θα βοηθήσω ένα ίδρυμα, θα βοηθήσω κάπου. Περιμένω να το δω στη στήλη των ευεργετών ή των δωρητών ή στην εφημερίδα.

Δεν αναγνωρίζω τίποτα απάνω από τον εαυτό μου.

Έχω τη γνώμη ότι εγώ είμαι κι άλλος δεν είναι. Πως ο άνθρωπος θα έπρεπε να ντρέπεται μπροστά σε τόσα δώρα που του έχει δώσει ο Θεός. Τίποτα δεν έχει βγει κον.

Πάρετε πια η διαγωγή μας έναντι των ανωνύμων ανθρώπων που υπάρχουν στο περιβάλλον μας, που γίνονται αιτία να μπορέσουμε να συντηρηθούμε εμείς, εδώ στην πόλη. Πόσος ανώνυμος κόσμος υπάρχει που σκάπτει, οργώνει, σπέρνει, ποτίζει, βοτανίζει, αλωνίζει, θερίζει, κουβαλάει, πλάθει, ζυμώνει, φτιάχνει για να φάμε εμείς ένα παξιμάδι.

Είπες ποτέ ευχαριστώ στο Θεό που μου έχεις βάλει τόσο κόσμο γύρω μου; Για να φάω εγώ αυτό το παξιμάδι που μου είπε ο γιατρός πρέπει να τρώω φρυγανιά. Τρως φρυγανιά, ε! Πα να σπείρεις και να θερίσεις και να οργώσεις, και να κάνεις όλα τα άλλα να φας.

Εγώ δεν πάω. Το σκέφτεται ποτέ ο άνθρωπος αυτό;

Του λέει ποιο όλους κουνούπια. Η βλάχη, η βλάχη. Μπορεί να ζήσεις χωρίς τον βλάχο; Αλλά όταν βρίζεις τον βλάχο και τον βάζεις εσύ ο πολιτισμένος υποδεέστερο, βρίζεις τον ευεργέτη σου και είσαι άμυαλος, και αν σε παρεξηγήσει ο Θεός θα βρωμίσουν τα χνώτα σου και θα σε κηδέψουν με καροτσάκι φουσκωμένον, όπως κηδέψαμε στην Κατοχή.

Δεν θα έχει νεκροφόρα, θα έχει καροτσάκι, φουσκωμένος θα πάμε. Αλλά δεν έχουμε ταπεινό φρόνημα. Εάν με εξετάσετε να δείτε τι είναι εκείνο που ο Θεός κατ' εξοχήν ζητάει από τον άνθρωπο, θα πρέπει να πάτε στο 66ο κεφάλαιο του Ησαΐου, εκεί στο στίχο 2 θα βρείτε το εξής.

Κάνει μια συζήτηση με τον εαυτόν του ο Θεός και λέει: Επί τίνα επιβλέψω, ποιον να προσέξω λέει από τους ανθρώπους, και δίνει απάντηση ο ίδιος στον εαυτό του. Αλλ' ή επί τον ταπεινόν και ησύχιον και τρέμοντα τους λόγους μου, επί αυτών θα επιβλέψω.

Πώς θα επιβλέψει λοιπόν Εφημόν; Μόνον λέει θα επιβλέψει στον ταπεινόν, στον ήσυχο, στον πράον, τόσο που τα εξαρτά όλα από το Θεό, και τον τρέμοντα τους λόγους μου.

Δεν είναι όπως λένε οι άνθρωποι, η εκ προαιρέσεως,

αυτοί που θεληματικά εταπεινώθησαν, ή το επαραδείγματι η γυναίκα του Λέοντος του Σοφού, η Βασίλισσα η Θεοφανώ. Βασίλισσα ως εκθέσεως, έχει μια προσωπικότητα.

Έχει ένα βεληνεκές, έχει ένα εκτόπισμα, είναι Βασίλισσα εν πάση περιπτώσει.

Όμως, κοιμότανε κάτω. Το κρεβάτι της ποτέ δεν το σήκωσε καμιά καμαριέρα. Όπως σε στρώνεται το βράδυ, έτσι σηκωνόταν το πρωί. Και είναι Αγία σήμερα. Δεν επήραν αέρα τα μυαλά της. Είχε και μαλλιά και μυαλά.

Πράγματα τα οποία δεν έχουμε εμείς σήμερα οι περισσότεροι. Και από τους άντρες και από τις γυναίκες. Και είναι η Αγία Θεοφανώ σήμερα. Και εορτάζει την 16η Δεκεμβρίου. Εμείς έχουμε ταπεινό τέτοιο φρόνημα;

Ο Εφραίμ ο Σύρος άφησε στη Διαθήκη του ότι δεν πρέπει, καταράται αυτούς που θα του θάψουν το σώμα. Θα το δώσετε, λέει, στα σκυλιά, λέει, τέτοιο που είναι. Εμείς αφήνουμε εντολή και τι παντόφλες θα μας βάλουνε.

Και ποιος δεσπότης και λοιπά. Και μία μου έγραφε, έχω αφήσει εντολή, λέει, όταν πεθάνω θα έρθεις να μιλήσεις, λέει.

«Θα κλάψουν, θα ραγίσουν», μου λέει, «και τα λιθάρια». Εεε, αυτά είναι ίσως, να σας λέω, παράξενα αυτά και, εντούτοις, είναι αλήθεια. Και μου το έχει γράψει δυο φορές και δεν πέθανε ακόμη. Δει αν πέθανε, τουλάχιστον, να πούμε, μπορώ να πάω, γιατί είναι εκεί έξω, στην επαρχία, είναι κάτω στον Πύργο. Καταλάβατε; Μυαλά και μυαλά, μυαλά και μυαλά. Λοιπόν, τον εαυτό σας. Έναντι αυτού του μακαρισμού.

Μακάριοι, λέει, θα είναι οι πτωχοί τω πνεύματι. Έτσι, ότι αυτών εστίν η Βασιλεία των Ουρανών. Περί βασιλείας πρόκειται. Δεν μιλάει τώρα εδώ για ριζοκαλλιέργεια, ούτε για παπακαλλιέργεια. Βασιλεία Ουρανών.

Δηλαδή, δεν θα περάσουν μέσα άνθρωποι που πίστευαν ότι κάτι είναι. Δεν θα περάσουν μέσα. Δεν αντέχουν, πρώτα-πρώτα, στο κλίμα του ουρανού τέτοιοι άνθρωποι. Πρέπει να ντρέπεται ο άνθρωπος. Δεν ξέρω αν ποτέ σας έχετε κλείσει τα μάτια σας και έχετε δει την κηδεία σας.

Κλείστε τα μάτια σας και δέστε την κηδεία σας. Εκεί που στριμώχνονται στην πόρτα, μυξοκλαίνε οι πίσω και λοιπά, που σας βγάζουν. Και πάνε το κουφάρι σας όμως. Πάνε το λείψανό σας. Σας έχει πάρει ένας άλλος, ή μαύρος ή άσπρος.

Εγώ εύχομαι να είναι άσπρος και να σας πηγαίνει στον Κύριο να προσκυνήσετε. Πείτε μου, πώς θα πηγαίνετε, πώς θα πάτε ορθή, θα έχετε την τόλμη να τον δείτε κατάματα, έστω κι αν είστε Άγιοι, βεβαιώνοντας ότι 100% επιτύχατε;

Σας ερωτώ, έχετε την τόλμη, τη δύναμη να σηκώσετε το πρόσωπό σας, ή να σας υποδέχονται οι άγγελοι και λοιπά, να πάνε προς τον Κύριό μας μέσα, κάπου που σου αξίζει. Εργάστης, κοπίασες, έδωσες το ψωμί σου, έδωσες την αγάπη σου, θυσιάστης προς άλλους, για την οικογένειά σου, για τον συνάνθρωπό σου, και σου αξίζει κάποια θέση σε εσένα, κοντά στο Θεό.

Πες μου, έχεις τη δύναμη να σηκώσεις το κεφάλι σου; Αν μεν έχεις τη δύναμη από εδώ να σηκώσεις το κεφάλι σου, να γνωρίζεις ότι δεν πρόκειται να πας εκεί. Σου το λέω εγώ, ο αμαρτωλός ο Παναγόπουλος. Και εδώ, αν λένε πράγματα υπέρ σου, το κεφάλι σου να το είσαι κάπου.

Θεέ μου φυλαξέ με Τι λένε αυτοί τώρα; Θεέ μου, σε βλαστημούνε τώρα αυτοί. Διότι όταν έφιασε τον άλλον, λέει, Τον καταράσε λέει η Σοφία Σολομώντος Δηλαδή στις Παροιμίες το λέει ο Σολομών. Και εμείς το ζητούμε.

Ακούς, να μην μας πάρουν. Ακούς οι χαρτήρια να μας δώσουν Ακούς, ένα τηλεγράφημα να μας ρίξουν, τίποτα. Δεν είμαστε χριστιανοί ακόμη, αγαπητοί μου. Ταπεινωθείτε. Δεν είμαι θα χριστιανοί εάν δεν ταπεινωθούμε.

Δεν πρόκειται να ιδούμε Θεού πρόσωπο. Εάν θέλουμε να είμαστε μακαριστοί, όπως λέγει εδώ, Θα πρέπει να είμαι θα αυτή η ταπεινή Στο φρόνημα ταπεινή, όχι σαν μια γυναίκα στον Άγιο Ανδρέα Καππαδοκίας, μου λέει, εγώ είμαι ταπεινή. Πώς; λέω. Το κατάλαβες; Να έχω κάλτσες καλές και φορώ τις τρύπιες, έχω τούτο και βάζω το άλλο. Λέω, είσαι παντρεμένη; Λέει, παντρεμένη. Φόρεσε τα καινούργια, γιατί θα χάσεις τον άντρα σου.

Υπάρχει ένα τέτοιο πάλι στου Σωκράτη τα περιπατητικά, που πήγε κάποιος καλόγερος με τρύπιο μανδύα και μίλησε περί ταπεινοφροσύνης. Τι βλέπω, λέει, από τις τρύπες; Βλέπω, λέει, τον εγωισμό από τις τρύπες.

Έχουν τη γνώμη ορισμένοι ότι για να είναι ταπεινός κανείς αρκεί να μην βάλει σαν τους Βερσαλιέρους στερά. Βέβαια και αυτό είναι μια ένδειξη ότι ο άνθρωπος δεν στέκεται καλά, εσωτερικά. Αλλά δεν είναι αυτό, το αν βάλει ένα ρούχο απάνω του να σκεπάσει το κορμί του και έχει κάποια αξιοπρέπεια, καθαρός κλπ.

Αυτό δεν είναι εγωισμός, είναι κάτι που επιβάλλεται μάλιστα μεταξύ ανθρώπων.

Το να έχει ένα ιδιαίτερο κουστούμι να πάει σε κάποια χαρά κάποιου άλλου, σε ένα γάμο, σε ένα θάνατο, σε ένα αρραβώνα, σε μια εορτή. Είναι άνθρωπος, είναι κοινωνικός ο άνθρωπος. Είναι φτιαγμένος κατ' εικόνα Θεού και το κοινωνικό είναι μέσα στην εικόνα.

Αυτή όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος. Το μέσα, το φρόνημα είναι εκείνο το οποίο βρωμάει στο Θεό. Να μην έχει ο άνθρωπος δηλαδή εγωισμό δικό του. Μέσα εσωτερικό φρόνημα να μην έχει, εωσφορικό. Αυτό είναι που τον κάνει τον Θεό να μην επιβλέπει επί των ανθρώπων αυτών.

Αν κοιτάξει ο καθένας πως σκέπτεται επάνω στα χαρίσματα που του έχει δώσει ο Θεός, εκεί που τον έχει τοποθετήσει, στην ενέργεια του να σου δώσει έναν σύντροφο να μπορεί να συνεννοηθείς, σε βάλει μέσα σε ένα περιβάλλον που να νιώθεις ότι είσαι μέσα σε θερμοκήπιο, γιατί είναι αλήθεια ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν στο περιβάλλον τους τέτοιους ανθρώπους, συγγενείς, φίλους, γνωστούς.

Είναι άλλοι πάλι οι οποίοι περιβάλλονται από ανθρώπους οι οποίοι δικιά τους δεν είχαν καμία αξία. Όμως ο Θεός τους εχαρίτωσε. Τους έδωσε έγλυ. Και εφαρμόζεται εκείνο το οποίο λέγει Ο προφήτης Περισσότερα τα τέκνα της ερήμου μάλλον Παρά τις εχούσεις των άντρα Να βλέπεις έναν πατέρα με 10 παιδιά Και να μην έχει υπάρχει παιδί Να τον περιθάρεις στα γερονταματά του και να τον πετάνε σε ένα οίκο ευγηρίας εκεί πέρα, και να βλέπεις κάποιον χωρίς κανένα παιδί και να είναι δέκα, είκοσι, τριάντα άνθρωποι κρεμασμένοι, θηλυκοί και αρσενικοί στο κρεβάτι του να τον βοηθήσουν.

Αυτά δεν είναι τυχαία περιστατικά. Θα είναι περιστατικά τα οποία απορρέουν από την ταπείνωση, από το φρόνημα το ταπεινό. Δεν αφήνει άνθρωπον ο Θεός ο οποίος είναι ταπεινός, γιατί του μοιάζει ταπείνωσε αυτόν δούλου μορφή λαβών.

Λοιπόν, για διαβάστε προς Φιλιππησίους στο δεύτερο, τι ανάγκη είχε ο Θεός να έρθει στον κόσμο, να πάρει τη θέση τη δικιά μας, να γίνει βασιλεύς, να τον χειροκροτήσουν οι άνθρωποι, να ανέβει σε κέλυτας; Γιατί ήρθε εις τον κόσμο, εταπείνωσεν εαυτόν, κατέβηκε κάτω, και διότι εταπείνωσεν εαυτόν, μάλιστα μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού, γι' αυτό και υπερύψωσεν αυτόν και του έδωσε το όνομα, το υπέρ παν όνομα, να κάμψη, παν γόνυ, επουραν

Πόσο ταπεινώθηκε, εξευτελίστηκε, να πειράζεται, να πηγαίνει ο σατανάς και να του λέει: «Πες να γίνουνε οι λίθοι άρτοι». Ποιος είσαι εσύ, κύριε σατανά, που τα λες αυτά τα πράγματα; Και εντούτοις εδέχθη πειρασμό. Τον ανεβάζει στο πτερύγιο και του λέει: «Πέσε κάτω και θα γίνει αυτό», και έπειτα να έχει την αναίδεια να του λέει: «Προσκύνησέ με και θα στα δώσω πάντα τα αυτά, αν πεσών προσκυνήσεις με».

Άγγελοι διοικώνουν αυτόν εκ των υστέρων. Έτσι είναι ο άνθρωπος. Αν ο άνθρωπος ταπεινωθεί θεληματικά, ό,τι και αν του συμβαίνει, καλό κι αν έχει, κακό κι αν έχει, και καλό αν έχει· Θεέ μου, εσύ φύλαξέ με, δικά σου είναι.

Δώσ' μου να είμαι άξιος, να μη βλασφημηθεί το όνομά σου Με αυτό το κομμάτι το ψωμί που μου δίδεις Με αυτό το κεραμίδι που με έχεις μέσα Με αυτό το μέσο που με έχεις και κυκλοφορώ Ψή, ή και αν τύχει κάτι το αντίθετο Είμαι άξιος, Κύριε, όχι αυτά που μου συμβαίνουν, και άλλα Και δεν θέλω να μου πάρεις το σταυρό Δεν θέλω να μου πάρεις τον πειρασμό Μόνον δώσε μου δύναμη να μπορέσω να τον σηκώσω Αυτό να κάνεις Όταν ο Θεός δει τέτοιους ανθρώπους, ξανακατεβαίνει στη γη και ξαναγίνεται άνθρωπος.

Αλλά δεν έχουμε. Έχουμε εγωισμό. Σε κυβερνήσω. Σε κουμαντάρω. Εγώ είμαι.

Σε εξεφτελείς ο Θεός. Και αν για μια στιγμή σε σουρανίσει, θα πάθεις τέτοιο κατεδάφισμα που δεν θα χαθεί και το όνομά σου. Θα χαθούν τα πάντα.

κόσμο τούτον, είτε ως άτομα είτε ως επικεφαλής άλλων κινήσεων, πραγμάτων κ.λπ. Θα ήθελα ακόμη να σας μεταφέρω μερικές γνώμες, έτσι όπως τα λένε οι Άγιοι, δική μου γνώμη, γιατί πολλοί σου λένε: «Εγώ είμαι φτωχός, θα πάω σαν τον Λάζαρο». Ξέρετε πόσοι φτωχοί είναι στην κόλαση και ξέρετε πόσοι πλούσιοι είναι στον Παράδεισο;

Εξαρτάται αν έκανες καλή χρήση της πτωχείας σου και αν έκανες καλή χρήση του πλούτου σου Δεν δυσκολεύει οι θέσεις, το φρόνημα δυσκολεύει Ούτε ευκολύνει οι θέσεις, το φρόνημα ευκολύνει Αν ο πτωχός ο Λάζαρος επήγε στον Παράδεισο, στους κόλπους του Αβραάμ Επήγε διότι ουδέποτε πίστεψε ότι είναι άξιος καλυτέρας τύχης

Δεν κατηράσθη ποτέ αυτόν που από πάνω έτρωγε επιδεικτικά, και η μυρουδιά ασφαλώς των φαγητών επήγαινε κάτω Που περνούσε τόσο επιδεικτικά μπροστά του και τόσο σκληρά μπροστά του Και με αυτά τα οποία δεν μπορούν να θεωρηθούν όπλα για τους ανθρώπους, με αυτά κατέκτησε τους κόλπους του Αβραάμ Προσέξετε το αυτό που σου λέω Ο Χρυσόστομος λέγει, ουχ η πτωχία του πνεύματος μακαρίζεται· ο βλαξ, ο κουτός, δεν ξέρετε αυτό, ας τα πάει στον παράδεισο, τέτοιοι είναι εκεί επάνω; Όχι Αλλά η συνέστηση και η επίγνωση της πτωχίας ταύτης· τότε το καταλαβαίνει ότι είμαι γυμνός και τετραχηλισμένος, τι είμαι εγώ Και αν σήμερα ξέρω ένα και ένα ότι κάνει δύο που δεν το ξέρει ο άλλος, δεν το ξέρω διότι το ξέρω εγώ, το έφτιαξα εγώ, διότι μου το γνώρισε εκείνος, μου επέτρεψε εκείνος.

Διότι αν δεν βάλει εκείνος, κανένας δεν μπορεί να αξιοποιήσει. Βάλε οποιαδήποτε εγκατάσταση θέλεις. Φτιάξε ό,τι θέλεις, αυτόματα μέσα στο σπίτι. Μια δεκάρα, μια που λέγεται ασφάλεια στο ρολόι, εκάηκε, όλα αυτά μένουν και τα κοιτάζεις.

Υπάρχουν σπίτια που με ένα κουμπί κινούνται, θερμαίνουν, αερίζουν, ανεβάζουν, ψήνουν, τι δεν κάνουν.

Παρότι τόσες χιλιάδες κατηναλώθησαν, δεν έχετε παροχή λέει ακόμη, η κολόνα λέει είναι μακριά. Έτσι είναι ο άνθρωπος, ποιος θα αξιοποιεί όλα αυτά, το ρεύμα; Αυτός είναι λοιπόν που δίνει τη λάμψη, που δίνει τη χάρη, που εξυπηρετεί, που ευεργετεί.

Αυτός είναι, γι' αυτό λέει, ουχ η πτωχία του πνεύματος κάποιος βλαξ μακαρίζεται. Αλλά αυτός που έχει συναίσθηση και επίγνωση της πτωχίας του. Ότι χωρίς αυτό δεν είναι τίποτα καθόλου, χωρίς αυτό. Η ταπείνωσις συνεχίζει και λέγει, ενώπιον του Θεού μεγάλη εστί.

Και σε άλλο μέρος δεν έχει έτσι, το έχει αλλιώς. Η ταπεινή ενώπιον του μεγάλου Θεού. Ταπεινοί δηλαδή όλοι θα βρεθούν ενώπιον του μεγάλου Θεού. Όπως και οι εγωιστές θα βρεθούν ενώπιον του μεγάλου διαβόλου.

Αυτό είναι το αντίκρισμα. Να σας μεταφέρω ακόμη μερικό άρωμα πατερικό.

Μέσα σε λίγα λόγια, μια συνταγή απαραίτητον για κάθε άνθρωπο. «Μακάριος ο βίον έχων υψηλόν, ταπεινόν δε φρόνημα». Μακάριος, λέει, αυτός που έχει βίο ψηλό, αλλά ταπεινό φρόνημα. Όχι εγώ· συ, Κύριε, δι' εμού, κάνεις θαύματα στον κόσμο. Αλλά είδατε η Εκκλησία πως έχει για τους Αγίους βάλει; Εμείς προσκυνούμε, φερ' ειπείν, τον Άγιο Νεκτάριο και ζητούμε το θαύμα του, και μας κάνει το θαύμα του ο Άγιος, και τρέχουμε να του πάμε τη λαμπάδα μας, το λάδι μας, το τάμα και την ευχαριστία μας, και εν τούτοις αυτός δεν παίρνει τίποτα. Η δόξα, η τιμή, η προσκύνησις πάει στον Κύριο.

Αυτός αφ' εαυτού δεν έκαμε τίποτα, πέρα απ' το να παρακάλεσε. Αν ο Κύριος όμως...

Ανώσαντι, δόξα τω ενεργούντι τα δια σου πάση νεύματι. Καλά εδώ για τον Άγιο, τίποτα για τον Άγιο. Από κάνε. Αυτός είναι. Ο Μεγάλος. Εκεί πρέπει να είναι του ανθρώπου ο νους πάντοτε. Από αυτόν εξαρτόμεθα και σε αυτόν τον κόσμο και στον άλλον.

Γι' αυτό λέγει, μακάριος ο βίον έχων υψηλόν, ταπεινόν δε φρόνημα. Ο δε Μακάριος ο Αιγύπτιος λέγει, ο ταπεινός ουδέποτε πίπτει.

Πώς γίνεται αυτό να μην πέσει, πόσεν γάρπεστην έχει υπό κάτω πάντων όμ, το πιάνετε.

Γιατί λέγεται τάπης ο τάπης, από την ταπείνωση, διότι πατιέται κάτω εκεί και δεν μιλάει. Και από εκεί βγαίνει. Μας πατήσουν εμάς, φαινομενικά λέμε ότι είμαι δα ταπεινή. Όταν όμως μας πατήσουν στον κάλο του εγωισμού ή του συμφέροντος, βγαίνει ένα θηρίο από μέσα και ξέρεις ποιος είμαι εγώ και ο Λιβά και τα τα τα.

Οι Μανιάτες λένε, δώσ' του κρασί να μάθεις την αλήθεια. Είναι δικό τους αυτό εκεί πέρα. Εδώ είναι πάτα τον στο εγώ και στο συμφέρον να δεις το εσύ. Γι' αυτό οι χαρτοπαίκτες επίσης λέγουν ότι μόνο στο χαρτί φαίνεται ο χαρακτήρας του ανθρώπου, στο συμφέρον εκεί.

Παίξε με έναν άνθρωπο που τον έχεις διάγγειο, δεν παίζεις πολλά πράγματα, μια λεμονάδα, και αν το δεις πως θα αγριέψει και πως θα γυρίσει τα μαλλιά του επάνω και λοιπά, για να δει φράγκο.

Καταλάβατε, συγχέεται εγώ και συμφέρον, ταπεινού φτωχού το πνεύμα. Η ταπείνωσίς εστι το λογίζεσθαι εαυτόν αμαρτωλόν. Είναι να πιστεύεις και όταν δεν είσαι αμαρτωλός ότι είσαι αμαρτωλός. Αυτό είναι. και μηδέν καλόν ποιείν ενώπιον του Θεού, και ότι ό,τι έχεις κάνει δεν αντέχει να περάσει από τη μεζούρα και από τη ζυγαριά του Θεού.

Το δε έργον της ταπεινώσεως εστίν η σιωπή και το μη μετρείν εαυτόν έν τινι. Ο άνθρωπος που δεν τοποθετεί τον εαυτόν του δίπλα σε κάποιον κακόν, για να βγάλει τον εαυτόν του καλόν, αλλά τοποθετεί τον εαυτόν του μπροστά στον καλόν και μάλιστα μπροστά στον Θεό να βγάλει τον εαυτόν του κακόν, αυτός είναι. Ο άλλος δεν είναι εντάξει.

Ο Άγιος Αρσένιος, 90 τόσο ετών άνθρωπος, με νεκρανάσταση στο ενεργητικό του, προσηύχετο και έλεγε: Κύριε, πρόσθες ημίν χρόνον να βάλω αρχή μετανοίας. Ποιος; Αυτός που είχε 70 χρόνια στην άσκηση.

Αυτός που έβανε το διάβολο στο μπουκάλι, αυτός που έκανε νεκρανάσταση, έλεγε πρόσθες να βάλω αρχή μετανοίας. Διότι μετάνοια δεν είναι μια φορά, μετάνοια είναι σε κάθε πτώση. Και πέφτουμε με το λόγο, και πέφτουμε με το μάτι, και πέφτουμε με το χέρι, και πέφτουμε με το αυτί, και πέφτουμε με τη σάρκα, και πέφτουμε με τα πάντα.

Είδατε μια προσευχή συνοπτική που έχει βάλει κατά φτάση η εκκλησία μέσα, του Οσίου Εφραίμ;

Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας μη μοι δως. Ποιος από εμάς τον πρόσεξε αυτές τις ημέρες; Ποιος σκέπασε αυτό το διαβολοκούτι με μαύρο πανί; Ποιος τη σκέπασε την τηλεόραση αυτές τις ημέρες;

Η εκκλησία φόρεσε μαύρα, είδατε στην εκκλησία, έχει μαύρα.

Το έχεις ξεσκέπαστο εκεί και κάθεσαι. Πού είμαι; Πού πιστεύεις ότι είσαι αμαρτωλός; Πού πιστεύεις ότι ο Χριστός θα βρεθεί για σένα και τα Πάθη θα ξαναγίνουν για σένα και για μένα; Πού μετάνοια, πού επιστροφή, πού ταπείνωση;

Ευχή πήγαινε να μπει σε μια εκκλησία και έλεγε ο άλλος: «Τι παράδοξοι άνθρωποι είναι αυτοί, μπορεί να μπει έτσι;» Και εν τούτοις πολλοί τέτοιοι υπάρχουν. Παράδειγμα ήταν αυτό. Πολλοί τέτοιοι υπάρχουν που δυσκολεύουν οι ίδιοι τους εαυτούς τους να εισέλθουν.

Και οι παλιές εκκλησίες, παρότι ήσαν μέσα σε μεγαλοπρέπεια και σε μέγεθος τεράστιες.

Σαν να πρόκειται να μπουν νάνοι μέσα. Δεν ξέρω αν έχετε πάει στη Βηθλεέμ, να δείτε Βηθλεέμ. Ένα μέτρο πόρτα. Πρέπει να καμπουριάσεις να μπεις μέσα. Όταν μπαίνεις μέσα δε... Γιατί; Εδώ σηκώνεται λιγάκι παραπάνω. Για να εισέλθεις εδώ, θα ταπεινωθείς. Εάν δεν ταπεινωθείς και θεωρείς τον εαυτό σου ότι κάποιος είσαι, για εδώ μέσα δεν κάνεις. Θα ταπεινωθείς. Αυτό μου συνέβη κάποτε στην Πορταριά, που ήμουν ένα καλοκαίρι προ πολλών ετών. Ήταν ο Νεκτάριος μικρό παιδάκι και τον είχα πάρει από το χέρι και είχαμε βγει εκεί σε μια πλατεία. Εκεί, λοιπόν, είχε έναν πλάτανο μεγάλο και είχε μια εκκλησούλα της Παναγίας μας, τρία μέτρα με τρία, μέσα με βυζαντινές εικόνες ωραίες. Και έξω σταματούνε τρεις, μια γυναίκα και δύο κύριοι. Μορφωμένοι άνθρωποι φαίνονταν και ίσως και επιστήμονες, δηλαδή. Σας ευχαριστώ πολύ.

Κατεβήκαν με το αυτοκίνητό τους και πάνε να μπουν και…

Βρέθηκε ο ένας λοιπόν και έλεγε: κοίταξε εδώ, κοίταξε, λέει, αρχιτεκτονική, λέει, εδώ πέρα, έλεγε ο ένας στον άλλον και το συζητούσε το πράγμα, βρήκαν το σφάλμα της εκκλησίας, διότι η εκκλησία είχε ένα μέτρο πόρτα σε ύψος.

Πώς θα το φώναξαν δυνατά, νόμισα ότι μου δόθηκε ευκαιρία να πω κι εγώ τη δικιά μου την κουταμάρα. Λέω, με συγχωρείτε, δεν θα έμπαινα στη συζήτησή σας, αλλά αφού το είπατε έτσι δυνατά, είναι σαν να λέτε ότι δεν σας ενδιαφέρει, δεν φοβόσαστε κάποια άλλη απάντηση.

Λέει, τι είναι; Όχι, πείτε. Λέω δεν είναι αυτός ο λόγος ο Δεκδεράρχης Τοκτονική, ήθελα να κοντοκόψουν λίγο εγωισμό δικό μας λέω. Για να μπεις εδώ μέσα πρέπει να είσαι ταπεινός, να κοντύνεις λίγο, να βγάλεις το κοντιλοφόρο.

Κοιτάει λοιπόν ο ένας τον άλλο, κοιτάει η κοπέλα, η κυρία αυτή, δεν είχαν προσέξει αυτή τη λεπτομέρεια. Δηλαδή θέλει με όλους τους τρόπους να μας δείξει τι πρέπει να κάνουμε, ότι πρέπει να κοντύνουμε.

Εμείς μόλις θα έρθει στο σπίτι κάποιος, ανοίξε την καρδιά μου. Έλα να σου δείξω το νέο μου φουστάνι, έλα να σου δείξω τα νέα μου παπούτσια, έλα να σου δείξω το αυτό, έλα να σου δείξω το σκύλο μου, έλα να σου δείξω το καναρίνι μου, έλα να σου δείξω τη γάτα της Άγκυρας, έλα εδώ να σου δείξω.

Βρε τι να μου δείξεις, τι να μου δείξεις και τι να σου δείξω; Ταπεινώσου και φοβήσου μη στα πάρει ο Θεός. Και τώρα, είδες, θα μου δείξεις; Μου δείξει τη γύμνια σου, τότε θα μου δείξεις, έτσι δεν είναι;

Για σκεφτείτε γενικά αυτό το θέμα, όπως θα τοποθετούν αυτοί οι Άγιοι άνθρωποι. Διότι δυστυχώς δεν το έχουμε πιάσει όσο πρέπει. Στη Σοφία Σιράχ στο ΓΑΜΑ 19 λέγει το εξής Εσύ, ὅσῳ μέγας εἶ, όσο και μεγάλος αν είσαι, μα σε θέση, μα σε γνώση, μα σε χρήμα, μα, μα, μα, μα, όσο είσαι πάνω, τοσούτῳ ταπείνου σεαυτὸν καὶ ἔναντι Κυρίου εὑρήσεις χάριν.

Όσο είσαι στην κοινωνία, ε, παραδείγματι, εσύ μέσα σου να βλέπεις ότι δεν είσαι τίποτα. Τοσούτῳ ταπείνου σεαυτὸν καὶ εὑρήσεις, λέει, ἔναντι Κυρίου χάριν. Ο δε Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει: Ο Κύριος ταπεινωθείς και γενόμενος άνθρωπος, οδόν αρίστην άφησε δρόμο, οδόν αρίστην υψώσεως έδειξεν ημίν ταπείνωσιν.

Ο υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται, ο ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται.

Χριστός λέει είναι εκείνος ο οποίος άφησε ένα δρόμο πραγματικόν, ώστε να μπορούν οι άνθρωποι, εάν θέλουν, να τον ζήσουνε, να τον δεχτούνε.

Δεν ξέρω λοιπόν πώς τη φρόνη μας εις έχετε μεταξύ σας. Όμως είναι στα χέρια μας. Ο ταπεινών εαυτόν και ο υψών εαυτόν, δυο κλειδιά,

κράτησε της ταπεινώσεως και πέταξε τώρα. Δεν ξέρω αν θυμάστε, μια φορά σας είπα ένα παράδειγμα. Και θα ήθελα, λόγω το επίκαιρο, να το πω και να γραφεί να το ακούσουν κι άλλοι. Ένα είδος ταπεινού φρονήματος, γιατί θα ήθελε ένας άνθρωπος ένα παράδειγμα.

Λέγεται ότι μία γυναίκα φτωχιά, εκεί που επαιτούσε στα σπίτια για την οικογένειά της, γιατί ήταν χήρα και δεν είχε τρόπο, ήταν και άρρωστη, έφτασε και σε ένα σπίτι ενός πολύ πλούσιου. Και παραδόξως ήταν το αφεντικό στο σπίτι, δεν ήταν καμία από τις υπηρεσίες ή άλλος, και βρέθηκε αντιμέτωπος με το ίδιο το αφεντικό των πλουσίων αυτών.

Είπε λοιπόν τα δικά της, παρακαλώ είμαι ασθενής, είμαι χήρα, έχω τρία παιδιά μικρά κ.λπ. Αν νομίζετε ότι μπορείτε να με βοηθήσετε κάτι. Έψαξε, όπως συνήθως εμείς τα θυλάκιά μας, έψαξε τα θυλάκιά του και δεν βρήκε τίποτα.

Λέει, δεν έχω, δεν κρατώ τίποτα. Σας ευχαριστώ, λέει, πάρα πολύ, η καλοσύνη σας. Και γυρίζει να φύγει. Της λέει, περίμενε.

Πηγαίνει μέσα στο γραφείο του, της δίδει ένα τσεκ από το μπλοκ των επιταγών του. Ο πληθύς ήταν γνωστός, πλούσιος αυτός, σε όλες τις τράπεζες, σε όλο τον κόσμο. Σαν στο υπογράφει ο Ωνάσης, Φερυπίνο μακαρίτης.

Δίδει λοιπόν ένα χαρτί και έτσι λέγει, σε όποια τράπεζα περάσεις να εισπράξεις αυτά.

Αυτή δεν ήξερε γράμματα, το πήρε το χαρτί, είπε μέσα της ότι με κορόιδεψε τώρα, μου έδωσε ένα χαρτί. Αυτή ξέρει να πούμε από κανένα τάληρο, από κανένα δεκάριο, από ξέρω εγώ κανένα πενηντάριο ή τέτοια πράγματα.

Από τσεκ και τέτοια πράγματα δεν ήξερε. Το πήρε το χαρτί, το έβαλε, αλλά που να ξαγναντήσει να πάει σε τράπεζα. Ντρεπότανε, φοβότανε. Που να πάει σε τράπεζα, μην προσβληθεί, ξέρω εγώ τι. Πάση περιπτώσει έπειτα από καιρό ετόλμησε να το δείξει σε κάποια άλλη που δήθεν ήξερε εκείνη και είπε αυτό είναι για τράπεζα λέει, είναι για τράπεζα το βλέπω επίσημο, λέει πας λέει να ειδήσεις.

Πράγματι λοιπόν πηγαίνει στην τράπεζα, πάει δειλά-δειλά και ρωτάει που θα πάει. Σε έδειξαν λοιπόν ότι πρέπει να πάει στον ταμείο και πήγε εκεί στον ταμείο. Μόλις το έδειξε αυτός γνώρισε την υπογραφή και έγινε τη φίρμα.

Πού τον βρίσκεις λέει αυτόν; Λέει τι είναι θέλω να μου πεις, λέει χρήματα για σένα. Λέει, για μένα λέει χρήματα γράφει αυτού να πάρω χρήματα, ναι. Δεν ξέρεις λέει τι γράφει εδώ, λέει όχι δεν ξέρω γράμματα λέει και μου το έχει δώσει καιρό, ναι το βλέπω λέει από την ημερομηνία.

Ξέρεις τι γράφει λέει, όχι λέει δεν ξέρω, 50 χρυσές λίρες γράφει. Δώσ' το μου σε παρακαλώ λέει εδώ, γιατί λέει, δώσ' το μου λέει κάτι λάθος έχει κάνει ο άνθρωπος. Ρε πάρε τα λεφτά που έχει κάνει λάθος αυτός, που χαριάρα προμάει ταχνώτας από την πείνα και έχει κάνει λάθος αυτός.

Δώσ' το μου εδώ του λέει. Θα βάλω τις φωνές, δώσ' το μου εδώ. Τρελή είσαι της λέει. Της το πετάει αυτός, το παίρνει. Το παίρνει αυτή, πού να κοιμηθεί. Κι έχουν τώρα βρει έναν τρόπο να φτάσει στο σπίτι όσο μπορεί το γρηγορότερο.

Πήγε στο σπίτι εντέλει, χτυπάει και τον βρίσκει τον άνθρωπο και το βγάζει δειλά-δειλά. Ακόμη τι λέει, το είσαι το χέρι σου αυτό; Λέει λέει, ναι λέει. Γιατί λέει, πήγες στην τράπεζα; Λέει πήγα. Και δεν στο ξαργύρωσαν;

Όχι λέει, μου είπανε ότι κάτι λέει γράφει εδώ. Δεν έλεγε ότι γράφει για 50 χρήματα, που να το πιάσει στο στόμα τις χρυσές λίρες 50.

Κάτι γράφει. Τι γράφει λέει, μην έκανα κανένα άλλο; Για δώσ' το μου εδώ να δω. Μήπως δεν είχε υπογράψει, μήπως το ένα, μήπως το άλλο.

Λέει, είναι γιατί σου ξαργύρωσε. Λέει, αυτός ήθελε να μου δώσει, αλλά εγώ δεν τα πήρα. «Τι δεν πήρε;» «Αυτά, λέει, για μένα. Δεν μπορεί να είναι τόσα λεφτά για μένα. Εγώ δεν αξίζω τόσα λεφτά». Και είπα ότι ασφαλώς κάματε λάθος. Μόλις τ' άκουσε αυτός, λέει: «Πράγματι, έχω κάνει λάθος. Δώσ' το μου εδώ». Και το παίρνει και πηγαίνει μέσα και βάζει ένα μηδενικό μπροστά και το 50 το έκανε 500. Πήγαινε τώρα, ό,τι σου δώσουν.

Γνώριζε ότι δεν έχω κάνει λάθος και το 50 έγινε 500, που εμείς αξαφρίσαμε τα 50 για να ξαναπερνάγαμε από εκεί. Και αν παραδεχόμαστε ότι είχε κάνει λάθος, εγώ τον του τόπο, αυτός το έγραψε, τι με ενδιαφέρει εμένα;

Αυτά είναι τα αποτελέσματα της ταπεινώσεως, ότι δεν τα αξίζω εγώ, εγώ να πάρω 50 λίρες χρυσές. Ώστε έτσι ε, τόσο για τον εαυτό σου σκέπτεσαι; Πάρε λοιπόν 500. Αυτός είναι ο Θεός. Αν άνθρωπος ενεργεί έτσι σε συνάνθρωπο, ο Θεός σκέψου τι κάνει. Στέκουμε μέχρι εδώ. Γι' αυτό το μακαρισμό απόψε, ή θέλω να συνεχίσουμε ή στον άλλο;