The Stages of Spiritual Perfection According to Elder Joseph the Hesychast, by Archimandrite Zacharias

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The subject, “The Stages of Spiritual Perfection According to Saint Joseph the Hesychast,” will be presented by Father Zacharias, whom we all know. Father Zacharias is a spiritual child of Elder Sophrony Sakharov and is well known to you here in Cyprus.

Cypriot by birth, as His Eminence has said, he holds a doctorate from the School of Theology at Thessaloniki. He has also translated for us into Greek nearly all the writings of Elder Sophrony Sakharov. I believe these translations are a great blessing, because through them we can immerse ourselves in these texts with ease. We therefore thank him in advance and invite him to present the subject I mentioned: “The Stages of Spiritual Perfection According to Saint Joseph the Hesychast.”

Your Eminence, Most Reverend Fathers, beloved and esteemed brothers and sisters. “The Stages of Spiritual Perfection According to Saint Joseph the Hesychast.” A contemporary of Saint Joseph, himself a hesychast in the remote Karoulia of Mount Athos, Archimandrite Sophrony, writes in his book Saint Silouan the Athonite of nine monks of the Holy Mountain who, he says, loved to pray for the world and prayed with tears of love. One of them was Saint Joseph the Hesychast, whom he met only once, at the Skete of Saint Basil. The title of our subject, “The Stages of Spiritual Perfection According to Saint Joseph the Hesychast,” may seem unusual, and

to develop it in a way that does justice to the elder’s great and many-sided spiritual stature is by no means easy. The spiritual person, the one who has truly been born anew, transcends human measure to an astonishing degree. He becomes a participant in the divine uncreated energies of the Spirit and, according to the word of the Lord, cannot be judged by human standards: “You do not know where he comes from or where he goes.” No human inquiry can comprehend him. He discerns all the manifestations of spiritual life, yet he himself is discerned by no one. His heart is enlarged to embrace heaven and every created thing, while his nous becomes like lightning, surveying the earth in an instant.

He knows the whole length of the Lord’s path, which extends from Heaven down to Hades. This is what Saint Joseph the Hesychast means when he answers the logismoi of faintheartedness: “The Father has two dwelling places: one in the heavens of joy and delight, and one below, in the Hades of tribulations.” He then affirms that with this knowledge he overthrows every temptation that hinders him from accepting the Lord’s discipline, and in the end becomes a faithful participant in Christ’s victory beyond this world. To come to know the Lord’s path, which passes through Hades and death and leads at last to eternal life, a person must pass through certain characteristic stages or degrees in his own spiritual struggle.

In a certain sense, these stages are foreseen and appointed by God according to each person’s capacity. Two factors cooperate in the great work of human salvation: the divine factor, infinitely great and almighty, and the human factor, very small yet absolutely necessary. The initiative always belongs to God, for, according to the words of John the Evangelist, He first loved us, and “from His fullness we have all received, and grace upon grace.” In the same spirit, Saint Joseph the Hesychast teaches that, once a person has been born into this life, his destiny is to find God. Yet he cannot find Him unless God first finds him.

Thus it is God who takes the first great step in seeking man. He opens the eyes that the god of this age has blinded and awakens the person from a slumber of ignorance and vanity of which he had previously been unaware. Then, the elder says, divine grace enters the soul like bait and gently draws the person toward the heights and toward higher things, leading him out of the world’s delusion. This first visitation of grace brings about a good transformation in the human heart, and everything appears good and beautiful. Then he loves everyone and experiences katanyxis—compunction—tears, and warmth of soul. He acquires spiritual perception and sees everything through the prism of eternity.

He understands his eternal destiny, appointed before the ages, and stands amazed before the greatness of his calling in Christ. He receives the spirit of the fear of God. This holy fear gives birth to perfect faith, which inspires him in the struggle to know God and makes that struggle joyful and fruitful. According to Holy Scripture, this fear is also the beginning of wisdom. The person who is filled with it chooses to set his aim only upon the invisible and eternal blessings of the Kingdom of Heaven, and does not allow his heart to stoop toward the temporary and corruptible things of this age.

Knowing the laws that govern the manifestations of spiritual life, Saint Joseph the Hesychast counsels in his letters those who are in this first period of grace to make full use of God’s good pleasure and goodness, and to bring order to their spiritual life. All the lessons of this first grace will prove exceedingly precious when the Lord later chooses to test the faithfulness of His elect. The elder urges monks in this initial stage to acquire self-knowledge, because through it they become wiser than other people, attain humility, and receive grace from the Lord. Whoever fears self-knowledge remains outside the spiritual path and cannot lay a firm foundation for his life.

According to the way divine grace works within a person, Saint Joseph the Hesychast distinguishes three states: the purifying, the illuminating, and the perfecting. Divine grace is the one divine uncreated energy of the Godhead in three hypostases, yet the Apostle also calls it manifold because of the wealth of gifts through which it is manifested in the faithful. The first grace to visit a Christian is called purifying grace. It awakens him to metanoia—repentance—and inspires eagerness for the spiritual struggle. In a hidden way, it makes him rich in all things, although this wealth is still foreign and does not yet belong to him. If, however, he shows diligence and exerts himself in prayer, this grace remains with him for a number of years. Then the

person who prays senses within himself a divine movement of uncreated energy that will lead him to a greater gift of grace. The second and greater gift is illuminating grace. This grace raises his nous to theoria—the divine contemplation of God’s judgments—and is accompanied by clarity of the nous, purity from the logismoi, and depth of understanding. To reach this state, the person who prays needs great hesychia, or inner stillness, and an unerring guide. Finally, the third and highest state comes when perfecting grace overshadows him, and this is a great gift. Its fruits are supernatural theoria, love, and apatheia—freedom from the passions.

As a man of noetic prayer, Saint Joseph the Hesychast judges each state of grace by the fruit it bears in prayer. He compares purifying, or practical, grace with the brightness of the stars; illuminating grace with the radiance of the full moon; and perfecting grace with the brilliance of the noonday sun flooding the horizon with light. Referring to the Holy Fathers, he says that these three states divide the spiritual way of life of Christians into three orders. Yet in this life grace does not remain with a person in a fixed and permanent way. The first grace in particular is, as Saint Joseph the Hesychast calls it, divine bait.

Nothing is our own. Or, as another elder defines it, the first grace is the mammon of unrighteousness—an unjust and foreign wealth. Since, then, it is an unearned treasure and a talent bestowed by the goodness of God, the person must be severely tested, so that he may freely demonstrate all his prudence and faithfulness as a good steward. In this way, that grace may become his inalienable inheritance throughout eternity. Here we find in Saint Joseph the Hesychast a rich and practical teaching, distilled from his profound ascetic experience. The visitation of God’s grace will inevitably be followed by the trial of temptations, for which the ascetic must be fully prepared.

Indeed, the elder says: “The more grace a person receives, the more temptations are added.” As general preparation, Saint Joseph the Hesychast counsels the monk to confess every fall, obey his elder, and acquire humility and love, so that he may have firm defenses in spiritual warfare. But he also develops several other points in particular that can make the monk victorious even unto death. First, he must not seek excessive spiritual gifts for himself, but must ask without bold presumption and with discernment for the forgiveness of sins and the mercy of the Lord. Second, he must possess self-denial and be ready to die in battle,

never abandoning the arena. The elder expresses this conviction in striking words: “I will never let You go, sweetest Jesus, nor will I ever abandon You. I shall remain inseparable from You forever, and for love of You I will breathe my last in the arena.” Then suddenly, in response to this unwavering resolve, the Lord of Glory thunders forth His presence and saves His athlete, who, filled with gratitude, sinks into an ocean of humility and, like Job, humbles himself, regarding himself as dust and ashes. Third, he knows that only within the grace of God does a person possess worth and become a wondrous being of great stature, with an eternal destiny. Without the breath of his Creator, he is

nothing, and with full awareness he must never cease confessing his own nothingness. The elder understands that this nothingness is the material from which the God of the Christians brings all things into being. For this reason, he repeatedly commends the nothingness of humility to all who long to be created anew. When a person becomes conscious that he is nothing, he becomes God’s material, from which his likeness to the Lord is fashioned. In other words, what has been said shows that discernment, self-denial, and humility are the strongest foundations upon which the temple of God is built within a person.

After the first grace, whose purpose, as the elder says, is to bind the monk to the fear of the Lord, the time of testing, struggle, and combat begins. Yet this first blessed state may last for three or four years, or even five. Afterward, however, grace withdraws or departs, and the monk is subjected to the Lord’s fearsome discipline so that he may acquire the great gift of divine adoption as a son. Grace always precedes temptations, the elder says. Elsewhere he puts it this way: first comes the honey of grace, and then follows the bitterness of temptations.

In explaining the reasons for the trial of temptations that follows grace, the elder gives a complete ascetic teaching, which at many points bears the imprint of his own spiritual experience. The trial of temptations in the second period comes so that the faithful person may become a disciple on the Lord’s path. Just as “it was necessary for Christ to suffer and to enter into His glory,” so the monk, the elder says, must enter through the narrow gate, for that gate alone leads into the spaciousness of Paradise. Just as Christ first descended into the depths below and then ascended into the heavens to pour out His gifts upon all flesh, so too, when the monk ascends into Heaven, he must expect on the following day to

descend into Hades. In this way he will come to know the whole path of the Lord. Certainly, no one has ever been counted worthy to ascend to the heights without first treating the things below as nothing. Whoever becomes a disciple of the Cross of Christ also becomes a disciple of His blessedness. Therefore, the tribulations the monk endures are a blessing, because through these sufferings Christ becomes known as the One who suffered, and by suffering the monk is united with Him. For this reason the elder says that sweet Jesus is known in the midst of tribulations, and that whoever is willing to bear the Cross of Christ conquers his own nature.

Grace withdraws and temptations follow so that the person may freely demonstrate his good disposition, the fervor of his love, his eagerness, his prudence, and his patient endurance. By showing these virtues during the second period of trials, he is given the privilege of learning the art of arts and the science of all sciences: he is initiated into the spirit of Christ’s ineffable love. This knowledge is essential for the monk’s steadfastness, and he acquires it by enduring the discipline of the Lord. When the grace of God is present and active within a person, all works of piety are easy and pleasant, because grace itself accomplishes them.

But when grace withdraws and the person faithfully continues to perform the same works as before, then he is truly blessed. Although he does not perceive the grace of God within himself, he remains faithful to what it taught him, and the Lord’s praise is fulfilled in him: “Blessed are those who have not seen and yet have believed.” To emphasize precisely this truth—that without trials a person cannot become unshakable in his love for God—the Elder gives the example of the Apostle Peter. While Christ was present, the great Peter said, “Even if I must die with You, I will never deny You.” But when Christ was arrested, Peter denied Him three times. When grace is present,

it cries out wordlessly on the person’s behalf, “Abba, Father.” Grace calls upon the Giver of grace: “Who can separate me from Your love, Jesus?” But without grace, man is weak flesh made of earth, capable even of blaspheming his Creator. Through the teaching given by the visitations and withdrawals of grace during this second stage, the Lord prepares His own to become men of God, true human beings. The Elder says that grace cannot remain with a person continually, because the passions hinder it. Human nature is made of clay and cannot bear grace. Therefore, God withdraws His grace

and delivers human nature to the furnace of temptations, so that it may be fired like a clay vessel and become able to hold water. A person is compelled to labor in every way to regain grace. He therefore exerts great effort and shows great longsuffering, so that his nature may be transformed, cleansed of the mind of the flesh, and firmly grafted onto the foundation of Christ’s humility and obedience. The Elder assures us that victory over every temptation will be achieved when the monk becomes like earth and a corpse, allowing everyone to tread upon him. In the words of the ascetics of Egypt, a person conquers when he places himself beneath every created thing. This kind of humility, which a person attains

through the awareness of his spiritual desolation when deprived of grace, is inspired by a self-hatred that puts all the passions to death. Saint Joseph the Hesychast possessed such self-denial that he stood over himself as though he were his own executioner. Yet the disciple’s love for his Teacher, extending even to self-hatred, is also the finest response to Christ’s love for His disciples unto the end. However severe the suffering of the second stage may be, the Elder says that temptations are never stronger than grace. God never ceases to tend the ascetic with His consolation; the rain of a single day nourishes everything planted in the soul

during the period when grace has withdrawn, as the Elder again says. According to Saint Joseph the Hesychast’s own testimony, once the ascetic’s heart has dripped blood—that is, once he has sincerely repented and struggled according to the rules—he convinces God that he is truly His child, is freed from the passions, and becomes worthy of the Jerusalem Above. The monk who entrusts himself confidently to God’s providence and endures the tribulations of temptation without asking why escapes the despondency of acedia, or spiritual torpor. He may reach the very limit of his strength and endurance, but, as in the case of Job, this is the moment when God intervenes. Then, says the Elder,

his soul burns with divine love, like the soul of Cleopas. From that moment the ascetic acquires stability, because he has achieved the divine exchange: he has exchanged his temporary, material existence for the immaterial and eternal life of God. Grace returns and increases. Then heaven opens. The person’s nous, his spiritual intellect, expands and gains great capacity. The third stage of the spiritual life begins. The monk ascends from praxis, the active ascetic life, to theoria, divine contemplation—or, as another ascetic would say, from the psychological plane to the ontological plane of Divine Love. During this stage, Saint Joseph the Hesychast says, the nous remains steadfast in prayer

and is overshadowed by a gentle, fragrant breeze and by a rushing mighty wind. Even the body is filled with divine fullness. The senses become still, and only the nous beholds within boundless light. God and man are united. In this state, the person is now led by the Holy Spirit and passes beyond the limits of created nature. Whether he writes or speaks, his expression tends to exceed all measure. The body no longer hinders his ascesis, his ascetic discipline, because the nous has acquired other wings, heavenly and beyond nature. Human nature is unified, and the nous is enthroned as king over the heart, rejoicing like a bridegroom with his bride in the bridal chamber.

The prayer becomes effortless. The grace of God gives life to the nous through contemplation of heavenly things. It plunges into the abyss of divine love, which, as the Elder tells us, makes a person cry out from the depths. And this was the Elder’s final cry: “My soul has thirsted for You, my God. When shall I come and behold Your holy vision?” With this intense longing of his soul, he cast away every fear and awaited death as the greatest joy, when these eyes would close and those other eyes would open, with which he would see all things and rejoice forever. The most wondrous event in the life of Saint Joseph the Hesychast is that, with this longing, he passed from this life into the heavenly Kingdom—something he had foreseen and awaited.

Your close attention and deep interest silently gave me the right to grant Father Zacharias four extra minutes. Yet the spiritual impression I received was profound and deeply significant for me, as I imagine it was for you as well. We thank him warmly for this truly exceptional presentation that he has given us this evening.

Για το θέμα «Οι βαθμίδες της πνευματικής τελειώσεως κατά τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή» θα το αναπτύξει ο γνωστός μας Πατήρ Ζαχαρίας. Ο Πατήρ Ζαχαρίας είναι πνευματικό τέκνο του Γέροντος Σοφρονίου, γνωστός εδώ στην Κύπρο σε εσάς.

Κύπριος το γένος, όπως λέει ο Σεβασμιώτατος, είναι διδάκτορας της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης και ταυτόχρονα μας έχει μεταφράσει όλα σχεδόν τα περισσότερα κείμενα του Γέροντος Σοφρονίου στα ελληνικά. Και νομίζω ότι έχουμε μεγάλη ευλογία για αυτές τις μεταφράσεις, γιατί εκεί μπορούμε να εντρυφήσουμε άνετα στα κείμενα αυτά. Τον ευχαριστούμε, λοιπόν, εκ των προτέρων και τον παρακαλούμε να αναπτύξει το θέμα, όπως προείπα, «Οι βαθμίδες πνευματικής τελειώσεως κατά τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή».

Αν ιερότατε σε βασμιότατε Πατέρες, αγαπητοί και εκλεκτοί αδελφοί και αδελφές. «Οι βαθμίδες πνευματικής τελειώσεως κατά τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή». Ένας σύγχρονος ασκητής του Γέροντος Ιωσήφ, ησυχαστής και αυτός στα ερημικά Καρούλια του Άθωνα, ο Αρχιμανδρίτης Σοφρόνιος, στο βιβλίο του «Ο Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης», κάνει λόγο για εννέα Αγιορείτες μοναχούς, οίτινες, λέγει, ηγάπων να προσεύχονται υπέρ του κόσμου και προσεύχοντο μετά δακρύων αγάπης. Ο ένας από αυτούς ήταν ο Γέροντας Ιωσήφ, με τον οποίον συναντήθηκε μόνο μια φορά στη Σκήτη του Αγίου Βασιλείου. Ο τίτλος του θέματός μας, «Οι βαθμίδες πνευματικής τελειώσεως κατά τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή», είναι παράδοξος και

η ανάπτυξή του με τρόπο που να μην αδικεί το μεγάλο και πολυδιάστατο ανάστημα του Γέροντα δεν είναι καθόλου εύκολο εγχείρημα. Ο πνευματικός άνθρωπος, ο αληθινά αναγεννημένος, υπερβαίνει τα ανθρώπινα μέτρα σε απίστευτο βαθμό. Γίνεται μέτοχος των ενεργειών του Πνεύματος και, κατά τον λόγο του Κυρίου, δεν υποπίπτει σε ανθρώπινο έλεγχο. Οὐκ οἶδας πόθεν ἔρχεται καὶ ποῦ ὑπάγει. Καμιά ανθρώπινη έρευνα δεν μπορεί να τον συλλάβει. Ανακρίνει μεν πάντα τα φαινόμενα της πνευματικής ζωής, αυτός δε υπ’ ουδενός ανακρίνεται. Η καρδιά του πλαταίνει για να αγκαλιάσει ουρανό και κάθε κτίσμα και ο νους του γίνεται σαν αστραπή που διαμιάς μετρά τη γη.

Γνωρίζει όλο το μήκος της οδού του Κυρίου, που εκτείνεται από τον Ουρανό ως τον Άδη. Αυτό εννοεί ο Γέροντας Ιωσήφ όταν αντιλέγει στους λογισμούς της μικροψυχίας: «Ο Πατήρ έχει δύο θέσεις κατοικίας, μίαν εις τους ουρανούς της χαράς και της απολαύσεως και μίαν κάτω στον Άδη των θλίψεων», και στη συνέχεια βεβαιώνει ότι με αυτή τη γνώση ανατρέπει κάθε πειρασμό που παρεμποδίζει την αποδοχή της παιδείας του Κυρίου και γίνεται τελικά ο πιστός μέτοχος της υπερκόσμιας νίκης του Χριστού. Για να γνωρίσει κάποιος την οδό του Κυρίου, που διαβαίνει από τον Άδη, τον θάνατο και οδηγεί τελικά στην αιώνια ζωή, στον προσωπικό του αγώνα περνά μερικά χαρακτηριστικά στάδια ή βαθμίδες.

Κατά κάποιον τρόπο, οι βαθμίδες αυτές προβλέπονται και προορίζονται από τον Θεό ανάλογα με τη χωρητικότητα του ανθρώπου. Στο μεγάλο έργο της σωτηρίας του ανθρώπου συνεργούν δύο παράγοντες: ο θείος, άπειρα μεγάλος και παντοδύναμος, και ο ανθρώπινος, ελάχιστος αλλά απόλυτα αναγκαίος. Την πρωτοβουλία έχει πάντοτε ο Θεός, γιατί, κατά τον λόγο του Ευαγγελιστή Ιωάννη, Αυτός πρώτος ηγάπησεν εμάς και εκ του πληρώματος Αυτού εμείς πάντες ελάβομεν και χάριν αντί χάριτος. Με το ίδιο πνεύμα και ο Γέροντας Ιωσήφ διδάσκει ότι ο προορισμός του ανθρώπου, αφού εγεννήθη εις αυτήν τη ζωή, είναι να βρει τον Θεό. Δεν μπορεί όμως να Τον βρει, εάν πρώτον δεν τον βρει ο Θεός.

Το πρώτο, λοιπόν, μεγάλο βήμα στην αναζήτηση του ανθρώπου το κάνει ο Θεός. Ανοίγει τα μάτια του, που έκλεισε ο θεός του αιώνος τούτου, και τον αφυπνίζει από έναν ανυποψίαστο προηγουμένως λήθαργο άγνοιας και ματαιότητας. Τότε, λέγει ο Γέροντας, η Θεία Χάρις ως δόλωμα εισέρχεται στην ψυχή και ελκύει αβιάστως τον άνθρωπον επί τα υψηλά και ανώτερα, εξάγοντάς τον από την πλάνη του κόσμου. Η πρώτη αυτή επίσκεψη της Χάριτος προκαλεί αγαθή αλλοίωση στην καρδιά του ανθρώπου και όλα τού φαίνονται καλά και ωραία. Τότε όλους αγαπά, έχει κατάνυξη, δάκρυα, θέρμην ψυχής. Ο άνθρωπος αποκτά πνευματική αίσθηση και όλα τα βλέπει διαμέσου του πρίσματος της αιωνιότητας.

Κατανοεί τον προαιώνιο προορισμό του και μένει έκθαμβος μπροστά στο μεγαλείο της εν Χριστώ κλήσεώς του. Δέχεται πνεύμα φόβου Θεού. Ο θείος φόβος γεννά την τέλεια πίστη, που εμπνέει στον αγώνα για τη θεογνωσία και τον κάνει περιχαρή και δημιουργικό. Σύμφωνα με τον λόγο της Γραφής, ο φόβος αυτός είναι επίσης η αρχή της σοφίας. Ο άνθρωπος που εμφορείται από αυτόν επιλέγει να στοχεύει μόνο στα αόρατα και αιώνια αγαθά της Ουράνιας Βασιλείας και να μη συγκαταβαίνει η καρδιά του στα πρόσκαιρα και φθαρτά πράγματα του αιώνος τούτου.

Γνωρίζοντας τους νόμους που διέπουν τα φαινόμενα της πνευματικής ζωής, ο Γέροντας Ιωσήφ συμβουλεύει στις επιστολές του αυτούς που βρίσκονται στην πρώτη περίοδο της Χάριτος να εκμεταλλευτούν την ευδοκία και την αγαθότητα του Θεού και να βάλουν τάξη στην πνευματική τους ζωή. Όλα τα μαθήματα της πρώτης Χάριτος θα φανούν άκρως πολύτιμα όταν ο Κύριος θα θελήσει αργότερα να υποβάλει σε δοκιμασία την πιστότητα των εκλεκτών Του. Ο Γέροντας προτρέπει τους μοναχούς, όταν βρίσκονται στο αρχικό στάδιο, να αποκτήσουν αυτογνωσία, γιατί με τη γνώση αυτή γίνονται σοφότεροι από τους ανθρώπους, έρχονται σε ταπείνωση και παίρνουν χάρη από τον Κύριο. Όποιος φοβάται την αυτογνωσία μένει έξω από την πνευματική οδό και δεν μπορεί να βάλει στέρεο θεμέλιο στη ζωή του.

Σύμφωνα με τον τρόπο που ενεργεί η Θεία Χάρη στον άνθρωπο, ο Γέροντας Ιωσήφ διακρίνει τρεις καταστάσεις: την Καθαρτική, τη Φωτιστική και την Τελειωτική. Η Θεία Χάρη είναι η ενιαία ενέργεια της Τρισυποστάτου Θεότητος, λέγεται όμως και ποικίλη από τον Απόστολο διά τον πλούτον των χαρισμάτων με τα οποία εκδηλώνεται στους πιστούς. Η πρώτη χάρις που επισκέπτεται τον χριστιανόν λέγεται καθαρτική. Τον διεγείρει σε μετάνοια και εμπνέει προθυμία στον πνευματικό αγώνα. Κάνει τον άνθρωπο, με μυστικό τρόπο, πλούσιο σε όλα, αν και ο πλούτος αυτός είναι ξένος και δεν του ανήκει ακόμα. Ωστόσο, αν δείξει επιμέλεια και βία στην προσευχή, η χάρη αυτή παραμένει μαζί του ορισμένα χρόνια. Τότε, ο

ευχόμενος αισθάνεται μέσα του θεϊκή κίνηση ενέργειας που θα τον οδηγήσει σε μεγαλύτερη δωρεά χάριτος. Η δεύτερη και μεγαλύτερη δωρεά της χάριτος είναι η φωτιστική. Η χάρις αυτή ανάγει τον νου του στη θεωρία των κριμάτων του Θεού και συνοδεύεται από διαύγεια νοός, καθαρότητα λογισμών και βάθος εννοιών. Για να φτάσει στην κατάσταση αυτή ο ευχόμενος έχει ανάγκη από πολλή ησυχία και απλανή οδηγό. Τελικά, η τρίτη και ανώτερη κατάσταση γίνεται όταν επισκιάσει η τελειωτική χάρη, που είναι μεγάλο δώρο. Οι καρποί της είναι υπερφυσική θεωρία, αγάπη, απάθεια.

Άνθρωπος της νοεράς προσευχής, ο Γέροντας Ιωσήφ, κρίνοντας από τον καρπό που έχει στην ευχή η κάθε κατάσταση χάριτος, παρομοιάζει την καθαρτική ή πρακτική χάρη με τη διαύγεια των αστέρων, τη φωτιστική χάρη με το φέγγος της πανσελήνου και την τελειωτική με τη λάμψη του μεσημβρινού ηλίου που καταυγάζει τον ορίζοντα. Οι τρεις αυτές καταστάσεις, λέγει, αναφερόμενος στους Αγίους Πατέρες, εις τρεις τάξεις διήρεσαν την πνευματική πολιτεία των χριστιανών. Η χάρη όμως στη ζωή αυτή δεν παραμένει στον άνθρωπο με σταθερό και μόνιμο τρόπο. Ιδιαίτερα η πρώτη χάρη είναι, όπως την ονομάζει ο Γέροντας Ιωσήφ, θείο δόλωμα.

Δικό μας δεν είναι τίποτα. Ή, όπως ένας άλλος Γέροντας την ορίζει, η πρώτη χάρη είναι ο άδικος μαμωνάς, ο άδικος και ξένος πλούτος. Εφόσον, λοιπόν, είναι άδικος θησαυρός και τάλαντον της αγαθότητος του Θεού, είναι αναγκαίο ο άνθρωπος να δοκιμαστεί αυστηρά, για να δείξει ελεύθερα όλη τη σύνεση και την πιστότητά του ως καλός οικονόμος, ώστε να γίνει η χάρη αυτή αναφαίρετη κληρονομιά του σε όλη την αιωνιότητα. Στο σημείο αυτό βρίσκουμε στον Γέροντα Ιωσήφ μια πλούσια και πρακτική διδασκαλία, που είναι καταστάλαγμα της βαθιάς ασκητικής του πείρας. Την επίσκεψη της Χάριτος του Θεού οπωσδήποτε θα ακολουθήσει η δοκιμασία των πειρασμών, για την οποία απαραίτητα πρέπει ο ασκητής να είναι προετοιμασμένος.

Λέγει μάλιστα ο Γέροντας ότι: «Όσην χάριν περισσότερον λαμβάνει, τόσην προσθήκην και πειρασμών». Εκτός από τη γενική προετοιμασία της εξομολογήσεως πάσης πτώσεως, της υπακοής στον Γέροντα, της ταπεινώσεως, της αγάπης, που συστήνει ο Γέροντας Ιωσήφ στον μοναχό για να έχει στερεά προχώματα στον πνευματικό πόλεμο, αναπτύσσει ιδιαίτερα και μερικές άλλες σκέψεις, ικανές να τον καταστήσουν νικητή μέχρι θανάτου. Πρώτον, ότι δεν πρέπει να ζητά υπέρμετρα για τον εαυτό του χαρίσματα, αλλά απαραρρησίαστα και με διάκριση να εξαιτεί την άφεση των αμαρτιών και το έλεος του Κυρίου. Δεύτερον, να έχει αυταπάρνηση και ετοιμότητα να πεθάνει στη μάχη,

να μην εγκαταλείψει το στάδιο. Χαρακτηριστικά ο Γέροντας εκφράζει τη σκέψη του: «Οὐ μή σε ἀνῶ, γλυκύτατε Ἰησοῦ, οὐδ’ οὐ μή σε εγκαταλείπω. Αχώριστος θα μείνω εις τον αιώνα και για την αγάπη Σου ξεψυχώ εις το στάδιο». Και ξαφνικά, στον ανενδοίαστο αυτοκαθορισμό του, ο Κύριος της Δόξης βροντά την παρουσία Του και σώζει τον αθλητή Του, που, γεμάτος ευγνωμοσύνη, βυθίζεται σε πέλαγος ταπεινώσεως και, σαν τον Ιώβ, ταλανίζει τον εαυτόν του, θεωρώντας τον γην και σποδόν. Τρίτον, γνωρίζει ότι μόνο μέσα στη χάρη του Θεού ο άνθρωπος έχει αξία και είναι θαυμαστό μεγαλείο με αιώνιο προορισμό. Χωρίς την πνοή του πλαστουργού του είναι

μηδέν και δεν πρέπει να παύσει, με πλήρη επίγνωση, να ομολογεί τη μηδαμινότητά του. Ο Γέροντας κατανοεί ότι αυτό το μηδέν είναι το υλικό από το οποίο ο Θεός των χριστιανών φέρει τα πάντα στο είναι. Γι’ αυτό και προτείνει επανειλημμένως το μηδέν της ταπεινώσεως σε όλους όσοι ποθούν την αναδημιουργία τους. Όταν ο άνθρωπος συναισθανθεί ότι είναι ουδέν, γίνεται το υλικό του Θεού από το οποίο πλάθεται η ομοίωσή του προς τον Κύριο. Με άλλα λόγια, από τα παραπάνω συνάγεται ότι η διάκριση, η αυταπάρνηση και η ταπείνωση είναι οι ισχυρότεροι θεμέλιοι πάνω στους οποίους χτίζεται μέσα στον άνθρωπο ο Ναός του Θεού.

Μετά την πρώτη χάρη, που έχει ως σκοπό, όπως λέγει ο Γέροντας, να δέσει τον μοναχό με τον φόβο του Κυρίου, αρχίζει η δοκιμασία, ο αγώνας και η πάλη. Αλλά, ωστόσο, η πρώτη αυτή αγαθή κατάσταση μπορεί να παραμείνει τρία ως τέσσερα έτη ή ακόμη και πέντε. Ύστερα όμως η χάρις συστέλλεται ή αποχωρεί και ο μοναχός υποβάλλεται στη φοβερή παιδεία του Κυρίου, για να αποκτήσει το μεγάλο χάρισμα της Θείας Υιοθεσίας. Πάντοτε προηγείται η χάρις των πειρασμών, λέγει ο Γέροντας, ή σε άλλο πάλι μέρος λέγει: προηγείται το μέλι της χάριτος και ακολουθεί η πικρία των πειρασμών.

Στα αίτια της δοκιμασίας των πειρασμών που ακολουθούν τη χάρη, ο Γέροντας δίνει μια πλήρη ασκητική διδασκαλία, που σε πολλά σημεία φέρει τη σφραγίδα της δικής του πνευματικής πείρας. Η δοκιμασία των πειρασμών της δεύτερης περιόδου γίνεται για να μαθητεύσει ο πιστός στην οδό του Κυρίου. Όπως ἔδει παθεῖν τὸν Χριστὸν καὶ εἰσελθεῖν εἰς τὴν δόξαν Αὐτοῦ, έτσι και ο μοναχός, λέγει ο Γέροντας, πρέπει να εισέλθει διά της στενής πύλης, διότι μόνη αυτή εισάγει εις την ευρυχωρία του Παραδείσου. Όπως ο Χριστός κατέβηκε πρώτα στα καταχθόνια και μετά ανέβηκε στα επουράνια για να εκχύσει τα χαρίσματά Του επί πάσαν σάρκα, έτσι και ο μοναχός, όταν ανεβαίνει στον Ουρανό, πρέπει να περιμένει την επομένη να

κατεβεί στον Άδη και έτσι θα γνωρίσει όλη την οδό του Κυρίου και, βεβαίως, ουδείς ποτέ αξιώθη να ανεβεί προς τα άνω χωρίς πρώτον να καταφρονήσει τα κάτω. Όποιος γίνεται μαθητής του Σταυρού του Χριστού γίνεται ταυτόχρονα και μαθητής της μακαριότητός Του. Γι’ αυτό και οι θλίψεις που υπομένει ο μοναχός είναι ευλογία, γιατί ο Χριστός των κόπων αυτών είναι παθητός και με τα παθήματα ενώνεται μαζί Του. Γι’ αυτό και ο Γέροντας λέγει ότι ο γλυκύς Ιησούς μέσα εις τας θλίψεις γνωρίζεται και ο θέλων να βαστάσει τον Σταυρό του Χριστού νικά την εαυτού φύση.

Συστέλλεται η χάρη και οι πειρασμοί ακολουθούν, για να δείξει ο άνθρωπος ελεύθερα την αγαθή προαίρεσή του, τον ζήλο της αγάπης του, την προθυμία του, τη σύνεσή του, την υπομονή του. Επιδεικνύοντας τις αρετές κατά τη δεύτερη περίοδο των δοκιμασιών, έχει το προνόμιο να μάθει την τέχνη των τεχνών, την επιστήμη πασών των επιστημών, να μυηθεί δηλαδή στο πνεύμα της ανεκδιήγητης αγάπης του Χριστού. Η επιστήμη αυτή είναι απαραίτητη για τη σταθερότητα του μοναχού, που γίνεται κάτοχος αυτής όταν υπομείνει την παιδεία του Κυρίου. Όταν η χάρη του Θεού είναι παρούσα και ενεργός μέσα στον άνθρωπο, τότε όλα τα έργα της ευσεβείας είναι εύκολα και ευχάριστα, γιατί αυτή τα επιτελεί.

Όταν όμως απομακρυνθεί και ο άνθρωπος εξακολουθεί με πιστότητα να κάνει τα ίδια έργα, όπως και προηγουμένως, τότε είναι αληθινά μακάριος, γιατί, ενώ δεν βλέπει τη χάρη του Θεού μέσα του, ωστόσο μένει πιστός στα μαθήματά της και γίνεται σε αυτόν ο έπαινος του Κυρίου: «Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες». Για να τονίσει ακριβώς την αλήθεια ότι χωρίς τις δοκιμασίες ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι ασάλευτος στην αγάπη του προς τον Θεό, ο Γέροντας φέρει το παράδειγμα του Αποστόλου Πέτρου. Όταν ο Χριστός ήταν παρών, ο Μέγας Πέτρος έλεγε: «Κἂν δέῃ με σὺν σοὶ ἀποθανεῖν, οὐ μή σε ἀπαρνήσομαι». Όταν όμως συνέλαβαν τον Χριστό, Τον αρνήθηκε τρεις φορές. Όταν η χάρη είναι παρούσα,

τότε φωνάζει αλαλήτως υπέρ εαυτής: «Ἀββᾶ ὁ Πατήρ». Η χάρις φωνάζει τον δωτήρα της χάριτος: «Τίς δύναταί με χωρίσει ἐκ τῆς ἀγάπης Σου, Ἰησοῦ;» Χωρίς όμως τη χάρη ο άνθρωπος είναι αδύναμη και χοϊκή σαρξ, ικανός ακόμη και να βλασφημεί τον Δημιουργό του. Η παιδαγωγία των επισκέψεων και αποχωρήσεων της χάριτος, κατά τη δεύτερη περίοδο, είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Κύριος καταρτίζει τους δικούς Του, ώστε να γίνουν άνδρες του Θεού, άνθρωποι. Η χάρη, λέει ο Γέροντας, δεν μπορεί να παραμείνει μόνιμα με τον άνθρωπο, γιατί την εμποδίζουν τα πάθη. Η ανθρώπινη φύση είναι πήλινη και δεν μπορεί να βαστάσει τη χάρη. Γι’ αυτό ο Θεός συστέλλει τη χάρη Του

και την παραδίνει στην πύρωση των πειρασμών, για να ψηθεί στη φωτιά όπως το κεράμιον, να κρατήσει το ύδωρ. Αναγκάζεται ο άνθρωπος να κατεργαστεί τα πάντα για την ανάκτηση της χάριτος. Καταβάλλει, λοιπόν, πολύν κόπον και μακροθυμία για να μεταποιηθεί η φύση του, να καθαριστεί από το φρόνημα της σαρκός και να εγκεντριστεί μέσα του το θεμέλιο της ταπεινώσεως και υπακοής του Χριστού. Η νίκη όλων των πειρασμών θα κατορθωθεί, βεβαιώνει ο Γέροντας, όταν ο μοναχός γίνει χώμα και πτώμα, να τον πατάνε όλοι επάνω. Με τα λόγια των ασκητών της Αιγύπτου, ο άνθρωπος νικά όταν βάλει τον εαυτόν του κάτω από κάθε κτίσμα. Η ταπείνωση του είδους αυτού, στην οποία φτάνει

ο άνθρωπος με τη συναίσθηση της πνευματικής του ερημώσεως από τη στέρηση της χάριτος, εμπνέεται από αυτομίσος που φονεύει όλα τα πάθη. Τόση ήταν η αυταπάρνηση του Γέροντα Ιωσήφ, ώστε να στέκεται πάνω στον εαυτόν του ως αν δήμιος. Η αγάπη όμως μέχρι του αυτομίσους του μαθητή προς τον διδάσκαλό του είναι και η καλύτερη ανταπόκριση προς την εἰς τέλος αγάπη του Χριστού προς τους μαθητές Του. Όσο σκληρή και να είναι η κακοπάθεια της δεύτερης περιόδου, ο Γέροντας λέγει ότι δεν είναι ποτέ οι πειρασμοί ισχυρότεροι της χάριτος. Ο Θεός δεν παύει να περιποιείται τον ασκητή με την παρηγοριά Του και μιας ημέρας βροχή οικονομεί τα φυτευθέντα εις την ψυχή.

Το διάστημα όπου φεύγει η χάρις, λέγει πάλιν ο ίδιος. Σύμφωνα με την ομολογία του γέροντος Ιωσήφ, αφού στάξει αίμα η καρδιά του ασκητή, δηλαδή αφού μετανοήσει έντιμα και αθλήσει νόμιμα, πείθει τον Θεό ότι είναι δικό του τέκνο, ελευθερώνεται από τα πάθη και γίνεται άξιος της Άνω Ιερουσαλήμ. Ο μοναχός που παραδίνεται με εμπιστοσύνη στην πρόνοια του Θεού και υπομένει τις θλίψεις των πειρασμών, χωρίς να ερωτά το γιατί, αποφεύγει την αθυμία της ακηδίας. Είναι δυνατόν να φτάσει στην ακρότητα των δυνάμεων και της αντοχής του, αλλά όπως και στην περίπτωση του Ιώβ, αυτός είναι ο καιρός της επεμβάσεως του Θεού. Τότε, λέγει ο γέροντας,

θείας αγάπης και φλέγεται η ψυχή του ωσάν του Κλεόπα. Από τη στιγμή αυτή ο ασκητής αποκτά σταθερότητα, γιατί πέτυχε το θείο συνάλλαγμα, να ανταλλάξει δηλαδή την πρόσκαιρη και υλική ύπαρξή του με την άυλη και αιώνια ζωή του Θεού. Η χάρη επιστρέφει και πληθαίνει. Τότε γίνεται το άνοιγμα του ουρανού. Ο νους του ανθρώπου απλώνει, έχων μεγάλη χωρητικότητα. Αρχίζει η τρίτη περίοδος της πνευματικής ζωής. Ο μοναχός ανέρχεται από την πράξη στη θεωρία ή από το ψυχολογικό επίπεδο στο οντολογικό της Θείας Αγάπης, όπως θα έλεγε ένας άλλος ασκητής. Κατά την περίοδο αυτή, λέγει ο γέροντας Ιωσήφ, ο νους είναι σταθερός στην προσευχή,

επισκιάζεται από αύρα λεπτή και ευώδη, βιαία πνοή. Ακόμη και το σώμα φέρει θεία πληρότητα. Οι αισθήσεις καταπαύουν και μόνο ο νους θεωρεί μέσα εις άπλετο φως. Γίνεται ένωσις Θεού και ανθρώπου. Στην κατάσταση αυτή ο άνθρωπος άγεται πια από το Πνεύμα το Άγιο και ξεπερνά τα όρια της κτιστής φύσεώς του, και είτε γράφει είτε λαλεί, κλίνει προς αμετρίαν. Το σώμα παύει να δυσχεραίνει την άσκηση, γιατί ο νους έχει άλλα πτερά ουράνια και υπερφύσιν. Ενοποιείται η ανθρώπινη φύση και ενθρονίζεται ο νους ως βασιλεύς επί καρδίαν και χαίρει ως νυμφίος επί νύμφη εν τω θαλάμω.

ευχή γίνεται ακόμπος Η χάρη του Θεού ζωοποιεί το νου με τη θεωρία των επουρανίων. Βυθίζεται στην άβυσσο της θείας αγάπης που κάνει τον άνθρωπο, όπως πληροφορεί ο γέροντας, να κράζει εκ βάθους. Και η τελευταία κραυγή του γέροντα: «Εδίψησεν η ψυχή μου προς Σε τον Θεό μου, πότε ήξω και οφθήσομαι την Αγία Σου θέαν;» Και με τον ακραίον αυτόν πόθον της ψυχής του, αποδιώκει κάθε φόβο και τον θάνατον περιμένει ως την μεγίστη χαρά, ότε θα κλείσουν ετούτοι οι οφθαλμοί και θα ανοίξουν εκείνοι όπου θα βλέπει τα πάντα, ευφραινόμενος διαπάντα. Και το πιο θαυμαστό γεγονός στη ζωή του Γέροντος Ιωσήφ είναι ότι με αυτόν τον πόθο διάβηκε από τη ζωή αυτή στην Ουράνια Βασιλεία, πράγμα που προέβλεψε και περίμενε.

Η αυξημένη προσοχή σας και το έντονο ενδιαφέρον μού έδωσε σιωπηρά το δικαίωμα να χαρίσω τέσσερα λεπτά στον πατέρα Ζαχαρία. Η πνευματική αίσθηση όμως που αποκόμισα ήταν για μένα σημαντική και μεγάλη, όπως φαντάζομαι και σε εσάς. Τον ευχαριστούμε πολύ για αυτή την πραγματικά πολύ ξεχωριστή εισήγηση που μας παρουσίασε απόψε.