Presentation by Father Moses, Session A3

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The floor now belongs to the most learned Father Moses. He is so well known throughout Greek Orthodoxy for his spirituality and his work that he needs no introduction. His presentation is entitled “The Earliest Life of Saint Joseph the Hesychast.”

Your Eminences, reverend fathers, elders and eldresses, beloved brothers and sisters: On July 20, 1962, Elder Joseph of Vatopedi sent a biographical letter about his elder, Saint Joseph the Hesychast, to Hieromonk Panteleimon in Boston. Its exact title was: “A Brief Life of Our Venerable Father Joseph the Hesychast, Written by His Spiritual Child, the Monk Joseph, in the Year 1962. To My Most Beloved Brother, the Monk Panteleimon. The Life of My Ever-Memorable Father Joseph the Hesychast, Who Reposed…”

“…on August 15, 1959. Holy New Skete of Saint Paul, Mount Athos.” This manuscript has only recently been published by the Holy Monastery of Vatopedi. The author of this interesting, valuable, and delightful biography bears the same name as its subject. Today he lives as a monk at the Holy Monastery of Vatopedi, and this work constitutes the earliest Life of his blessed elder. Elder Joseph of Vatopedi was born in Drouseia, Paphos, on December 20, 1921, and his secular name was Socrates Pantellas. In 1936, he entered the renowned and ascetic Holy Monastery of Stavrovouni to embrace the monastic life.

In 1946, he went to the Holy Skete of Saint Anna in pursuit of greater ascesis, and in the spring of 1947 he eagerly placed himself in obedience to Elder Joseph, the fellow ascetic of Elder Arsenios, at the small caves of the remote Little Saint Anna’s Skete. There, on April 11 of the following year, 1948, Elder Joseph tonsured him as a great schema monk. In 1951, he moved with his elder and the entire brotherhood to the caves of New Skete, where he remained until 1975. He subsequently lived as a monk at the Holy Monasteries of Koutloumousiou and of the Precious Cross at Minthis in Cyprus, and from 1987 onward at Vatopedi Monastery.

For two years, from 1980 to 1982, he lived in the Simonopetra cell of the Annunciation of the Theotokos in Kapsala. The recipient of this important letter was John Mitropoulos in secular life. He was born in Detroit, America, on June 21, 1935, to a father from the Peloponnese and a mother from Asia Minor.

In 1956, he entered the Holy Monastery of Saint Panteleimon, the Russian Monastery on Mount Athos, to embrace the monastic life.

He became close to Elder Joseph in July 1957, and the following year he departed for America, where in 1962 he founded the Holy Monastery of the Transfiguration of the Savior in Boston. In 1963, Panteleimon, who is now a hieromonk, was tonsured as a great schema monk by Elder Arsenios.

This biographical letter about Elder Joseph consists of seventy-four handwritten pages, without paragraph breaks. The handwriting is relatively legible, though the text contains many errors in spelling and syntax. It was clearly not written for publication, nor did anyone else review and correct it. It was probably sent in response to the recipient’s earnest request, as a remembrance of the elder whom he had known and for the spiritual benefit of both himself and his brotherhood. The writing vividly conveys profound respect, well-founded love, and gratitude. It does not dwell on dates or detailed biographical information. Its principal aim is to extol his ever-memorable elder as a strict ascetic, a genuine hesychast, a man of fervent prayer, and a discerning teacher.

This account is inspired, moving, direct, precise, and instructive. It was written three years after the blessed repose of the elder, and we do not believe that it contains any exaggeration whatsoever. It offers a personal testimony. The author does not relate what he heard from others, but what he himself saw and heard during the twelve years he sat at his elder’s feet at Little Saint Anna’s Skete and New Skete: during all-night vigils, long hours of prayer filled with tears, compunctionate celebrations of the Divine Liturgy in the chapels of the Honorable Forerunner and the Annunciation, his elder’s wonderful teachings, the disclosure of logismoi—intrusive thoughts—and the small, blessed gatherings of that little brotherhood. At the beginning, he writes:

“I grieve because I have been deprived of the person and treasure dearest to me during our sojourn in this world.” He also writes about himself: “When I considered my situation and what a treasure I had lost, especially in these evil days, I decided at least to write his Life, recalling as much as I could, so that I might have this consolation, since I shall not see him again here.” Yet he also writes for another noteworthy reason: “There are always those ready to criticize and accuse contemporary monasticism and this sacred place of ours. If they are willing, they will learn that in every generation and every age there will be people who truly fear God and have loved Him with their whole soul.”

Elder Joseph was indeed such a true man of God, one who loved Him beyond measure. Despite all the ordeals he suffered—both in old age and in the severe trials of illness he endured in that place—his original devotion never diminished in the least. His love for God also extended to all people, and especially to his spiritual children. He was always deeply comforting and gentle. His fatherly concern was so evident that nothing else was needed to establish a strong spiritual bond among those he guided—a bond that no circumstance could weaken. He strove earnestly to impart spiritual benefit to us, and

no labor or sacrifice wearied him in pursuing precisely this purpose. His foremost concern was to urge us toward the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ.” The God-making work of prayer was truly the chief work of his entire life. He also observed this inviolable rule throughout his life: he would undertake nothing until he had first received assurance through prayer, and he would not easily make a decision without such assurance. He often repeated what he continually experienced: “The foremost work of the hesychast is the Jesus Prayer. Whoever claims to possess the Prayer must have acquired it as an abiding possession, not merely experience it from time to time, for anyone can say it in that manner. The one who, by the grace of God, is counted worthy to acquire the Prayer as his own…”

“…is said to possess the remembrance of God and, through it, to gain experience of divine aid—no small thing on the path of spiritual life.” After a time of great tribulation for the elder, there came a visitation of divine grace during prayer, described with the mastery found in the neptic writings: “The Jesus Prayer began to be said within my heart with great sweetness. It brought about such a transformation in me that I could not tell whether I was alive and still here upon the earth. My senses ceased to function, and I could not turn my nous—the spiritual intellect—back toward myself. I could only behold, in awe and ecstasy, that dazzling white light which was within me—or, rather, in which I myself was immersed—and the sweetness with which the Jesus Prayer was being said within my heart.”

“My heart was saying the Jesus Prayer on its own, without toil or effort, but with such a harmonious rhythm that I wondered whether I was one person or somehow composed of two selves. I do not know how long this state lasted,” he would tell us. At the Skete of Saint Basil, he had constructed a kind of artificial cave out of planks. Every day, during the hours of peace and hesychia—inner stillness—he would sit there and say the Jesus Prayer. His daily rule was to sit inside and keep his nous—the spiritual intellect—within his heart for six full hours, and only then rise. He had an ardent and constant desire to meet other practitioners of noetic prayer and speak with them about its wondrous mysteries, as he relates:

“We would leave our huts and travel wherever we heard, or thought, that we might meet such hesychasts. Everywhere we found devout people and elderly spiritual fathers who comforted and encouraged us, but nothing beyond that. Nowhere could we find anyone who possessed the Prayer within himself and had attained theoria, divine vision. Very few understood what we were seeking, and even they could not offer us any specific help. The others considered us mad.” This same lament was shared by other great and virtuous elders of our own time, both on and beyond the Holy Mountain. Even our brothers and people within the Church fail to understand or accept the virtuous; instead, they misunderstand them. Others, by contrast,

place halos around any elders they happen to approach. According to his fellow ascetic, the blessed Elder Arsenios, the elder’s poverty was certainly remarkable: “When we were young at the beginning, while our bodies were still strong, we lived in such extreme poverty and dispossession that we possessed almost nothing.” Their fasting was also strict, especially the elder’s. They ate oil only on Saturdays and Sundays—and not always, but only when they could find it. Every day at the ninth hour, the elder ate twenty-five drams of dried bread. If they happened to have boiled greens or legumes, he ate only a small amount of those as well. Their severe ascesis reached extremes, and, to their sorrow, some people accused them without restraint. Their weakness from excessive fasting, the lack of fats in their diet, and their habits—old cassocks torn to shreds—

gave them a repellent appearance, and anyone who saw them would whisper, “There are the deluded ones.” My beloved, the Life recounts visitations of divine grace in dreams and visions, appearances of the Lord, the Theotokos, and angels, as well as fierce assaults by demons. The blessed elder passed through the stages of sanctification, purification, illumination, and theosis—divinisation. Free and possessing apatheia, freedom from the passions, filled with grace and overflowing with love, he would say, according to his distinguished biographer: “His love for other people makes him wish, if it were possible, to place them all within his heart, to take upon himself the pain and sorrow of every human being, and to die for them all so that they might be happy. As for God, he…”

“…feels himself vanishing into the depths of his humility and dissolving into ceaseless tears as he reflects upon God’s love for all His creatures.” Concluding humbly, he writes: “Behold, my beloved brother Panteleimon, in accordance with your desire, I have briefly described whatever I could remember from the Life of our ever-memorable father. If, by God’s mercy, we later remember other things, or learn further details from others who were with him before us—especially his soul-profiting counsels, which arose from the experience of his life—we shall write again. Pray for me as well, that we may not receive many stripes.” We humbly believe that this biography possesses the virtues of directness, vividness, spontaneity, and simplicity, and that it was not written for publication.

The biographer does not pose as an author. Rather, he offers an important personal testimony in a deeply sincere, clear, concise, simple, and beautiful manner, and for this we thank him from the heart. Compared with his later writings on the subject and those of others who wrote about the elder, his account remains the earliest, precise, and moving. As he himself says in a later and more extensive biography: “It is extremely important to record the lived experiences of devout and virtuous people, so that later generations may be strengthened and inspired by their example. Carefully and responsibly, without fanaticism or ulterior motive, we present from the life of our ever-memorable elder those things which we personally saw and heard.” Elsewhere, he also says that the elder continues

the ascetic and neptic tradition. Today, we likewise present this continuation and extension of the tradition through our contemporary teachers and fathers, to the glory of Christ and of our ever-living Church. His fellow disciple, the former abbot Elder Ephraim of Philotheou, writes similarly in the introduction to the edition of the elder’s marvelous letters: “Because his very life was for us a teaching both written and spoken; because we learned from our own experience the power of his words; and because, for years, many have quietly entreated us to write about the holy elder, through this present work we now give him the opportunity to speak for himself through his letters.” In worldly terms, Elder Joseph was uneducated, having completed only the second grade of primary school. Yet in divine matters he was wise and taught by God.

The university of the desert taught him the things we chiefly need: the things of heaven. These divine things can be heard only with difficulty and with a courageous spirit, and can be put into practice only through struggle and great labor. Elder Aimilianos of Simonopetra writes with great depth, as has been said: “The blessed Elder Joseph, known as the Hesychast, is a source of pride for the more recent history of the Holy Mountain, because in difficult times he renewed the centuries-old experience of hesychasm and prayer on Mount Athos. Through his intense and unceasing ascesis, and through the spiritual formation and instruction of his children, he prepared a new generation devoted to the unceasing Jesus Prayer.”

As we bring this unassuming presentation to a close, we would like to offer a few final chronological details concerning the blessed Elder Joseph the Hesychast. He was born on February 12, 1897, in Lefkes on Paros, according to the Registry of Males of the Community of Lefkes, as Mr. Saliprantis reported. He arrived on the Holy Mountain in 1922. The monastic register of the Holy Monastery of Great Lavra records his arrival in 1923, but this probably refers to his arrival within the territory of the Lavra. In 1924, he was tonsured a great schema monk in the desert of Great Lavra, at the cave of Saint Athanasios the Athonite, by Hieromonk Efthymios. From 1924 to 1938, he remained at the Skete of Saint Basil; from 1938 to 1951, he lived the ascetic life at Little Saint Anna’s Skete; and from 1951 until

August 15, 1959, when he reposed from heart failure, he lived at New Skete. May his prayer always accompany us.

We thank Father Moses, who did not use all the time allotted to him. Did I frighten you? I frightened him a little. Ah, you shortened it a little. Thank you for doing so. You are a good man. Yes, indeed. Mr. Olympios—you told me your name—has informed me that, because we must go to receive the Holy Icon of the Most Holy Theotokos, the discussion will take place tomorrow. It will be combined with tomorrow’s session. Tomorrow we will begin at 9:30.

Τον λόγο έχει ο ελλογιώτατος πατήρ Μωυσής, πασίγνωστος, δεν χρειάζεται να τον παρουσιάσουμε σε όλη την ελληνική Ορθοδοξία για την πνευματικότητά του και το έργο του, και η εισήγησή του έχει τίτλο «Πρώτος βίος του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού».

Σεβασμιότατοι, σεβαστοί πατέρες, γέροντες, γερόντισσες, αγαπητοί αδελφοί. Στις 20 Ιουλίου του 1962, ο Γέροντας Ιωσήφ Βατοπεδινός απέστειλε επιστολιμαία βιογραφία του γέροντός του, Ιωσήφ του Ησυχαστού, στον εν Βοστώνη ιερομόναχο Παντελεήμονα, υπό τον ακριβή τίτλο: «Συνοπτικός βίος του οσίου πατρός ημών Ιωσήφ του Ησυχαστού, συγγραφείς παρά του πνευματικού αυτού τέκνου Ιωσήφ μοναχού, εν έτει 1962. Προς τον πολυαγαπητόν μου αδελφόν Παντελεήμονα μοναχόν. Ο βίος του αειμνήστου μου πατρός Ιωσήφ του Ησυχαστού, τελειώσαντος».

«Τελειώσαντος κατά την 15η Αυγούστου 1959». Το 1959. Ιερά Νέα Σκήτη του Αγίου Παύλου, εν Αγίω Όρει, Άθωνος. Μόλις αυτό το χειρόγραφο δημοσιεύθηκε από την Ιερά Μονή Βατοπεδίου. Ο αποστολέας της ενδιαφέρουσας, αξιόλογης και τερπνής αυτής βιογραφίας είναι ο συνώνυμος του βιογραφουμένου, που σήμερα μονάζει στην Ιερά Μονή Βατοπεδίου, και που αποτελεί τον πρώτο βίο του αξιομακάριστου γέροντός του. Ο Γέροντας Ιωσήφ Βατοπεδινός γεννήθηκε στη Δρούσια της Πάφου στις 20 Δεκεμβρίου του 1921 και κατά κόσμον ονομαζόταν Σωκράτης Παντέλλας. Το 1936 προσήλθε προς μονασμό στην ασκητική και περίφημη Ιερά Μονή Σταυροβουνίου.

Το 1946 προσήλθε στην Ιερά Σκήτη Αγίας Άννης προς μεγαλύτερη άσκηση και την άνοιξη του 1947 πρόθυμα ήλθε στην υπακοή του Γέροντος Ιωσήφ, του συνασκητού του Γέροντος Αρσενίου, στα μικρά σπήλαια της ερημικής Μικράς Αγίας Άννης, από τον οποίο το επόμενο έτος, στις 11 Απριλίου 1948, εκάρη μεγαλόσχημος μοναχός. Το 1951 μετέβη μετά του γέροντός του και όλης της συνοδείας στα σπήλαια της Νέας Σκήτης, όπου παρέμεινε μέχρι το 1975. Κατόπιν μόνασε στις Ιερές Μονές Κουτλουμουσίου, Τιμίου Σταυρού Μίνθης Κύπρου και από το 1987 στη Μονή Βατοπεδίου.

Μία διετία παρέμεινε στο σιμωνοπετρίτικο κελί της Καψάλας, του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, 1980-1982. Παραλήπτης της σημαντικής αυτής επιστολής είναι ο κατά κόσμον Ιωάννης Μητρόπουλος, που γεννήθηκε στο Ντιτρόιτ της Αμερικής από πατέρα Πελοποννήσιο και μητέρα Μικρασιάτισσα στις 21 Ιουνίου του 1935.

Προσήλθε προς μονασμό στην Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος, Ρωσικού, Αγίου Όρους, το 1956.

Συνεδέθη μετά του Γέροντος Ιωσήφ τον Ιούλιο του 1957 και το επόμενο έτος αναχώρησε για την Αμερική, όπου το 1962 ίδρυσε την Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Βοστώνης. Το 1963, ο σήμερα ιερομόναχος Παντελεήμων εκάρη μεγαλόσχημος από τον Γέροντα Αρσένιο.

Του Γέροντος Ιωσήφ. Η επιστολιμαία αυτή βιογραφία αποτελείται από 74 χειρόγραφες σελίδες, δίχως παραγράφους, με σχετικά ευανάγνωστη γραφή, με αρκετά ορθογραφικά και συντακτικά λάθη. Δεν γράφθηκε προφανώς για να δημοσιευθεί, ούτε την είδε άλλος για να τη διορθώσει. Μάλλον απεστάλη κατόπιν παρακλητικού αιτήματος του παραλήπτη, προς ανάμνηση του γέροντος που είχε γνωρίσει και προς ωφέλεια ψυχική αυτού και της συνοδείας του. Η συγγραφή της έχει ζωηρά στοιχεία μεγάλου σεβασμού, δικαιολογημένης αγάπης και ευγνώμονος διάθεσης. Δεν επιμένει σε χρονολογίες και λεπτομερή βιογραφικά στοιχεία, αλλά θέλει να εξάρει κυρίως τον αυστηρό ασκητή, γνήσιο ησυχαστή, θερμά προσευχόμενο, διακριτικά διδάσκοντα.

Του αειμνήστου γέροντός του. Η γραφή αυτή έχει έμπνευση, συγκίνηση, αμεσότητα, ακρίβεια και διδαχή. Είναι γραμμένη τρία έτη μετά τη μακαρία κοίμηση του γέροντος. Δεν νομίζουμε ότι έχει διόλου υπερβολές. Κατατίθεται προσωπική μαρτυρία. Λέγει όχι τι άκουσε από άλλους, αλλά τι είδε ο ίδιος και τι άκουσε κατά τη δωδεκαετή παραμονή του παρά τους πόδας του, στη Μικρή Αγία Άννα και στη Νέα Σκήτη, κατά τις ολονύκτιες αγρυπνίες, τις πολύωρες και ένδακρεις προσευχές, τις κατανυκτικές θείες λειτουργίες, στον Τίμιο Πρόδρομο και τον Ευαγγελισμό, τις υπέροχες διδαχές, κατά την ώρα της εξαγορεύσεως των λογισμών και τις μικρές ευλογημένες συνάξεις της μικρής εκείνης αδελφότητος. Γράφει στην αρχή:

«Λυπημένος που εστερήθηκα το πλέον αγαπητόν μου πρόσωπον και πράγμα εις την παροικία μας αυτή». Γράφει και για τον εαυτό του: «Στοχαζόμενος την θέσιν μου και το τι πράγμα έχασα και δη εις τας πονηράς ημέρας ταύτας, απεφάσισα να γράψω τουλάχιστον τον βίον του, όσον μπορέσω να θυμηθώ, για να έχω καν αυτήν την παρηγορίαν, εφόσον δεν πρόκειται εδώ πλέον να τον ξαναδώ». Γράφει όμως και για έναν άλλο αξιοσημείωτο λόγο: «Γιατί υπάρχουν και οι πρόχειροι επικριταί και κατήγοροι του συγχρόνου μοναχισμού και του ιερού μας τούτου τόπου, που θα μάθουν, εάν θέλουν, ότι εις όλας τας γενεάς και εποχάς θα υπάρχουν άνθρωποι πραγματικά θεοφοβούμενοι, που αγάπησαν ολοψύχως τον Θεόν».

Όντως ένας τέτοιος αληθινός άνθρωπος του Θεού, που τον αγάπησε υπέρμετρα, ήταν ο Γέροντας Ιωσήφ. Δεν ελάττωσε διόλου την αρχική του ευλάβεια, παρ’ όλες τις περιπέτειες όπου έπαθε, είτε ως γέρων πλέον είτε ως ασθενής, που πολύ δοκιμάστηκε στο μέρος αυτό. Η προς τον Θεό αγάπη του επεκτεινόταν και προς όλους τους ανθρώπους και ιδιαίτερα προς τα πνευματικά του τέκνα. Ήτο πάντοτε πολύ παρηγορητικός και γλυκύς, το δε πατρικό του ενδιαφέρον ήτο τόσον καταφανές, που δεν χρειαζόταν κανένα άλλο μέσο να δημιουργήσει μεταξύ των υπ’ αυτού χειραγωγουμένων έναν σύνδεσμο ισχυρά πνευματικό, που καμία περίπτωσις δεν μπορούσε να τον χαλαρώσει. Είχε πολλή προσπάθεια να μας μεταδώσει ωφέλειαν πνευματικήν, που

δεν τον κούραζε κανένας κόπος ή θυσία γι’ αυτόν ακριβώς τον σκοπόν. Η πλέον εξαιρετική του προσπάθεια ήταν να μας παρακινεί εις την ευχήν, το «Κύριε Ιησού Χριστέ». Το θεοποιό έργο της προσευχής ήταν πράγματι το κύριο έργο όλης της ζωής του. Είχε δε και τούτον κανόνα απαράβατον εις την ζωήν: να μην επιχειρεί τίποτα χωρίς πρώτον να πληροφορηθεί διά της προσευχής, και δεν απεφάσιζε τόσον εύκολα εάν δεν είχε πληροφορίαν. Συχνά επαναλάμβανε αυτό που συνεχώς ζούσε: «Το κυριότερον έργο του ησυχαστού είναι η ευχή. Εκείνος που λέγει ότι έχει ευχήν πρέπει να την έχει κτήμα και όχι παροδικά, γιατί έτσι καθένας την λέγει. Εκείνος όπου χάριτι Θεού αξιωθεί να έχει κτήμα του την ευχήν»,

«λέγεται ότι έχει μνήμη Θεού και ότι ούτως λαμβάνει πείρα θείας αντιλήψεως, πράγμα όχι μικρόν εις το στάδιο της πνευματικής ζωής». Μετά από μια μεγάλη θλίψη του γέροντος, περιγράφεται αριστοτεχνικά, καθώς αναφέρεται στα νηπτικά έργα, μια επίσκεψη της Θείας Χάριτος κατά την προσευχή: «Άρχισε μέσα στην καρδιά μου να λέγεται με πολλή γλυκύτητα η ευχή. Τόσην δε αλλοίωσιν μου προκάλεσε, που δεν καταλάμβανα αν είμαι ζωντανός και βρίσκομαι κάτω στην γη. Αι αισθήσεις μου δεν ενεργούσαν, ούτε τον νουν μου μπορούσα να γυρίσω του εαυτού μου. Μόνον έβλεπα με θάμβος και έκστασιν το κατάλευκον εκείνο φως, που ήταν μέσα μου και μάλλον που ήμουν εγώ μέσα του, και την γλυκύτητα όπου ελέγετο μέσα στην καρδία μου η ευχή».

«Η καρδία μου έλεγε μόνη της την ευχήν, χωρίς κόπον, χωρίς προσπάθειαν, αλλά με έναν αρμονικό ρυθμό, που απορούσα αν ήμουν εγώ μόνος μου ή αποτελούμουν από δύο εαυτούς. Αυτή η κατάστασις δεν γνωρίζω πόσον κράτησε», μας έλεγε. Στη σκήτη του Αγίου Βασιλείου είχε κατασκευάσει ένα είδος τεχνητής σπηλιάς με σανίδια και εκεί καθόταν κάθε ημέραν εις ώρας ειρήνης και ησυχίας και έλεγε την ευχή. Είχε πρόγραμμα κάθε ημέρα να κάθεται εκεί μέσα και να κρατάει τον νου του μέσα στην καρδία του επί έξι ολοκλήρους ώρας και έπειτα να σηκωθεί. Διακαής και μόνιμος ήταν ο πόθος του να συναντήσει κι άλλους εργάτες της νοεράς προσευχής και να συνομιλήσει μαζί τους για τα εξαίσια μυστικά της, όπως αναφέρει.

«Παρατούσαμε τες καλύβες και φεύγαμε παντού, όπου ακούαμε ή νομίζαμε ότι θα συναντήσουμε τέτοιους ανθρώπους ησυχαστάς. Παντού βρίσκαμε ανθρώπους ευλαβείς και γεροντάκια που μας παρηγορούσαν και μας έδιναν θάρρος, πλην όμως πέραν τούτου δεν συναντούσαμε πουθενά. Άνθρωπον που να έχει μέσα του ευχήν και θεωρίαν δεν βρίσκαμε πουθενά. Πολύ ολίγοι ήσαν εκείνοι που μας καταλάμβαναν τι επιδιώκαμεν, χωρίς βέβαια να μπορούν να μας βοηθήσουν συγκεκριμένα. Οι δε άλλοι μας είχαν για τρελούς». Το παράπονο αυτό το είχαν κι άλλοι μεγάλοι, ενάρετοι, σύγχρονοι Αγιορείτες και μη γέροντες. Ακόμη οι αδελφοί μου και οι άνθρωποι της Εκκλησίας δεν κατανοούν και δεν παραδέχονται τους εναρέτους και τους παρεξηγούν. Και άλλοι πάλι, αντιθέτως,

αποδίδουν φωτοστέφανα στους γέροντες που πλησιάζουν. Εντυπωσιακή πάντως ήταν η πενία του γέροντος, κατά τον συνασκητή του, μακαριστό Γέροντα Αρσένιο: «Όσον ήμεθα νέοι καταρχάς και βαστούσε το σώμα μας, τόσην πολλήν φτώχεια είχαμεν και ακτημοσύνην, που δεν είχαμε τίποτε σχεδόν». Επίσης είχαν αυστηρά νηστεία και ιδίως ο γέροντας. Λάδι μόνον Σαββατοκύριακον έτρωγαν, κι όχι πάντοτε, αλλά όταν έβρισκαν. Ο γέροντας έτρωγε καθημέραν, κατά την ενάτην ώραν, 25 δράμια παξιμάδι, κι αν καμιά φορά είχαν χόρτα ή όσπρια βραστά, και πάλιν ολίγα. Η αυστηρή τους άσκηση έφθασε στα άκρα, κι ορισμένοι τους κατηγορούσαν, προς λύπη τους, ασύστολα. Η αδυναμία από την υπερβολική νηστεία, των λιπαρών η έλλειψις και τα σχήματα, καταξεσχισμένα παλιόρασα,

έδιναν μία εμφάνιση αποκρουστική και όποιος μας έβλεπε ψιθύριζε: «Να οι πλανεμένοι». Ο βίος, αγαπητοί μου, αναφέρει επισκέψεις της Θείας Χάριτος σε όνειρα και οράματα, την εμφάνιση του Κυρίου, της Θεοτόκου και αγγέλων, αλλά και τη δριμεία επίθεση δαιμόνων. Ο μακάριος γέροντας διήλθε τα στάδια του αγιασμού, της καθάρσεως, του φωτισμού και της θεώσεως. Ελεύθερος και απαθής, χαριτωμένος και πλημμυρισμένος από την αγάπη, κατά τον εκλεκτό βιογράφο του, έλεγε: «Η αγάπη του μεν προς τους ανθρώπους θέλει, αν είναι τρόπος, να τους βάλει μέσα στην καρδιά του, να αναλάβει, αν είναι τρόπος, όλων των ανθρώπων τους πόνους και τα θλιβερά και να αποθάνει αυτός για όλους και να γίνουν αυτοί ευτυχείς· ως δε προς τον Θεόν, του»

Του φαίνεται ότι σβήνει αυτός μέσα στο βάθος της ταπεινόσεώς του και παραλύει σε δάκρυα συνεχή, αναλογιζόμενος την αγάπη του Θεού προς όλα του τα κτίσματα. Καταλήγοντας, ταπεινόφρονα λέγει: «Ιδού, αδελφέ μου αγαπητέ Παντελεήμων, όπου κατά την επιθυμίαν σου, σου περιγράφω με συντομίαν όσα μπόρεσα να θυμηθώ από τον βίον του αειμνήστου μας πατρός και, αν κάποτε, ελέει Θεού, ενθυμηθούμεν και άλλα ή από άλλους μάθομεν πληροφορίας, που ήσαν πρότερον μαζί του, και ιδίως από τας ψυχωφελείς του παραγγελίας, που ήσαν από την πείραν της ζωής του βγαλμένες, πάλιν θα γράψωμεν· και εύχου και για μένα, ίνα μη δαρήσωμεν πολλάς». Ταπεινά φρονούμε πως η βιογραφία αυτή έχει τα προτερήματα της αμεσότητος, της ζωηρότητος, του αφθόρμητου, του ανεπιτίδευτου και ότι δεν γράφηκε για να τυπωθεί.

Ο βιογράφος δεν κάνει τον συγγραφέα, αλλά καταθέτει σημαντική προσωπική μαρτυρία με τρόπο πολύ ειλικρινή, σαφή, λιτό, απλό και ωραίο, γι’ αυτό και τον ευχαριστούμε εγκάρδια. Ο λόγος του, συγκρινόμενος με κατοπινές σχετικές γραφές του και με άλλων που έγραψαν για τον Γέροντα, παραμένει πρώτος, ακριβής και συγκινητικός και, όπως ο ίδιος λέγει σε νεότερη πλατύτερη βιογραφία: «Είναι πολύ κρίσιμο να γράφονται τα βιώματα και οι εμπειρίες των ευλαβών και εναρέτων ανθρώπων, για να στηρίζονται και να παραδειγματίζονται οι νεότερες γενεές. Με προσοχή και υπευθυνότητα, χωρίς φανατισμό ή σκοπιμότητα, παρουσιάζουμε από τη ζωή του αειμνήστου γέροντός μας όσα είδαμε και ακούσαμε προσωπικά». Αλλού ο ίδιος πάλι λέγει πως ο γέροντας συνεχίζει

ασκητικονηπτική παράδοση, και αυτήν την παράταση και προέκταση των συγχρόνων μας καθηγητών και πατέρων προβάλλουμε κι εμείς σήμερα προς δόξαν Χριστού και της αειζώου Εκκλησίας μας. Παρόμοια γράφει και ο παραδελφός του, προηγούμενος Εφραίμ Φιλοθεΐτης, στην εισαγωγή της εκδόσεως των θαυμάσιων επιστολών του Γέροντος: «Επειδή αυτή η καθ’ εαυτή ζωή του υπήρξε δι’ εμάς γραπτή και προφορική διδασκαλία, επειδή και εγνωρίσαμε εξ ιδίας πείρας την δύναμη των λόγων του και επειδή υπό πολλών μυστικώς από ετών παρακαλούμεθα να γράψουμε περί του Αγίου Γέροντος, ιδού όπου διά της παρούσης επιμελείας δίδομεν σ’ αυτόν τον ίδιο τη δυνατότητα να ομιλήσει διαμέσου των επιστολών του». Ο Γέρων Ιωσήφ ήταν αγράμματος κατά κόσμον, μόλις Δευτέρας Δημοτικού, όμως ήταν σοφός περί τα θεία, θεοδίδακτος.

Το πανεπιστήμιον της ερήμου το έμαθεν εκείνα των οποίων κυρίως έχομεν ανάγκη, τα ουράνια. Πάντως τα θεία αυτά μήτε ευκόλως ακούονται χωρίς γενναίον φρόνημα, μήτε και γίνονται πράξεις χωρίς αγώνα και κόπον πολύν. Ο Γέροντας Αιμιλιανός Σιμωνοπετρίτης μεστά γράφει, όπως ειπώθηκε: «Ο μακαριστός Γέρων Ιωσήφ, τουνόματι Ησυχαστής, αποτελεί καύχημα διά την νεωτέραν αγιορειτικήν ιστορίαν, ότι εις καιρούς δυσχειμέρους ανανέωσε την αιωνόβιον ησυχαστικήν και προσευχητικήν εμπειρίαν εν τω Άθω και διά της συντόνου και αδιαλείπτου ασκήσεως και της πνευματικής αγωγής και διδασκαλίας των τέκνων αυτού προετοίμασε μίαν νέαν γενεάν της αδιαλείπτου ευχής του Ιησού».

Κλείνοντας την αφιλόδοξη αυτή εισήγηση, θα θέλαμε να καταθέσουμε ορισμένα μάλλον τελικά χρονολογικά στοιχεία του μακαρίου Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού. Γεννήθηκε στις 12 Φεβρουαρίου του 1897 στις Λεύκες της Πάρου, κατά το Μητρώο Αρρένων της Κοινότητας Λευκών, όπως ανέφερε ο κύριος Σαλιπράντης. Αφίχθηκε στο Άγιον Όρος το 1922. Το μοναχολόγιο της Ιεράς Μονής Μεγίστης Λαύρας αναφέρει χρονολογία προσελεύσεως το 1923, αλλά μάλλον στα όρια της Λαύρας. Το 1924 εκάρη μεγαλόσχημος στην έρημο της Μεγίστης Λαύρας, στο σπήλαιο του Αγίου Αθανασίου του Αθωνίτου, από τον ιερομόναχο Ευθύμιο. Από το 1924 έως το 1938 παρέμεινε στη σκήτη του Αγίου Βασιλείου, από το 1938 έως το 1951 ασκήτευσε στη Μικρή Αγία Άννα και από το 1951 έως

τις 15 Αυγούστου του 1959, από ανεπάρκειαν καρδίας, στη Νέα Σκήτη. Η ευχή του ας μας συνοδεύει πάντοτε.

Τον πατέρα Μωυσή, ο οποίος δεν εξήντλησε όλο τον χρόνο του. Σας φόβησα; Τον φόβησα λίγο. Α, κόψατε λίγο. Ευχαριστούμε που κόψατε. Είστε καλός άνθρωπος. Ναι, λοιπόν, ναι. Μου είπατε το όνομά σας, κύριος Ολύμπιος, ότι επειδή πρέπει να πάμε στην υποδοχή της Αγίας Εικόνος της Παναγίας, η συζήτηση θα γίνει αύριο. Θα συγχωνευτεί και θα γίνει αύριο. Αύριο, 9.30 θα αρχίσει.