Presentation by Mr. Aletraris, Session A1

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This is the first session of this conference devoted to the love of monasticism. Our first speaker is Mr. Nikos Alympratis, Vice President of the Hellenic Onomastic Society and a philologist. His subject is “The Spiritual and Social Environment on Paros in the Time of Elder Joseph the Hesychast.” Mr. Germanidis, you have the floor.

Can you not hear me? I am soft-spoken. Your Eminences, reverend abbots, venerable fathers, other representatives of the civil and political authorities of the beloved land of Cyprus, ladies and gentlemen: As a representative of the birthplace of the great ascetic and venerable saint whom you are honoring in a special way at this, your second conference, I shall speak to you, distinguished delegates, in the very little time allotted to me, about the spiritual and social environment on Paros—the island of Panagia Ekatontapyliani—from the end of the nineteenth century until nearly the end of the first quarter of the twentieth century. It was then that Elder Joseph the Hesychast was born and lived out his childhood and adolescence. Known in the world as Frangiskos Georgiou Kottis, he was born in Lefkes on Paros in 1897.

This is according to the Register of Males of the Community of Lefkes. At the end of the nineteenth century and the beginning of the twentieth, this principal village had more than two thousand inhabitants. It was, we might say, the unofficial capital of the island. Paroikia, the present capital, was then a small town and the island’s port.

There was also Piso Livadi, closer to Lefkes, from which cargo and passenger ships departed for Piraeus, Syros, Lavrio, Crete, and Alexandria. Lefkes was a center of commerce and education. Children came from Naousa, the lower villages, Tsipidos, Dragoulas, Marmara, and the settlements of Rio and Angairia to attend the village schools. There was lively intellectual activity, and some families read a variety of books.

In their homes, the thoughts and reflections of family members were filled with a spiritual fragrance. Some of them became vessels of the grace of God. Elder Joseph’s mother also studied the Scriptures, we may suppose, although she was illiterate; and she had certainly received some of the gifts of the Holy Spirit. For, as we know, this woman of Lefkes was, in the words of the Lord, “truly an Israelite in whom there is no deceit.” “This blessed soul,” writes Elder Joseph of Vatopedi, “possessed such simplicity and integrity of character that she very often saw supernatural phenomena in her life and believed that everyone else surely saw them too. This happened especially when she went to the churches, either to attend the Divine Liturgy or simply to care for the church.” In such an environment, writes Dionysios Bantistatos, the inner world of Frangiskos was formed by all the pure Parian elements of the Orthodox Greek heritage:

faith, love, sincerity, straightforwardness, honesty, and cheerful kindness. He was steeped in the refreshing springs of Orthodoxy that flowed from the monasteries of Longovarda and Saint George of Lagkada, where Saint Arsenios had lived as a monk; from Saint Kyriaki, Saint John the Theologian, and Saint Anthony, where the ascetic from the Holy Mountain, Abimelech Bonakis, lived as a monk from 1909 to 1912, when Frangiskos was between twelve and fifteen years old. As a child and adolescent, Frangiskos also received the grace and blessing of the saintly abbot Philotheos Vosniotis, later of the saintly Father Philotheos Zervakos, and of Ierotheos Vosniotis, who likewise served as abbot of Longovarda.

At the beginning of the last century, their mayor was an enlightened and innovative man named Frangiskos Chaniotis. This was a community of 1,922 inhabitants, with its customs, traditions, reverence for God, daily habits, religious festivals, and occupations, which were chiefly farming and animal husbandry. The only people who served as links with the wider world—especially the intellectual world, both within and beyond Paros—were the teachers, priests, and the relatively educated merchants and businessmen.

Indeed, concerning his village of Lefkes, Elder Gregory Zoumis, abbot of Docheiariou Monastery, writes with reference to Bishop Augustinos Kantiotis that it is understandable that moral standards there were even stricter and devotion more abundant, because the village had many ties with Longovarda. Lefkes also produced the great monk Joseph the Cave-Dweller.

The people of Lefkes believed in Divine Providence and in His emissaries, the priests and monks, who were Spirit-bearers and saints of God. It is therefore no accident that, here on Paros, a multitude of fragrant flowers of faith blossomed, such as the most venerable Athonite hieromonk and nineteenth-century reviver of monasticism on Paros, Ioasaph Nikodimou Kontos; the hieromonk Markos Chaniotis, founder of the Old Calendarist Monastery of the Holy Theodores on Paros; Archimandrite Father Nikolaos Sarkas; the bishops Polykarpos Liosis of Sisani and Siatista, Augustinos Kantiotis of Florina, and Timotheos Negrepontis of Detroit and Canada; and others, as well as dozens of monks from Longovarda Monastery.

The school of Lefkes was always a spiritual beacon, spreading the light of learning and kindling love for the faith, the family, and the homeland. The imposing and spacious building of the Pandimos Elementary School had dominated the village since the early 1880s.

The magnificent marble parish church of the Holy Trinity had been built at the Church’s expense. The civic community and the Church were two parallel, saving, and refreshing streams for soul and spirit. They formed character and nurtured future men of wisdom and understanding, as well as saints, under the guidance and illumination of the teachers and several of the village priests. The new elementary schools for boys and girls, built in 1902 at the expense of the national benefactor Andreas Syngros, stand at the western edge of the village, on the outskirts of the woods and near Elder Joseph’s family home. In its poor rooms lived the large family of Georgios and Maria Kottis. From there, young Frangiskos would go out with his younger brothers, Linardos and Nikolaos, born in 1903 and 1908 respectively. In their free time they played at Ramnos, where the schools stood, or attended their lessons.

Frangiskos completed only the third grade of elementary school. His father’s farming work compelled him to leave his studies in order to help his family in their struggle to survive. He would certainly have advanced in his education had he continued, for he possessed intellectual gifts, imagination, and a natural inclination toward study. According to the testimony of Dionysios Bantistatos, Elder Joseph’s nephew,

he was a diligent pupil of the late teacher Sophia Threpsiadou Kantiotou, mother of the distinguished Metropolitan and uncompromising defender of Orthodoxy, Augustinos Kantiotis, himself a spiritual offspring of Paros. Before I continue with the spiritual state of Lefkes—and, more specifically, with education there at the beginning of the twentieth century—let us introduce the family of Frangiskos Kottis as Frangiskos Peratis has made it known to us. His mother was Maria Ragkousi, from the family known by the nickname Bantades.

In her second marriage she wed Giorgos Kottis, with whom she had six children, in order: Emmanouil, an electrician and church cantor; Nikolaos, later Athanasios, a monk of the Holy Mountain; Frangiskos, later Joseph, a monk of the Holy Mountain; and Linardos, who married and had four children.

Forgive me. Ergina married Miltiadis Bantistatos of Kefalonia, and they had two children: Dionysios, a theologian and lay preacher, who after his death was buried at the Monastery of the Holy Theodores on Paros; and Vryaini, whose secular name was Varvara, who became a nun in a monastery at Stamata in Attica. Marouso married Nikolaos Panteleos, and they had three children. From her first marriage, the Elder’s mother, Maria, had one more child, Michalis, whom she bore in 1885.

This was in 1885, before her first husband, Linardos Zoumis, was killed. Her youngest son from her second marriage was later given his name in remembrance. From this family also come the roots of our beloved and distinguished compatriot, Archimandrite Father Sotirios Kosmopoulos, preacher and protosyncellus of the Holy Metropolis of Samos and Ikaria. Elder Joseph’s entire family, a family grounded in the Christian faith, rested upon his mother, Maria, a woman of exceptional principles that she passed on to them all. When her second husband also died and her children had settled into their own good paths in life, she was tonsured a nun and fell asleep in the Lord as Nun Agathangeli. It is worth noting that within the Kottis and Ragkousi families there continued—and still continues—the God-given

phenomenon of deep piety, withdrawal from the world, and faithful devotion to divine things among their members. One need only consider that five members embraced the monastic life: Frangiskos Konstantinou Kottis, a monk who lived from 1821 to 1882 and belonged to Faneromeni Monastery on Naxos, with the monastic name Philotheos;

the brother of his grandfather, Emmanouil Georgiou Kottis; Maria Georgiou Kottis, Nun Agathangeli; Frangiskos Georgiou Kottis, Monk Joseph; Varvara Bantistatou, Nun Vryaini; and Maria Linardou Kottis, Nun Melani. All three nuns lived at the Monastery of the Most Holy Theotokos in Stamata, Attica, under the Old Calendar. Our research in the Register of Males of the Community of Lefkes on Paros produced the following chronological information: Frangiskos was born in 1897, not in 1898 as had been believed until now. Two years earlier, in 1895, the firstborn son of Georgios and Maria, Emmanouil, was born. After the second birth came Frangiskos, who was surely named after his father’s uncle, Frangiskos Konstantinou Kottis; then Linardos, born in 1903 and deceased in 1947; and Nikolaos, born in 1908, who died in the 1980s as Monk Athanasios on the Holy Mountain. His father, Georgios Emmanouil Kottis, is recorded as having died in 1917. He must have been born around 1860.

I have mentioned a total of seven children of Maria Ragkousi Kottis: one from her first marriage and six from her second. The Kottis family departed for Athens, where all her children eventually settled permanently.

This occurred in 1924, when Michail Linardou Zoumis had entered a second marriage and had the children still living today—Stephanos, Kyriaki, and Maria—according to the testimony of a son of Father Joseph. There is a prevailing view that Maria Ragkousi Kottis had borne two other children, Ergina and Marouso, and that after their deaths at a young age their names were given to children later born to Giorgos Kottis. This is suggested by Father Joseph’s words in his thirty-eighth letter. In our humble opinion, however, this view is unfounded. Elder Joseph’s closest relatives likewise insist that it is untrue. The dream the Elder saw, which he recounts in that letter, concerns his two sisters who were still alive.

Their death, however, had been subconsciously placed in the distant future by Joseph, who, being human, was surely tormented by a multitude of thoughts and feelings. How could he not think about, and often carry within his soul, the family setting in which he had lived for so many years—until he was twenty-six or twenty-seven—along with his siblings and his mother? Whenever someone falls into very difficult circumstances, he may see in dreams things he had never imagined before. Of course, since the letter was published without the recipient’s name, a date, or a signature, we do not know how old he was when he had the dream. Nor do we know the state of his sisters’ health at the time, whether they were still alive, or what his own condition was. Lefkes had two primary schools: the boys’ school, whose teachers were Frangiskos Antoniou Ragkousis and Ioannis Leonardou Gaitanos,

and the girls’ school, whose teacher was Sophia Nikolaou Kantiotou. These educators were private schoolteachers who exerted a spiritual and moral influence throughout central and southern Paros,

during the childhood of Frangiskos Kottis. The humble Levites Nikolaos Ioannou Roussos, Georgios Ioannou Aspropoulos, Dimitrios Roussos, Dimitrios Likas, Efstathios Skantalis, Konstantinos Aliprantis, and others also became bearers of spiritual and moral values and ideals, as well as servants of the local community. The first two in particular were its leading priests, serving respectively in the two large parishes of Holy Trinity and Saint Catherine. They were models of integrity, diligence, and virtue. Father Georgios Aspropoulos was also a self-taught physician. He healed his fellow villagers bodily, but he was also an excellent physician of souls—that is, a confessor. God had also counted him worthy of the gift of working miracles, as Elder Joseph the Hesychast testified both in writing and by word of mouth.

Joseph had spent time with him and knew him very well, especially since, as Father Ephraim said, he had been betrothed to the priest’s only daughter, Maria, who appears to have died in 1922. Physicians also had a strong presence in Lefkes, and several of them had served as mayors. The most distinguished mayor of Paros, who truly renewed the village and brought with him a new air of culture, was Frangiskos Chaniotis. Within Frangiskos’s family, his mother is always remembered and rightly blessed as his natural teacher during the tender and decisive years of his life, especially after his father departed into eternity, when Frangiskos was eighteen or nineteen years old. Yet we tend to overlook his grandmothers, his grandfathers, his

female and male neighbors, and their simple, humble, single-story homes.

One of them, beside Frangiskos’s family home, was renovated in 1900 and has an upper floor as well. These houses still stand today on the same side of the central road of Lefkes, beginning at the well in Frangiskos’s neighborhood. Yet these people, too, must be given their share of credit for shaping his soul and spirit, his character, and the upbringing of him and his siblings. Let us not forget that many devout residents of Lefkes read Zoe, the journal of the brotherhood of theologians bearing the same name, which began circulating in 1911, when Joseph was fourteen years old. They also read New Creation by Father Angelos Nisiotis. As for his mother, the foremost influence in Frangiskos’s upbringing, we must emphasize the vital role she played in raising him in the discipline and instruction of the Lord.

Her example of a holy life alone is, I believe, sufficient. With these moral foundations, a sound inheritance, and spiritual formation—however modest—which should surround such a child of eight, ten, or twelve years of age, and with the grace of God, which supplies whatever is lacking, as well as the love and affection of his parents, his siblings, and all his fellow villagers, he set out to advance further. Certain events given by God also contributed as he walked the radiant path that would lead the young Frangiskos, at the age of twenty-six or twenty-seven, to knowledge according to God, to the truth, and to life, according to the words of Christ: “I am the way, and the truth, and the life,” a saying also printed in the title of the journal Zoe, meaning Life. He must already have had within him a disposition toward the solitary life and mystical inclinations.

His parents were not without such inclinations either. Father Joseph must have been marked out from childhood. Beyond his family environment, his friendships with children of his own age, his school environment, and the natural world, there was also his participation in the liturgical life of the Church. He attended Vespers and the Divine Liturgy with his mother.

He remembers her with particular emotion in his letters. Yet at one point he renounced those ties and ceased communicating with her and his relatives, because he did not want them writing to him about worldly matters, as he explained in his letters. This, of course, happened when he was already living the ascetic life on Mount Athos. I have certainly spoken at length. I mentioned the parish church of Holy Trinity, built in 1830, which is visible from every side and rises at the eastern edge of the village, built like an amphitheater.

I would simply point out that within that church, gleaming in its whiteness—a church built by the deep faith and devotion of the ancestors of Lefkes, including members of the Ragkousis and Kottis families—Frangiskos Kottis felt the first stirrings that made him long to take flight toward other worlds, where he dreamed of living. I would say that Holy Trinity, being closer to his home, and its parish priest at the time, Father Georgios Aspropoulos, played a greater role in shaping his character and his religious values. Lefkes on Paros, then, is a place of the soul. The lifeless things we see when we visit Lefkes—Father Joseph’s house, the roads, the churches, and the rest—hold within them the spirits of our ancestors.

They hold the spirit of the blessed Joseph. The very air is steeped in their conversations, their voices, and their breathing. The imprints of their hands and the traces of their footsteps must still remain. Lefkes is the Nazareth of Paros, which has brought forth great figures of our Church, whom I have already mentioned, as well as Nikolaos Stellas, a leading figure of the National Resistance on Paros. The village of Lefkes on Paros is a remarkable place, holding within it the painful and tender childhood dreams, joys, and sorrows of those figures I have mentioned, who are worthy of immortality and unfading glory. It is a sacred and ecclesial place, forever bound to these grace-filled and God-sent figures of the twentieth century.

Let me express our thanks to the professor. I also wanted to mention that there is a Ragkousis family in Edessa: Iakovos Ragkousis, who came from Paros, and he too has a daughter named Marouso. She died, yes. Indeed, he used to come there. So the family must have come from there. Once again, thank you very much for this information about the social environment of Elder Joseph the Hesychast.

Πρώτη αυτή συνεδρίαση του φιλομοναχικού αυτού συνεδρίου. Ο πρώτος ομιλητής είναι ο Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Ονοματολογικής Εταιρείας, κύριος Νίκος Αλυμπράτης, ο οποίος είναι φιλόλογος, και το θέμα του είναι «Το πνευματικό και κοινωνικό περιβάλλον στην Πάρο κατά την εποχή του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού». Έχετε τον λόγο, κύριε Γερμανίδη.

Δεν ακούγομαι; Ισχνόφωνος. Σεβασμιώτατοι, Άγιοι Ηγούμενοι, Σεβαστοί Πατέρες, λοιποί πολιτειακοί και πολιτικοί φορείς της γλυκείας χώρας Κύπρου, κυρίες και κύριοι, ως εκπρόσωπος της γενέτειρας του μεγάλου ασκητού και Οσίου, τον οποίον ιδιαζόντως τιμάτε με το παρόν δεύτερο συνέδριό σας, διακεκριμένοι σύνεδροι, θα σας μιλήσω, στον ελάχιστο χρόνο που μου έχει δοθεί, για το πνευματικό και κοινωνικό περιβάλλον στην Πάρο, το νησί της Παναγίας της Εκατονταπυλιανής, στο τέλος του δεκάτου ενάτου αιώνος και ως το τέλος σχεδόν του πρώτου τετάρτου του 20ού αιώνος, τότε που είχε γεννηθεί και είχε ζήσει τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια ο γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής, ο οποίος, κατά κόσμον Φραγκίσκος Γεωργίου Κώτης, γεννήθηκε στις Λεύκες της Πάρου το 1897.

Με το Μητρώο Αρρένων της Κοινότητας Λευκών. Στο κεφαλοχώρι αυτό, στο τέλος του 19ου αιώνος και στις αρχές του 20ού, ζούσαν πάνω από 2.000 κάτοικοι. Ήταν η άτυπη, ας πούμε έτσι, πρωτεύουσα του νησιού. Η Παροικιά, η σημερινή πρωτεύουσα του νησιού, ήταν τότε μια κωμόπολη, το επίνειο.

Ήταν και το Πίσω Λιβάδι, πιο κοντά στις Λεύκες, από όπου έφευγαν φορτηγά και επιβατικά πλοία για Πειραιά, Σύρο, Λαύριο, Κρήτη, Αλεξάνδρεια. Οι Λεύκες υπήρξαν εμπορικό και παιδευτικό κέντρο. Παιδιά έρχονταν από τη Νάουσα, τα κάτω χωριά, Τσιπίδο, Δραγουλά, Μάρμαρα, τους οικισμούς Ριώ, Αγγεριά, και φοιτούσαν στα σχολεία του χωριού. Υπήρχε πνευματική κίνηση. Ορισμένες οικογένειες μελετούσαν διάφορα βιβλία.

Επίνειο. Στα σπίτια τους, οι σκέψεις τους και τα διανοήματα των μελών των οικογενειών πλημμύριζαν ευωδία πνευματική. Μερικά από αυτά ανεδείχθησαν δοχεία της Χάρης του Θεού. Και η μητέρα του Γέροντος Ιωσήφ μελετούσε τας Γραφάς, υποθέτουμε, αν και ήταν αγράμματη, και ασφαλώς είχε λάβει κάτι από τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, αφού, όπως ξέρουμε, η Λευκιανή αυτή ήταν, κατά το ρήμα του Κυρίου, «Αληθώς Ισραηλίτης, εν ω δόλος ουκ έστιν». Η ευλογημένη αυτή ψυχή, γράφει ο Γέρων Ιωσήφ ο Βατοπεδινός, είχε τόση απλότητα και ακεραιότητα χαρακτήρα, που συχνότατα έβλεπε υπερφυσικά φαινόμενα στη ζωή της και πίστευε ότι ασφαλώς θα τα βλέπουν όλοι. Αυτό συνέβαινε ιδίως όταν πήγαινε στις εκκλησίες, είτε για να λειτουργηθεί είτε απλώς για να περιποιηθεί τον ναό. Μέσα σε τέτοιο περιβάλλον, ο ψυχικός κόσμος του Φραγκίσκου, γράφει ο Διονύσιος Μπαντιστάτος, εζυμώθη με όλα τα αγνά παριανά στοιχεία του Ορθοδόξου Ελληνισμού:

την πίστη, την αγάπη, την ειλικρίνεια, την ευθύτητα, την τιμιότητα, την πρόσχαρη καλοσύνη. Διεποτίσθη από τα νάματα της Ορθοδοξίας, που σαν δροσερά ανέβρυζαν τα μοναστήρια της Λογγοβάρδας, του Αγίου Γεωργίου της Λαγκάδας, όπου εμόνασε ο Άγιος Αρσένιος, της Αγίας Κυριακής, του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, Αγίου Αντωνίου, όπου εμόναζε ο ασκητής, ο Αγιορείτης Αβιμέλεχ Μπονάκης, 1909-1912, την εποχή που ο Φραγκίσκος ήταν 12-15 ετών. Δέχτηκε δε, παιδί και έφηβος ο Φραγκίσκος, τη χάρη και ευλογία του οσίου ηγουμένου Φιλοθέου Βοσνιώτου και μετέπειτα του οσίου πατρός Φιλοθέου Ζερβάκου, όπως και του Ιεροθέου Βοσνιώτου, και αυτού ηγουμένου της Λογγοβάρδας.

Αρχές του περασμένου αιώνα, όταν δήμαρχός τους ήταν ένας φωτεινός, ρηξικέλευθος άνθρωπος, ο Φραγκίσκος Χανιώτης... Κοινωνία 1.922 κατοίκων, με τα έθιμά της, τις παραδόσεις της, τη θεοσέβειά της, τις συνήθειές της, τα θρησκευτικά πανηγύρια της και με τις ασχολίες της, που ήταν κατεξοχήν γεωργικές και κτηνοτροφικές. Οι μόνοι φορείς που αποτελούσαν τον σύνδεσμο με τον κόσμο, τον πνευματικό ιδιαίτερα, εντός και εκτός Πάρου, ήταν οι διδάσκαλοι, ιερείς και σχετικά μαθημένοι έμποροι και επιχειρηματίες.

Μάλιστα στο χωριό του, στις Λεύκες... Γράφει ο Γέρων Γρηγόριος Ζουμής, ηγούμενος της Μονής Δοχειαρίου, αναφερόμενος στον Επίσκοπο Αυγουστίνο Καντιώτη, πως είναι ευνόητο να ήταν ακόμα πιο αυστηρά τα ήθη και να υπήρχε περισσότερη ευλάβεια, γιατί είχαν πολλούς δεσμούς με τη Λογγοβάρδα. Οι Λεύκες έβγαλαν και τον σπουδαίο εν μοναχοίς Ιωσήφ τον Σπηλαιώτη.

Οι Λευκιανοί πίστευαν στην πρόνοια του Θεού και στους απεσταλμένους του, τους ιερείς και μοναχούς, που ήταν πνευματοφόροι και άγιοι του Θεού. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο που εβλάστησε στον χώρο τούτο της Πάρου πλήθος μυρίπνοων ανθέων της πίστεως, όπως ο οσιώτατος Αγιορείτης ιερομόναχος και αναβιωτής του μοναχισμού στην Πάρο τον 19ο αιώνα, Ιωάσαφ Νικοδήμου Κοντός, ο ιερομόναχος Μάρκος Χανιώτης, ιδρυτής της Μονής Αγίων Θεοδώρων Πάρου του Παλαιού Ημερολογίου, ο αρχιμανδρίτης πατήρ Νικόλαος Σαρκάς, οι επίσκοποι Σισανίου και Σιατίστης Πολύκαρπος Λιώσης, Φλωρίνης Αυγουστίνος Καντιώτης, Ντιτρόιτ και Καναδά Τιμόθεος Νεγρεπόντης και άλλοι, όπως επίσης και δεκάδες μοναχοί της Μονής Λογγοβάρδας.

Το σχολείο των Λευκών στάθηκε ανέκαθεν πνευματικός φάρος, που σκορπούσε τα φώτα της παιδείας και ζωπύρωνε την αγάπη προς τη θρησκεία, την οικογένεια και την πατρίδα. Το κτίριο του Πανδήμου Δημοτικού Σχολείου, επιβλητικό και μεγάλο, εδέσποζε από τις αρχές της δεκαετίας του 1880.

Ο μεγαλοπρεπής μαρμάρινος ενοριακός ναός της Αγίας Τριάδος είχε χτιστεί με έξοδα της Εκκλησίας. Πολιτεία και Εκκλησία, δύο παράλληλοι, νάματα σωτήρια και δροσογόνα ψυχής και πνεύματος, που διαμόρφωσαν χαρακτήρες και έθρεψαν μελλοντικούς άνδρες σοφίας και συνέσεως και αγίους, με οδηγούς και φωτιστές τους διδασκάλους και αρκετούς ιερείς του χωρίου. Τα νέα δημοτικά σχολεία των αρρένων και θηλέων, που χτίστηκαν το 1902 με έξοδα του εθνικού ευεργέτου Ανδρέα Συγγρού, βρίσκονται στο δυτικό άκρο του χωριού, στις παρυφές του δάσους, κοντά στο πατρικό σπίτι του Γέροντος Ιωσήφ, στα φτωχικά δωμάτια του οποίου ζούσε η πολυμελής οικογένεια του Γεωργίου και της Μαρίας Κώτη. Από εκεί έβγαινε ο μικρός Φραγκίσκος με τα μικρότερα αδέρφια του, τον Λινάρδο και τον Νικόλα, γεννημένους στα 1903 και στα 1908 αντίστοιχα, και έπαιζαν τις ελεύθερες ώρες στον Ράμνο, όπου τα σχολεία, ή φοιτούσαν στο σχολείο.

Μέχρι την τρίτη τάξη του Δημοτικού Σχολείου έβγαλε ο Φραγκίσκος. Οι αγροτικές εργασίες του πατέρα του υποχρέωσαν και αυτόν να αφήσει τα γράμματα, στα οποία ασφαλώς θα εξελισσόταν αν συνέχιζε τις σπουδές του, αφού είχε τις πνευματικές δυνάμεις, φαντασία και ροπή προς τη μελέτη, για να βοηθήσει την οικογένειά του στον αγώνα επιβιώσεως. Κατά μαρτυρία του Διονυσίου Μπαντιστάτου, ανεψιού του Γέροντος Ιωσήφ,

ήταν χρηστός μαθητής της αλησμονήτου διδασκαλίσσης Σοφίας Θρεψιάδου Καντιώτου, μητρός του διαπρεπούς Μητροπολίτου και ασυμβίβαστου αγωνιστή της Ορθοδοξίας Αυγουστίνου Καντιώτου, πνευματικού και αυτού βλαστήματος της Πάρου. Πριν προχωρήσω στην πνευματική κατάσταση και συγκεκριμένα στην εκπαίδευση στις Λεύκες, στις αρχές του 20ού αιώνος, ας παρουσιάσουμε την οικογένεια του Φραγκίσκου Κώτη, όπως μας την κάνει γνωστή ο Φραγκίσκος Περάτης. Η μητέρα του ήταν η Μαρία Ραγκούση, από τους Μπαντάδες, παρωνύμιο.

Παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο τον Γιώργο Κώτη, με τον οποίο απέκτησε έξι παιδιά, κατά σειρά: Εμμανουήλ, ηλεκτρολόγος, ιεροψάλτης, Νικόλαος, ο μετέπειτα Αθανάσιος, μοναχός του Αγίου Όρους, Φραγκίσκος, ο μετέπειτα Ιωσήφ, μοναχός του Αγίου Όρους, Λινάρδος, ο οποίος από τον γάμο του έκανε τέσσερα παιδιά.

Συγγνώμη. Εργίνα, παντρεύτηκε τον Μιλτιάδη Μπαντιστάτο από την Κεφαλονιά και έκαναν δύο παιδιά, τον Διονύσιο, θεολόγο, λαϊκό ιεροκήρυκα, ο οποίος μετά τον θάνατό του ενταφιάστηκε στο μοναστήρι των Αγίων Θεοδώρων στην Πάρο, και τη Βρυαίνη, κατά κόσμον Βαρβάρα, η οποία εμόνασε σε μοναστήρι στη Σταμάτα της Αττικής, και Μαρουσώ, παντρεύτηκε τον Νικόλαο Παντελέο και έκαναν τρία παιδιά. Από τον πρώτο της γάμο η μητέρα του Γέροντα, Μαρία, είχε ένα ακόμα παιδί, τον Μιχάλη, τον οποίο γέννησε στα 1885.

Το 1885, πριν σκοτωθεί ο πρώτος της άνδρας, Λινάρδος Ζουμής, το όνομα του οποίου φέρει εις ανάμνησιν ο τελευταίος γιος του δεύτερου γάμου της. Από την οικογένεια αυτή είναι οι ρίζες του αγαπητού και εκλεκτού συμπατριώτη μας Αρχιμανδρίτου, πατρός Σωτηρίου Κοσμόπουλου, ιεροκήρυκα και πρωτοσυγκέλλου της Ιεράς Μητροπόλεως Σάμου και Ικαρίας. Αυτή όλη η οικογένεια, η με πίστη χριστιανική οικογένεια του Γέροντα Ιωσήφ, στηρίχθηκε στη μητέρα του, Μαρία, μια γυναίκα με αρχές εξαίρετες, τις οποίες μετέδωσε σε όλη την οικογένεια. Όταν πέθανε και ο δεύτερος άνδρας της, ενώ τα παιδιά πια ήταν αποκαταστημένα, με το καθένα στον δικό του καλό δρόμο, χειροτονήθηκε μοναχή και κοιμήθηκε ως μοναχή με το όνομα Αγαθαγγέλη. Είναι άξιο σημειώσεως ότι στις οικογένειες Κώτη και Ραγκούση διαιωνιζόταν και διαιωνίζεται το θεόδοτο

φαινόμενο της βαθιάς ευσέβειας, του αναχωρητισμού και της πιστής αφοσίωσης των μελών τους στα θεία. Αν σκεφτεί κανείς ότι πέντε μέλη είχαν ασπαστεί τον μοναχικό βίο: Φραγκίσκος Κωνσταντίνου Κώτης, μοναχός, 1821-1882, αδελφός της Μονής Φανερωμένης Νάξου, με τ’ όνομα Φιλόθεος.

Αδελφός του παππού του, Εμμανουήλ Γεωργίου Κώτη. Μαρία Γεωργίου Κώτη, μοναχή Αγαθαγγέλη. Φραγκίσκος Γεωργίου Κώτης, μοναχός Ιωσήφ. Βαρβάρα Μπαντιστάτου, μοναχή Βρυαίνη, και Μαρία Λινάρδου Κώτη, μοναχή Μελάνη. Και οι τρεις μοναχές εμόνασαν στη Μονή Παναγίας, με τις διατάξεις του Παλαιού Ημερολογίου, στη Σταμάτα της Αττικής. Η έρευνά μας στο Μητρώο Αρρένων της Κοινότητας Λευκών Πάρου απέδωσε ως προς τη χρονολογία τα εξής στοιχεία: Ο Φραγκίσκος γεννήθηκε στα 1897 και όχι στα 1898, όπως μέχρι σήμερα νομίζονταν. Πριν δύο χρόνια, στα 1895, γεννήθηκε ο πρωτότοκος γιος του Γεωργίου και της Μαρίας, ο Εμμανουήλ. Ακολουθούν μετά τον δεύτερο τόκο ο Φραγκίσκος, που άκουγε ασφαλώς το όνομα του θείου του πατέρα του, Φραγκίσκου Κωνσταντίνου Κώτη, ο Λινάρδος, που γεννήθηκε το 1903 και πέθανε το 1947, και ο Νικόλαος, που γεννήθηκε το 1908 και πέθανε στη δεκαετία του 1980 ως μοναχός Αθανάσιος στο Άγιον Όρος. Στα 1917 φέρεται ως αποθανών ο πατέρας του, Γεώργιος Εμμανουήλ Κώτης. Θα έχει γεννηθεί γύρω στα 1860.

Σας ανέφερα επτά συνολικά παιδιά της Μαρίας Ραγκούση Κώτη, ένα από τον πρώτο γάμο και έξι από τον δεύτερο. Η οικογένεια του Κώτη αναχώρησε για την Αθήνα, όπου εγκαταστάθηκαν οριστικά όλα τα παιδιά της.

Το 1924, όταν τότε είχε παντρευτεί σε δεύτερο γάμο ο Μιχαήλ Λινάρδου Ζουμής και απέκτησε τα σήμερα ζώντα παιδιά, Στέφανο, Κυριακή και Μαρία, κατά μαρτυρίαν υιού του πατρός Ιωσήφ. Η γνώμη που επικρατεί ότι η Μαρία Ραγκούση Κώτη είχε αποκτήσει άλλα δύο παιδιά, την Εργίνα και τη Μαρουσώ, τα ονόματά τους δόθηκαν μετά τον θάνατό τους σε μικρή ηλικία στα μετέπειτα γεννηθέντα παιδιά από τον Γιώργιο Κώτη, όπως αφήνεται να εννοηθεί από τα γραφόμενα του πατρός Ιωσήφ στην 38η επιστολή του, δεν ευσταθεί, κατά την ταπεινή μας γνώμη. Η αναλήθεια αυτή τονίζεται και από τους αμέσως συγγενείς του Γέροντος Ιωσήφ. Το όνειρο που είδε ο Γέροντας, που μας αναφέρει στην εν λόγω επιστολή του, αφορά στις δύο αδελφές του που ζούσαν. Ο θάνατός τους, όμως,

υποσυνείδητα έχει τοποθετηθεί στο απώτερο μέλλον, ως άνθρωπος ο Ιωσήφ με πλήθος σκέψεων και συναισθημάτων που ασφαλώς τον τυρανούσαν. Ήταν δυνατόν να μην εσκέπτετο και να μην είχε συχνά στην ψυχή του μέσα το οικογενειακό περιβάλλον, όπου είχε ζήσει αρκετά χρόνια, έως τα 26-27 του χρόνια, τα αδέρφια του και τη μητέρα του; Πάντοτε ο άνθρωπος, όταν περιπέσει σε πολύ δύσκολες περιστάσεις, βλέπει καθ’ ύπνους πράγματα που δεν τα είχε ποτέ διανοηθεί. Φυσικά, όπως έχει δημοσιευθεί η επιστολή, χωρίς το όνομα αποδέκτου, ημερομηνία και υπογραφή, δεν γνωρίζουμε ποιας ηλικίας ήταν τότε που είδε το όνειρο και ακόμη σε ποια κατάσταση υγείας βρίσκονταν οι αδελφές του και αν ζούσαν, αλλά και ο ίδιος. Οι Λεύκες διέθεταν δύο δημοτικά σχολεία: το αρρένων, με τον δάσκαλό του, τον Φραγκίσκο Αντωνίου Ραγκούση, και τον Ιωάννη Λεωνάρδου Γαϊτάνο,

το θηλέων, με δασκάλισσα τη Σοφία Νικολάου Καντιώτου. Οι ανωτέρω εκπαιδευτικοί υπήρξαν ιδιώτες παιδαγωγοί που επέδρασαν πνευματικά και ηθικά στο περιβάλλον της κεντρικής και νότιας Πάρου,

την εποχή των παιδικών χρόνων του Φραγκίσκου Κώτη. Φορείς πνευματικών και ηθικών αξιών και ιδεωδών και κοινωνικοί εργάτες της πολίχνης αναδείχθηκαν και οι ταπεινοί Λευίτες Νικόλαος Ιωάννου Ρούσος, Γεώργιος Ιωάννου Ασπρόπουλος, Δημήτριος Ρούσος, Δημήτριος Λίκας, Ευστάθιος Σκαντάλης, Κωνσταντίνος Αλιπράντης και άλλοι. Ιδίως οι δύο πρώτοι στάθηκαν οι κορυφαίοι, που εφημέρευαν στις δύο μεγάλες ενορίες της Αγίας Τριάδος και της Αγίας Αικατερίνης, αντίστοιχα. Υπήρξαν υποδείγματα ήθους, εργατικότητας και αρετής. Ο ίδιος ο Παπαγιώργης Ασπρόπουλος ήταν και εμπειρικός ιατρός. Ιάτρευε τους χωριανούς του σωματικά, αλλά και ως ιατρός των ψυχών, δηλαδή εξομολόγος, ήταν άριστος. Είχε αξιωθεί από τον Θεό και θαυματουργικού χαρίσματος, όπως το ομολογούσε γραπτώς και προφορικώς ο Γέροντας Ιωσήφ.

Τον είχε συναναστραφεί και τον γνώριζε πολύ καλά, εφόσον άλλωστε είχε αρραβωνιαστεί, όπως είπε ο πατήρ Εφραίμ, την κόρη του, τη μοναδική, τη Μαρία, που μάλλον το 1922 θα πέθανε. Έντονη ήταν και η παρουσία των γιατρών στις Λεύκες, που παράλληλα είχαν διατελέσει και δήμαρχοι, ενώ ο εξοχότερος των δημάρχων της Πάρου, πράγματι είχε αναγεννήσει το χωριό και είχε φέρει νέο αέρα πολιτισμού, ήταν ο Φραγκίσκος Χανιώτης. Από το οικογενειακό περιβάλλον του Φραγκίσκου πάντοτε μνημονεύεται και δικαίως μακαρίζεται η μητέρα του ως φυσική παιδαγωγός του σε τρυφερά και κρίσιμα χρόνια της ζωής του, και μάλιστα όταν έφυγε για την αιωνιότητα ο πατέρας του, όταν διήνυε το 18ο ή 19ο έτος της ηλικίας του. Παραβλέπουμε τις γιαγιές του, τους παππούδες του, τις

γειτόνισσες και τους γείτονες, τα σπίτια τους, απλά, ταπεινά, ισόγεια.

Ένα, το διπλανό του πατρικού σπιτιού του Φραγκίσκου, ανακαινίστηκε στα 1900 και έχει και άνω όροφο. Σώζονται μέχρι σήμερα στην ίδια πλευρά, στον κεντρικό δρόμο των Λευκών που αρχίζει από την πηγάδα, τη γειτονιά του Φραγκίσκου. Όμως εις αυτούς πρέπει να αποδώσουμε μερίδιο της ψυχικής και πνευματικής διαπλάσεως του χαρακτήρος και της ανατροφής του παιδιού, αυτού και των αδελφών του. Ας μην λησμονούμε πως αρκετοί ευσεβείς Λευκιανοί διάβαζαν τη «Ζωή» της ομώνυμης αδελφότητας θεολόγων, που από το 1911 άρχισε να κυκλοφορεί, όταν ήταν 14 ετών ο Ιωσήφ, όπως και την «Καινή Κτίσιν» του πατρός Αγγέλου Νησιώτου. Ως προς τη μητέρα, τον πρώτο τη τάξει παράγοντα της αγωγής του Φραγκίσκου, έχουμε να τονίσουμε τον σπουδαίο ρόλο της στη διαπαιδαγώγησή του εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου.

Και μόνο το παράδειγμα της οσίας βιωτής της είναι, νομίζω, αρκετό. Με τις ηθικές αυτές καταβολές, την υγιή κληρονομικότητα και την πνευματική κατάρτιση, έστω πτωχή, που πρέπει να αγκαλιάζουν ένα τέτοιο παιδί των 8-10-12 ετών, και με τη χάρη του Θεού, που τα ελλείποντα αναπληροί, την αγάπη και τη στοργή των γονέων του, των αδελφών του και όλων των συγχωριανών του, ξεκίνησε για να βαδίσει πιο πέρα, συντελούντων και μερικών γεγονότων εκ Θεού δεδομένων, στον φωτεινό δρόμο που θα οδηγούσε τον νεαρό Φραγκίσκο των 26-27 ετών στην κατά Θεόν γνώση, στην αλήθεια και στη ζωή, κατά τους λόγους του Χριστού: «Εγώ ειμί η οδός και η αλήθεια και η ζωή», ρητό τυπωμένο και στον τίτλο του περιοδικού «Ζωή». Ήδη θα πρέπει να είχε μέσα του προδιάθεση αναχωρητού και με συζητήσεις

μυστικιστικές διαθέσεις. Δεν στερούνταν και οι γονείς του. Θα ήταν σφραγισμένος από μικρός ο πατήρ Ιωσήφ. Πέραν από το οικογενειακό περιβάλλον, τις αναστροφές του με τα παιδιά της ηλικίας του, από το σχολικό περιβάλλον και τη φύση, υπήρχε και η αναστροφή του με τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας. Παρακολούθησε εσπερινούς, θείες λειτουργίες με τη μητέρα του.

Τη θυμάται με ξεχωριστή συγκίνηση σε επιστολές του, που όμως απαρνείται κάποια εποχή και δεν επικοινωνεί πλέον με την ίδια και τους συγγενείς του, διότι δεν επιθυμεί να του γράφουν κοσμικά πράγματα, όπως έλεγε στις επιστολές του. Αυτό φυσικά συμβαίνει όταν ήδη ασκήτευε στο Άγιον Όρος. Τα μακρηγόρησα βέβαια, ανέφερα για τον ενοριακό ναό της Αγίας Τριάδος, κτισμένο το 1830, που είναι περίβλεπτος, υψώνεται στο ανατολικό άκρο του αμφιθεατρικά χτισμένου χωριού.

Απλά επισημαίνω ότι μέσα στην απαστράπτουσα από λευκότητα εκκλησία... η βαθιά πίστη των προγόνων Λευκιανών και η ευσέβειά τους την έκτισαν, ανάμεσα στους οποίους και μέλη των οικογενειών Ραγκούση και Κώτη. Ο Φραγκίσκος Κώτης ένιωσε τα πρώτα σκιρτήματα που τον έκαναν να πετάξει σε άλλους κόσμους, που ονειρευόταν να ζήσει. Εγώ θα έλεγα ότι, εφόσον ήταν πιο κοντά στο σπίτι του, δηλαδή η Αγία Τριάδα, ο εφημέριος ήταν τότε ο Παπαγιώργης Ασπρόπουλος, έπαιξε περισσότερο ρόλο στη διάπλαση του χαρακτήρα του και στις όποιες θρησκευτικές αξίες του. Ο χώρος, λοιπόν, των Λευκών της Πάρου είναι ένας χώρος ψυχής. Τα άψυχα αυτά που βλέπουμε καθώς επισκεπτόμαστε τις Λεύκες, το σπίτι του πατρός Ιωσήφ, τους δρόμους, τις εκκλησίες και άλλα, κρύβουν μέσα τους τα πνεύματα των προγόνων μας.

Το πνεύμα του μακαριστού Ιωσήφ. Η αύρα τους είναι ποτισμένη με τις κουβέντες τους, τις φωνές τους, τις αναπνοές τους. Θα υπάρχουν τα αποτυπώματα των χεριών τους, τα ίχνη των ποδιών τους. Είναι η Ναζαρέτ της Πάρου, που έχει αναδείξει μεγάλες μορφές της Εκκλησίας μας, τις οποίες ήδη ανέφερα προηγουμένως, και ακόμα τον Νικόλαο Στέλλα, τον πρωτεργάτη της Εθνικής Αντιστάσεως στην Πάρο. Το χωριό Λεύκες της Πάρου είναι ένας χώρος αξιόλογος που κρύβει μέσα του βασανιστικά και φιλόστοργα τα παιδικά όνειρα, τις χαρές και τις λύπες αυτών των αξίων για την αθανασία και την άφθιτη δόξα μορφών που ανέφερα. Ένας ιερός και εκκλησιαστικός τόπος, συνδεδεμένος για πάντα με αυτές τις χαρισματικές και θεόπεμπτες φυσιογνωμίες του 20ού αιώνα.

Να εκφράσω τις ευχαριστίες στον κύριο καθηγητή. Και ήθελα να πω ότι και στην Έδεσσα υπάρχει μια οικογένεια Ραγκούση, ο Ιάκωβος Ραγκούσης από την Πάρο, και έχει και μια θυγατέρα Μαρουσώ. Πέθανε, ναι. Μάλιστα, ερχόταν εκεί. Από εκεί πρέπει να έρθει, μάλιστα. Ευχαριστούμε πάρα πολύ για τις πληροφορίες του κοινωνικού περιβάλλοντος του γέροντος Ιωσήφ.