On the Divine Liturgy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

At the beginning, the Creed presents the Holy Spirit as the One “who spoke through the prophets.”

We say that God worked through the Holy Spirit and spoke prophetically. Peter, in particular, writes about the prophetic word—in his second chapter, forgive me, in the first chapter of his Second Epistle.

He says that we have the prophetic word made more certain—“the prophetic word made more certain, to which you do well to pay attention, as to a lamp shining in a dark place.” Like a lamp that shines in darkness, the Holy Spirit gave us a measure of light.

It was a lamp, however, not the sun. It shone like a lamp, and afterward the Sun came and made everything clear. In this way, the Holy Spirit guided the prophets. That is why Peter says, “No prophecy was ever brought forth by the will of man.” No prophet spoke it on his own. Rather, “holy men of God spoke as they were moved by the Holy Spirit.”

This is what the Fathers of that Synod had in mind when they composed the phrase, “who spoke through the prophets.” It was the Second Ecumenical Council that completed the Creed, addressing the Holy Spirit and the other Mysteries within the Church.

Even today, the prophetic word—and, in general, everything written before Christ—edifies the human person through the Holy Spirit speaking by His holy servants. That is why Christ did not abolish the Old Testament. He did not come to destroy it, but to fulfill it—to bring it to fulfillment and completion.

This is precisely why the prophetic word is called more certain. In other words: we saw Him and spoke with Him, but there is also the prophetic word. Even if we had been mistaken, that word was not mistaken, because there the Holy Spirit spoke through those men, the prophets. It carries weight and authority. Up to this point, we have spoken about the Holy Trinity, the divinity of Jesus, and the divinity of the Holy Spirit. Our Creed now goes on to speak about the Church.

of the Holy Church, because Christ said: “I will depart and send you another Comforter, who will remain with you always, until the end of the age.” And indeed, He sent another Comforter, the Holy Spirit, who abides in His Church and there saves those who come to her.

Thank you. And the Church saves all who come to her after falling among the robbers outside. They come and are saved in the inn, through the innkeepers, to whom our God gave the specific command: “Take care of him.”

Concerning this Church, the Creed says: “In one, holy, catholic, and apostolic Church.” In one—one, not many—holy, catholic, and apostolic Church. “I confess one Baptism for the forgiveness of sins,” and it continues.

Today, as you also know, many claim the distinction of being the Church or of belonging to the Church.

Yet people speak not of one Church, but of many churches. But which Church, outside Orthodoxy, could possibly be this one, holy, catholic, and apostolic Church confessed here in the Creed? Can any other body say that it is the Church proclaimed by the Synod in AD 381? No other body can say this.

Only the Orthodox Church can say that she is the One, Holy, Catholic, and Apostolic Church. Even when the matter is examined historically and according to the facts, her history itself excludes all the so-called churches.

Take Protestantism, for example, which today appears under more than three hundred different names. Since when has it been the Church? Since Luther appeared, around 1519. Then there is the Papal Church, which became corrupt and divided into the Old Catholics and other groups.

Since when does it date? Since 1054.

Who else claims to be the Church? The newer Protestants—for example, the Jehovah’s Witnesses—arose in the nineteenth century, and some later still, around 1870. And the Pentecostals—when did they appear? They have changed names since then, but they appeared only yesterday, so to speak.

There is only one Church. The Holy, Catholic, and Apostolic Church is one: the Orthodox Church.

Until 1054, the Church was one. After that, once papal Christianity separated from Orthodoxy and did what it did, Luther protested against it; hence the name Protestants.

They did not protest against the Orthodox Church, because they did not know us. At that time, we were enslaved here under the Turks. Luther did not know what Orthodoxy was. He protested against papal Christianity and the despotism of the popes, and he did what he did. From then on, it broke into many pieces, continuing to do so to this day. From 1519 until today is roughly four hundred years, and there are about three hundred and seventy groups. Nearly every year, another fragment of Protestantism appears. An evangelist comes holding the Gospel and tells you, “I save.” Another says he saves, and another, and another. Thus they have become so many churches, as you yourselves know—as we all know—and they remain divided into countless pieces to this day.

The Orthodox Church, however, remained as she was. What she received from the Apostles, what the Fathers defined as dogma, and what the Synods confirmed—this she has preserved to the present day. There may have been minor changes here and there in matters of administration, but in doctrine she has remained whole and unharmed.

Once, a Roman Catholic priest was passing by and saw an Orthodox monk, with his cassock soiled, waiting at a bus stop for a vehicle to come. He mocked him to another man, saying, “Look—there is Orthodoxy.”

“What is he waiting for?” he said mockingly. The monk heard him. There in the ditch lay a large discarded newspaper. He picked it up, went over to the two gentlemen—the one a Roman Catholic priest, for he was a clergyman, and the other a layman—and tore the large newspaper in two. Then he said, “This whole newspaper represents the Church: the One, Holy, Catholic, and Apostolic Church.”

“In 1054, you tore away a piece from the Church. The large piece remained, and that is Orthodoxy to this day. Then”—taking the separated piece—“you divided this into many little pieces.” He tore it into many small fragments and scattered them.

“Have you not become a thousand and one fragments by now—you who separated yourselves, and from whom the Protestants then departed, breaking into smaller and smaller pieces? We have remained as we were. All of you are now called to accept us, to be joined back together, and to come here so that we may once again be the one Church.”

The Roman Catholic priest said nothing. He turned and went some distance away, waiting for the monk to leave the bus stop. This is the truth—the one and only truth, the true reality: Orthodoxy remained the Church. The Roman Catholic Church and all the others had formerly been united with her; they had once belonged with her. When the word “Catholic” was placed in the Creed, the Church was still united.

The word “Catholic” was placed in the Creed in 381, while the separation took place in 1054. Therefore, when we say “Catholic,” it is not speaking about the Roman Catholic Church. The word “Catholic” has another meaning, which we shall hear shortly. Many people say, “There it is in the Creed! Do you not see that it is speaking about them?” They do not understand. It is not speaking about them, because the Creed was composed around 380, while the rupture occurred in 1054.

How could it possibly be speaking about them? “The Catholic Church” has a different meaning.

Its distinctive mark is that we confess “one Holy Church”—one, not many. And the truth is one, as you yourselves know, and as Christ has said: “I am the truth.” This is an exclusive claim. When many appear and claim to possess the truth, only one can be giving the truth; the many must be holding to falsehood, because there are not many truths.

The truth is one. “I am the light”—the definite article makes the claim exclusive. “I am the way,” not merely a way; not merely a light, nor merely a truth. “I am the truth; I am the light; I am the life.” And likewise: “Behold, the Virgin.” These definite articles make each claim exclusive.

She is not merely a virgin; she is the Virgin. It is not merely one religion; it is the true religion. It is not one truth among many; it is the truth. There are not many truths. There is one truth; all the rest are falsehoods.

Of course, today there are many so-called churches, and, as you can see, efforts are even being made to join them together. But they cannot truly be churches. They are called churches, but they cannot be the Church. The Church is one, as the Creed says here and as Christ himself said.

Indeed, when Christ spoke prophetically about this Church and about those who belong to her—this gathering of the faithful—he said, “I am the true vine.” The vine, not merely a vine; the true vine, not merely a true vine, but the one true vine.

There is also a prophetic saying about this vine, taken by the Orthodox Church from the Old Testament. Before the icon of Christ, who is the High Priest in the Orthodox Church, she says:

“O Lord, O Lord, look down from heaven and see, and visit this vine.” This is the vine which your right hand planted and established. It is this one vine—the one blessed by the right hand of the Father through Jesus, the Son of Man, the one Christ who became man in two natures, and who is one of the three Persons of God. It is one Church, not many.

Yet now we present ourselves as more compassionate than the Lover of mankind and pretend that this is love. We imagine that we show love—love wrongly understood—toward the heretic who refuses to bow his head and say, “This is what God established, and this is what I shall follow. I shall not follow human contrivances or the promptings of Satan.”

For all the other offshoots arose either from pride and self-interest or from satanic motives. They serve no good purpose. When a person therefore tries to correct with his own reason what the Church teaches—although the Church is not merely rational but transcends reason—and tries to correct what the Holy Spirit has defined as dogma, from that point onward he becomes a blasphemer and a heretic. For he dares to claim that an entire Ecumenical Council—the First, for example, accompanied by four miracles and by the manifest presence of God and the Holy Spirit—fell into error.

Do you understand? He claims that it fell into error. The Councils had the purpose of fashioning the Christian’s banner, the Creed. Perhaps you do not know that the Creed was composed for specific reasons. Since I have touched upon the subject, let me mention a few of them.

Take, for example, the Manichaean heresy.

They said, “I believe in one God, the Father Almighty,” just as the Orthodox do, but they rejected the words “Maker of heaven and earth.” The Arians—whose teaching is echoed by today’s Jehovah’s Witnesses—said, “I believe in Jesus Christ,” but they denied that he is the only-begotten Son of God, consubstantial with the Father.

They would not accept this.

Then came the Nestorians, who rejected the Theotokos (God-bearer).

They confessed the only-begotten Son of God, as the Creed says, but they rejected the words, “who was incarnate of the Holy Spirit and the Virgin Mary.” Do you understand? They believed in their own way. The Papists likewise introduced their own additions.

Christ says that the Holy Spirit, as we were saying the other day, proceeds from the Son. He proceeds—not that He will proceed; He proceeds always and continually. But they say, no, from both the Father and the Son.

Forgive me, I said it backwards, and you did not correct me. He said that the Holy Spirit proceeds from the Father: “who proceeds from the Father.”

So, He proceeds from the Father. But they say, “No, from the Son as well.” They add something of their own, and so it goes on. Then the Protestants came and added their own teachings. And everyone keeps adding something new. Whom are they correcting?

They are correcting God. Well, what can someone be who corrects God? If God has not arranged things properly, then who are you to do so?

Christ and the Apostles command Baptism, and the early Church administered Baptism. Yet someone tells you, “No, a little sprinkling is enough.” But how can that be? Do baptismal fonts not exist? I am not speaking about foreign lands; I am speaking about our own country now.

How can you leave your child unbaptized, and how can you refuse to acknowledge Baptism—especially Baptism in water, which means immersion? Go behind the swimming pool here, by the Ethnikos stadium in Mets.

There you will find the first Athenian church of Saint Leonidas. Below, among its foundations, you will find a baptismal font—a baptismal font five metres by four. Go to Megara, and you will find a baptismal font. Go to Ancient Corinth, and you will find one. Go to the catacombs of Ravenna, and you will find baptismal fonts. Go to Mystras, and you will find baptismal fonts.

How, then, when I have received from the Lord Himself that they baptized by immersion, can you tell me, “I will take two hog-bristle brushes and sprinkle you”? It will not do. It cannot be. Once you introduce your own ideas, your own reasoning—your “I think” and “I imagine”—the whole matter is lost. Do you understand?

Here, then, the Creed sets forth the dogmas of the faith. I do not know whether you have ever noticed this or wished to study it. It contains 174 words. Yet those 174 words encompass the entire meaning of Orthodoxy and theology.

It begins with the Father, the Son, and the Holy Spirit. It continues with the incarnation of the Son of God, His birth from the Virgin, and so forth. It sets forth the dogma concerning the Holy Spirit, speaks about the Church, and teaches the way of salvation through the Church.

For the Church is not something abstract. The one Church embraces Heaven and earth, God and mankind; she is spiritual, yet she is not something vague or imaginary. We can see her. And since she prepares the human person for the end, the Creed proclaims the Second Coming—“and He shall come again”—the resurrection of the dead, and His Kingdom. Finally, it declares that His Kingdom will never cease to exist, but will endure unto eternity.

All the things we have spoken about are contained in 174 words. Yet we imagine that we may believe however we choose. We cannot believe in our own way, because not every kind of belief saves. Those are merely forms of belief; they are not the true faith.

They are not the “one faith” and the “one Baptism” spoken of by Paul. There is one true religion, is there not? The way is specific. You will remember the case of Naaman the Syrian, the commander who was a leper.

We have spoken about this before. When, in his leprosy, he went to Judea and finally reached Elisha the Prophet, the Prophet instructed him to go and immerse himself seven times in the Jordan, and he would be healed. At first Naaman resisted out of pride, because he thought that his own country had larger rivers, perhaps with cleaner water—the Abana and the Pharpar, as he said.

Yes, but the Abana and the Pharpar do not work miracles. Go and immerse yourself in them as many times as you wish; they do not work miracles. That little Jordan is the river that works the miracle. And you will not be cleansed of your leprosy if you immerse yourself once, twice, or three times. You must immerse yourself seven times. He immersed himself seven times, and only then was he cleansed. We still have our Abana and Pharpar today.

Great rivers: Papism, a great river; Protestantism, a great river—Abana and Pharpar. They do not save. They do not save. The Jordan is a type of Christ. Christ entered its waters. From the time Jesus came into the world, the spiritual Jordan “saw and fled,” and “the sea was driven back.”

Humanity had been flowing down toward the Dead Sea—that is, toward Hades. But with the coming of Christ into the world, everything changed, and the waters turned back toward Jerusalem. Go and immerse yourself elsewhere if you wish, and immerse yourself as often as you wish, but you will not be cleansed of your leprosy.

For the human person cannot be freed from sin—neither personal sin nor ancestral sin—unless he is immersed where Christ directs. But who is there that can instruct Christ about how the human person is to obey? Man is not called to give instructions; he is called to carry out the law, not to make laws. And when someone dares to raise his head above the Ecumenical Councils and even above the Gospel itself, he is nothing other than one who has once again conceived the desire to reach the throne of the Most High, the throne of God. Leo the Wise says, “I believe in the seven Ecumenical Councils as I believe in the Holy Gospel,” because no Council took place without some sign that the Holy Spirit was present. Besides, as Ecclesiastes says,

“Woe to him who is alone.” God says, “Where two or three are gathered in My name, there am I in the midst of them.” And here there were 318 Fathers, or 670. A miracle took place through Saint Spyridon, who was revealed as a champion of the First Ecumenical Council: by means of the tile, the tri-hypostatic nature of the Godhead—the one God in three hypostases, or Persons—was manifested, and the mouth of Arius was silenced.

And Arius himself declares and confesses that the words were human, but the deed was the Lord’s; nevertheless, he did not believe or assent. The Most Holy Theotokos, together with Christ, works a miracle and restores to Saint Nicholas, there in prison, his Gospel book and his omophorion. Why? Because he had slapped Arius. Thus God blessed his hand. Saint Achillios, Bishop of Larissa, also works a miracle and brings oil forth from a stone; and there was yet another bishop, Hosius of Cordoba, if I remember his name correctly. I do not remember what miracle he performed. Four miracles took place at the First Ecumenical Council.

How, then, can you say that these were human actions, or that the doctrine of the three hypostases of the Godhead was merely the invention of some cunning priest? That simply will not do.

Then you have the Fourth Ecumenical Council. What a wondrous way its acts were confirmed!

They opened the reliquary containing the incorrupt body of Saint Euphemia and placed the two written confessions inside, one from each side. They closed it and later opened it again. They found one confession at her feet and the other in her hands.

And the Orthodox Church beautifully says: “You greatly gladdened the Orthodox and put the heterodox to shame, O Euphemia, fair virgin of Christ, for you confirmed what the Fathers of the Fourth Council had rightly defined as dogma.” Ah, what can anyone say to us now?

We have no right to yield. This is not a matter of pride, but of genuine love. For if we give way to the weaknesses and errors of others, we become jointly responsible, and we shall always hear their own curse directed against us.

“We had gone astray. Why did you not keep your distance, so that perhaps we might have turned back? Why did you come with us, so that we all perished together?” Therefore, if we do not go with them, we show love—love, because we leave room for them also to be saved. If we do go, we shall perish together, and that is not love. This is the truth. If we go with them, we love neither our own souls nor them. The Church is one; Christ had no reason to have many churches. He calls the whole world, universally, to be saved—the whole world, here in the one Church. Let us not be deceived by the many.

But as we said, Luther acted out of selfish and self-serving motives. If Protestants read what Protestantism is and how it came into being, they would never have rejected Orthodoxy or become Protestants.

At least, our own people here would not have. Why did it happen? How did Protestantism arise? Luther was a papal priest; they know that. Why did this happen? Because of papism. When indulgences were invented so that the Pope could make money, Luther was given indulgences to sell and profit from in his region, brothers and sisters.

They say that when this assignment was given to him, he changed his mind and broke off relations with them. Go and read the historians. I have written about this in my book, whether it is anti-Gospel or in accordance with the Gospel. Read the historical account written there. These things are not mine. I merely follow those before me; I am simply a porter who gathered and collected these things and now circulates them. I never say or write anything of my own, because I do not know how to offer anything of my own.

These matters of Orthodoxy are already written down. They do not require clever inventions; they simply need to be circulated, so that we may learn what happened. Go and read the historians. You would never become Protestants. How could I follow someone who has no history behind him and who, for selfish and self-serving reasons, rises up in protest against papism? He did not protest against us.

That is why he cast out all the Mysteries, cast out Holy Orders, and so forth, because there was despotism there. That man was not truly a bishop; he was, in the literal sense, a despot.

acts of hard-heartedness driven by self-interest. There are many things that people today do not know.

Today they have muddied the waters so much, and we imagine that we are rendering a service. When the Church excommunicates someone, She does so for his good, not out of malice. It is like poison kept in a pharmacy: it is not there to cause harm, but to be administered as medicine. If Paul had not excommunicated the incestuous man of Corinth, would that man have been saved? He would not. Why, then, do you fail to see the purpose of excommunication, and why do you want to lift it? So that they may perish?

You do not leave him excommunicated. Besides the other things being falsely presented in our discussions, it is claimed that grace exists nowhere. Yet our Church remains steadfast here and says, “In one, holy, catholic, and apostolic Church.” If anyone wishes to discover how far back the Church on earth goes, he must turn to the Old Testament.

For just as everything in the New Testament had its types and images in the Old Testament, so too the Church has a type in the Old Testament. The first ark, Noah's Ark, is the first type of the Church and of all those who entered it and were saved.

Those who remained outside, whatever knowledge they possessed, whatever diplomas may have existed in those days, and whatever faith they belonged to, were overwhelmed by the flood and drowned.

Can you tell me what became of the craftsmen who built the Ark?

They perished along with the rest. Animals entered; birds and reptiles entered. But the craftsmen who built the Ark did not enter. And the Ark was being built for a full hundred years, after Noah was commanded to build it on dry land.

It was something strange to human reasoning, and that is precisely where they went wrong: they wanted to resolve divine matters by their own logic. Noah was five hundred years old, and when he completed the Ark, he was six hundred. Such was God's longsuffering.

A full hundred years! He built that great ocean liner, three hundred and fifty cubits long, with three stories and I do not know how many compartments. Read Genesis and see for yourselves. God had, of course, given Noah a clear command. Eight people entered: Noah, Mrs. Noah, Shem, Ham, and Japheth, together with their wives. None of the others entered, though with the primitive means available in those days they had helped to build that enormous vessel, that great ocean liner.

This same fate awaits every person who chooses, in his own way, to remain outside the Ark. Even today, we devise our own ways of remaining outside the Ark. We justify ourselves and create a kind of faith of our own, convincing ourselves that we are in good standing.

Even those who built churches, and those who have known the churches, will be lost. They will be lost unless they enter the Ark—unless they enter the Church they themselves built—unless they are willing to be nourished there and preserved from the flood of sin outside.

Those who entered the Ark remained there for about six months. They were fed from the provisions within it, under Noah’s care, and that is how they were saved. This, then, is the first type of the Church. Of course, many people today find all sorts of excuses. Through pride, at Satan’s prompting, and often through ignorance, they leave the Church.

This thing smells to them, and that thing stinks. They find faults with the priest; they find faults with the elderly woman or the elder in the Church, with one person who coughs or another who spits—and so they leave.

A mother will not take her child to Church because the incense bothers him and she fears that something might happen to him, yet she takes him to the cinema. The man does not go, and the young person considers it beneath him. The Church smells unpleasant to him.

Since I have touched upon this subject, let me tell you the following.

What if the eight people in the Ark had said, “I cannot bear the stench of the crocodiles. I cannot bear the filth of the cow, the lion, and the tiger”? Imagine what it was like inside there for six months.

Did they have DDT in those days? Did they have flush toilets? Did they have machinery to clean everything and pump the waste out? You understand what a stench there must have been after six months. Yet they remained there, and that is how they were saved. You too, therefore, must remain. Do not let this thing offend you and that thing disgust you.

For Satan is a skilled craftsman: once he draws you away from your proper place, which is your Church, he will also draw you away from your Christian way of life. Do not be deceived; go to Church. Many people, of course, claim to find faults in the Church itself.

The Church has never had faults, nor does she have faults now. The people within the Church may indeed have faults. But the Church herself, in her very nature and in her dogma, has never had any fault. John Chrysostom expresses this beautifully: “It is better to be mistaken with the Church than to be exact outside her.”

It is preferable, he says, to remain with the Church even if you are mistaken, rather than to stand outside her insisting upon your own supposed correctness—as though you alone were pure and right. There is no salvation there. After all, where the Church is, there is Christ. Outside the Church, Christ is not there in this saving union.

Someone may say, “But what if I pray? God is present everywhere.” Yet praying is one thing, and being saved is another. The purpose of prayer is salvation, and salvation is found within the Church, the inn of healing. This does not mean that God is not present everywhere or that He does not hear your prayer.

But He will direct you there, because this is the appointed way of salvation. Remember the Ethiopian eunuch, the servant of Candace, who was returning from Jerusalem to his homeland after Pentecost, as we read in the Acts of the Apostles. He was reading, and Christ sent Philip to him so that he might be saved. His reading by itself was not enough.

“Do you understand what you are reading?” Philip asked. “How can I understand unless someone guides me?” the eunuch replied. “Then I will guide you.”

Tell me, then: of whom is Isaiah speaking? He is speaking here of the Word (Logos), where he says that He is the innocent Lamb who is led away, and so forth. Isaiah is not speaking about himself; he is speaking about the Lamb of God. Philip now explains to the eunuch the manner of the divine dispensation and tells him who Christ is. Farther on, they come upon some water. “See, here is water,” he says. “What prevents me from being baptized?” “If you believe completely in Jesus Christ.” The eunuch goes down into the water, and Philip baptizes him; he does not sprinkle him. For if Baptism were by sprinkling, the eunuch, as a traveler, would surely have had a flask of water with him.

He was baptized; he was immersed. Through Baptism we are planted together with Christ in the likeness of His death: as Christ is buried, so we too descend beneath the water in the same manner. The point, therefore, is not simply to read in your own way or to pray in your own way.

Other outward and sacramental means are also necessary: Baptism, Holy Communion, the forgiveness of sins, and the blessing of water—in general, the whole sanctifying life of the Church—so that you may be saved. This is not the way certain people present the matter.

It is not enough to say, “I believe in my own way,” while remaining outside. Many people listen to the Divine Liturgy on the radio. But if you hear forks and knives clattering on the radio while other people are eating, you yourself are not being fed. You must sit at the table and come at the proper time. Others merely watch the table, as many people go only to observe it.

They watch to see whether the others have eaten properly, and then they criticize them: “What did they eat yesterday, that they are receiving Holy Communion today?” They watch them from a distance, breakfast in hand, with the Acropolis playing on the radio. “There we are,” they say, while merely watching others eat.

But you are not nourished by watching other people eat. When you are invited to a supper, you must sit at the table and taste the meal, not simply watch the others eating. How much delusion there is today, even among us who take pride in being Orthodox and in possessing the truth.

It is a great delusion. We ought to understand these things and attend to them carefully.

First, I would like to give you some points concerning this matter of the Church.

Listen to a few thoughts that I have gathered from certain people of the Holy Spirit.

Church—that is, ekklesia, an assembly.

Many people think the Church is the walls. They say, “A church here, a church there, a church.” As I told you, the term ekklesia comes from the verb ekkalo, meaning “to call out.” In general, it means an assembly, a gathering. But in its theological sense...

The Church is not the walls. We first see her in the Upper Room, with Christ and the Mystery of the breaking of the bread—the Holy Eucharist. Then we see her in the Acts of the Apostles. What does Luke say in the second chapter of Acts?

He speaks about the first Church and the first people who believed in Christ.

“And continuing daily with one accord in the temple, and breaking bread from house to house”—the first Christians gathered in their homes—“they partook of food with gladness and simplicity of heart, praising God and having favor with all the people,” because all the faithful radiated a certain light.

He says the following. If we turn to the twentieth chapter of Acts, where the first Apostles appear before us, we find this in verse eight: “On the first day of the week”—that is, on Sunday—“when the disciples had gathered together to break bread,” to partake of the bread.

Paul spoke to them because he intended to depart the next day. It was Saturday evening, and Paul was to leave the following day. So they celebrated the Divine Liturgy that evening, and he spoke to them.

“He spoke to them, intending to depart the next day, and continued his discourse until midnight.” So he went on at length. His sermon did not last ten minutes, just for form’s sake, but two or three hours, until midnight. “There were many lamps in the upper room where we were gathered.” You see, even in the first Church there were many lamps. “And a young man named Eutychus was sitting in the window.”

A mother had gone to Church with her child that evening. The child sat in the window and, poor boy, apparently became drowsy because Paul’s sermon went on for such a long time.

As Paul continued speaking at length, the young man was overcome by sleep, fell from the third story, and was taken up dead. The child fell and was killed. But Paul went down, as the account continues, and raised him from the dead. So here we see the Church—a Church gathered in a home.

Church buildings then began to be erected in the name of the Lord and of our Most Holy Theotokos. The first church was built in Lydda by John and Peter, in the name of our Most Holy Theotokos. They even invited the Most Holy Theotokos to go there and bless the church.

The Saint said to them, “Go, and I shall be there.” When they arrived, they found her full image depicted upon a pillar. This was the first icon of our Most Holy Theotokos made without human hands. And yet the Protestants claim that we worship idols. Such claims are absurd; those people have been deceived.

Afterward, other churches were built, especially wherever there was a place of martyrdom. For, according to Paul, the human person is a temple of the Holy Spirit. Today we have many churches, but we obtain relics from elsewhere for them.

That is why a church is consecrated, or, if it has not been consecrated, relics must be placed within it. We use what is called the antimension, which contains relics of Saints in its four corners. In this way churches spread from place to place as Christianity itself spread.

Before Christ came and revealed that the Godhead is one in three hypostases, God wished to teach humanity that there is one God and to deliver people from polytheism. Therefore, they were to have one temple, the Temple of Solomon. People came there from the ends of the earth to celebrate Passover, Pentecost, and the other feasts.

Later, however, Christ revealed to the Samaritan woman that God is confined neither to Mount Gerizim nor to Jerusalem, but is present everywhere, and that God is spirit. Christ knew beforehand that Christianity would spread and that it would not be possible for everyone to travel there. This is precisely why churches were established in each locality.

In the Acts of the Apostles, chapter sixteen, verse four, we also find the first Apostolic Council. As I read to you the other day, it speaks of the dogmas approved by the Apostles and the priests at their first Apostolic Council, which they delivered to the churches to observe: “And as they went through the cities, they delivered to them the decrees to keep, which were determined by the apostles and elders at Jerusalem.”

“Therefore the churches were strengthened in the faith” because of these dogmas, “and increased in number daily.” New people were being added every day; their number increased from day to day.

Then there are the outward buildings, the temples of God. The building is called a temple. The Church itself has a different definition, although in our ordinary speech the two have become intertwined: we use “temple” and “Church” as though they meant the same thing. When you pass a temple, you say, “There is a church.”

In other words, it is a place where the faithful gather together—a place of assembly. Always keep that in mind.

The Church is the house of the Lord, revealed as the ark of the way of truth and the workshop of His divine grace. It is also prefigured by the inn: the Good Samaritan took the wounded man there, entrusted him to the innkeeper, and said, “I am leaving; take care of him,” and so forth.

In precisely this way, Christ now carries out this work—the salvation of mankind—within the Church. The definition given in Orthodox ecclesiology is as follows: In Orthodox theology there is no single, comprehensive definition of the Church.

Nevertheless, it says, we define the Church as that divine institution founded by Christ upon earth so that His saving work may become our own. It embraces the fullness of those who believe in her in an Orthodox manner—that is, those united by the same content of faith, the same Mysteries, the same order of governance, and the same worship.

They are distinguished into two groups: the people who are shepherded and guided, and the sacred clergy who shepherd them. This is how they are described: the flock that is shepherded, and the shepherd—or shepherds—who tend the people. This is how the Church of Christ is presented.

The briefest expression and definition of the Church is this: the Church is Jesus Christ extended throughout the ages. This, as we have said, is what the Church means: Jesus Christ extended throughout the ages.

Saint Irenaeus, Bishop of Lyons in the fifth century, a great figure, says: “Where the Church is, there is the Spirit of God; and where the Spirit of God is, there are the Church and the grace of the Lord.” Where the Church is, there He is.

As Saint Ignatius the God-bearer says elsewhere: “Where the bishop is, there is the Church.” And we should do nothing contrary to the judgment of the bishop, because such a thing does not belong to the Church and is not for our edification. Let us now say something else about the composition of this Church.

Listen: she is composed of two elements, the divine and the human. We cannot conceive of the Church without God, consisting only of human beings; nor can God alone, without human beings, be called the Church. She is composed of these two elements, the divine and the human, inseparably joined together and forming one single, indivisible whole.

That is, Christ together with the world and the people. This composition of the Church has a profoundly Christological character. Just as in the Savior the divine and human natures were united without confusion and without division—as it says, Christ possesses both the divine and the human nature—and these form the transcendent unity of the worshiped Christ, the person of Christ, so it is with the Church.

The divine and human natures constitute Christ. The divine and human elements constitute the Church. Thus, within the Church, the divine and the human are united harmoniously and inseparably. The Church, then, is God and man together, one reality.

This unity of the Church may also be presented on an anthropological basis. In the human being, the soul and body come together in an unconfused unity to form the one hypostasis, the one person, of the human being. What, then, is a human being?

A human being is soul and body, spiritual and material, united together. In the same way, the divine and human elements form the theanthropic hypostasis of the Church. The divine and invisible element of the Church is truly divine and invisible; one side of her cannot be seen. This element consists, first, of the God-Man, the founder and builder of the Church, her divine, invisible, and supernatural head—that is, Christ.

Second, it consists of the Holy Spirit of the Church, the Comforter and Giver of Life, who mystically sanctifies and perfects her and unites her with the Godhead. It is the Holy Spirit who takes the Church made up of human beings and unites her with God.

Because of its nature, this divine element is accessible only through faith. It cannot be perceived by the bodily eyes or by human experience in general, and so it constitutes the invisible character of the Church.

Through faith you can say that you are united with God, but with your eyes you cannot perceive that union. This is what is said in the divine service for the receiving of the Holy Gifts: that it nourishes the nous, the spiritual intellect, in a wondrous manner.

A person does not know how the grace of the Holy Spirit nourishes the nous—and the soul more generally. In any case, no one outside the Church can be understood to be the Church, or a member of the Church.

Στην αρχή παρουσιάζει το Πνεύμα το Άγιο, το Πιστεύω, ότι είναι αυτό το οποίο ελάλησε διά των προφητών, το λαλήσαν διά των προφητών.

Λέμε ότι ο Θεός εργάστηκε διά του Πνεύματος του Αγίου και προφήτευσε, και μάλιστα ο Πέτρος, όταν γράφει του προφητικού λόγου. Στο δεύτερο κεφάλαιό του, συγγνώμη, στο πρώτο κεφάλαιό του, στη Δευτέρα Επιστολή.

Λέγει ότι έχουμε βεβαιότερον τον προφητικόν λόγον. Βεβαιότερον τον προφητικόν λόγον. Ο καλός ποιείται προσέχοντες Όσεν λίκνο φαίνονται εν αυθμιρό τόπο Σαν λυχνάρι που φωτίζει στον σκοτεινό τόπο. Έτσι το Πνεύμα το Άγιο μας φώτισε λίγο.

Θα λυχνάρι όμως, όχι σαν ήλιος, θα λυχνάρι, φώτισε και έπειτα ήρθε ήλιος ο οποίος κατέβγασε τα πάντα. Έτσι οδήγησε. Αυτό είναι το οποίο οδήγησε τους προφήτες, γι' αυτό και λέγει: «ου γαρ θεληματι ανθρωπου ηνεχθη ποτε προφητεια»· δεν το είπε από δικό του κανένας προφήτης. Ό,τι είπε, «αλλ υπο πνευματος αγιου φερομενοι ελάλησαν οι Άγιοι του Θεού άνθρωποι.

Αυτό έχει υπόψη του το σύνομο με αυτόν τον Πατέρο Όταν φτιάχνει και το «λαλήσαν διά των προφητών». Δευτέρα Οικουμενική Σύνοδος, που συνεπληρώθη. Το θέμα του Πνεύματος του Αγίου και των λοιπών μυστηρίων εν τη Εκκλησία.

Και σήμερα ακόμη ο προφητικός λόγος. Και γενικά ό,τι έγραψε προ Χριστού. Το Πνεύμα το Άγιον, διά των αγίων του ανθρώπων, ωφελεί τον άνθρωπο. Γι' αυτό και ο Χριστός δεν κατήργησε την Παλαιά Διαθήκη, ούτε ήλθε να καταλύσει, αλλά πληρώσει. Να εκπληρώσω και να συμπληρώσω.

Γι' αυτό ακριβώς βεβαιότερος λέγεται ο προφητικός λόγος. Δηλαδή, εμείς τον είδαμε, εμείς μιλήσαμε μαζί του, αλλά υπάρχει και ο λόγος ο προφητικός, που, αν εμείς κάναμε λάθος, αυτός δεν έκανε λάθος, και τούτο διότι εκεί το Πνεύμα το Άγιο μίλησε διά των ανθρώπων αυτών, των προφητών. Έχει βάρος, έχει κύρος. Μέχρι εδώ ομιλήσαμε περί της Αγίας Τριάδος, της Θεότητας του Ιησού, της Θεότητας του Πνεύματος του Αγίου. Έρχεται και ομιλεί στη συνέχεια το Πιστεύω μας.

της Αγίας Εκκλησίας, διότι ο Χριστός είπε: «Εγώ θα φύγω και θα σας στείλω άλλον Παράκλητον, ο οποίος θα μένει μεθ’ υμών πάσας τας ημέρας μέχρι συντελείας των αιώνων». Και πραγματικά έστειλε άλλον Παράκλητον, το Πνεύμα το Άγιον, το οποίο μένει εν τη Εκκλησία του και εκεί σώζει τους προσερχομένους.

Ευχαριστώ. Και σώζει πάντας τους προσερχομένους, τους περιπεσόντας στους ληστάς έξω. Έρχονται και σώζονται στο Πανδοχείο. Διά των πανδοχέων, «επιμελήθητι αυτού», εντολή ειδική από τον Θεό μας.

Περί αυτής της Εκκλησίας λέγει το εξής το Σύμβολο της Πίστεως: Ιγνία Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία. Εις μίαν, εις μίαν, όχι σε πολλές, Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν. Ομολογώ εν βάπτισμα εις άφεσιν αμαρτιών, και συνεχίζει.

Σήμερα, καθώς ξέρετε κι εσείς, πολλοί φιλοδοξούν ότι είναι Εκκλησία ή ότι βρίσκονται εις Εκκλησία.

Όμως, η συζήτηση δεν γίνεται περί μιας Εκκλησίας, αλλά περί πολλών Εκκλησιών. Η μία όμως αυτή, η Αγία, η Καθολική, η Αποστολική, που λέγει το Πιστεύω εδώ, ποια άραγε να είναι εκτός Ορθοδοξίας; Μπορεί καμία άλλη να πει ότι είναι η Εκκλησία αυτή που λέγει το Πιστεύω, που εδογμάτισε η Σύνοδος το 381 μετά Χριστόν; Δεν μπορεί καμία άλλη να το πει.

Μόνον η Ορθόδοξη Εκκλησία μπορεί να πει ότι είναι η Μία, η Αγία, η Καθολική και η Αποστολική. Διότι και ιστορικώς να εξετασθεί με τα πράγματα, αυτή, αυτή η ιστορία της, κλείνει έξω όλες τις λεγόμενες εκκλησίες.

Παραδείγματι, ο Προτεσταντισμός, ο οποίος παρουσιάζεται με τριακόσια τόσα επίθετα σήμερα. Από πότε είναι η Εκκλησία; Από τότε παρουσιάζει ο Λούθυρος, έτσι, το 1519. Η Παπική Εκκλησία, η οποία διεφθάρη, χωρισμένη σε Παλαιοκαθολική και λοιπά.

Από πότε; Από το 1054.

Ποιος άλλος είναι η Εκκλησία; Οι Νεοεροσταλιστές, δηλαδή οι Εχοβίτες, από το 1800 έγιναν. Αργότερά μας, 1870. Ποιοι είναι; Πεντηκοστιανοί, πότε παρουσιάστηκαν; Αλλάξανε ονόματα από τότε, αλλά χτες παρουσιάστηκαν.

Μόνο είναι μία η Εκκλησία. Η Αγία, η Καθολική και η Αποστολική Εκκλησία είναι μία, η Ορθόδοξος.

Και μέχρι το 1054 ήταν μία η Εκκλησία. Από εκεί και έπειτα, από την ώρα που ο παπισμός εχωρίστη από την Ορθοδοξία και έκαμε ό,τι έκαμε, διαμαρτυρήθη εναντίον της ο Λούθηρος, γι' αυτό και διαμαρτυρόμενοι.

Δεν διαμαρτυρήθηκαν εναντίον οι μόνοι της Ορθοδόξου Εκκλησίας, διότι εμάς δεν μας ήξεραν. Εμείς είμαστε τότε δούλοι εδώ, υπόδουλοι των Τούρκων. Δεν ήξερε τι είναι η Ορθοδοξία ο Λούθηρος. Διαμαρτυρήθηκε εναντίον του παπισμού, εναντίον του δεσποτισμού των παπών και έκαμε αυτά που έκανε, και από εκεί και έπειτα έσπασαν πολλά κομμάτια μέχρι σήμερα. Από το 1519 μέχρι σήμερα είναι περίπου 400 χρόνια και είναι 370. Κάθε χρόνο γίνεται και ένα κομμάτι της Προτεσταντικής Εκκλησίας. Φέρνει ο Ευαγγελιστής το Ευαγγέλιο στο χέρι και σου λέει «Εγώ σώζω». Ο άλλος σώζει, ο άλλος σώζει, ο άλλος σώζει, και έχουν γίνει τόσες εκκλησίες, όπως ξέρετε κι εσείς και όλοι ξέρουμε, ότι έχουν τόσα κομμάτια μέχρι σήμερα.

Η Ορθόδοξη όμως Εκκλησία έμεινε ως ήτο. Όπως παρέλαβε από τους Αποστόλους, όπως εδογμάτισαν οι Πατέρες, όπως εστήριξαν οι Σύνοδοι, έτσι έμεινε μέχρι σήμερα. Μπορεί στα διοικητικά λίγο από εδώ, από εκεί, αλλά στα δογματικά έμεινε ακέραια, αλώβητος.

Κάποτε περνούσε ένας παπικός ιερεύς και είδε έναν μοναχόν ορθόδοξο, έναν καλόγερο, με το λερωμένο του ράσο, να περιμένει εκεί σε μια στάση να περάσει ένα αυτοκίνητο, και τον ηρωνεύτησε έναν άλλον, λέγει η Ιδούλη Ορθοδοξία.

Τι περιμένουνε τον ηρωνεύτησε, το ήκουσε ο καλόγερος και μέσα στην τάφρον εκεί υπήρχε μια εφημερίδα πεταμένη, μεγάλη, και την παίρνει την εφημερίδα και πηγαίνει στους δύο κυρίους αυτούς, στον έναν κύριο, ιερέα Παπικών, γιατί κύριος ιερεύς, και στον άλλον κύριο, και την παίρνει την εφημερίδα αυτή, τη μεγάλη, και την κόβει στα δύο. Του λέει, λοιπόν: «Αυτή, ολόκληρος η εφημερίς, είναι η Εκκλησία, η Αγία, η Αποστολική, η Καθολική Εκκλησία».

Το 1054 εσείς εσχίσατε την Εκκλησία ένα κομμάτι από την Εκκλησία, το με ένα κομμάτι το μεγάλο έμεινε το οποίο είναι η Ορθοδοξία μέχρι σήμερα. Εσείς έπειτα, το πιάνει αυτό το κομμάτι, το κάνει πολλά κομματάκια, και το έκανε πολλά κομμάτια μικρά και το τίναξε.

Εσείς δεν γίνατε μέχρι σήμερα χίλια δυο κομμάτια, εσείς που ξεχωρίσατε κι από σας που έφυγαν οι προτεστάντες και γίνατε κομματάκια, κομματάκια μικρά; Εμείς εμείναμε και καλείστε εσείς όλοι να μας δεχτείτε, να ξανασυγκολληθείτε, να έρθετε εδώ να κάνουμε τη μία Εκκλησία.

Η Εκκλησία. Τότε, δεν είπε τίποτα. Γύρισε και έφυγε μακριά, ώσπου να φύγει από τη στάση ο μοναχός. Αυτό είναι μια αλήθεια. Η μοναδική αλήθεια. Η σωστή αλήθεια. Ότι η Ορθοδοξία έμεινε ως Εκκλησία. Είναι αυτή η οποία και αυτή η παπική εκκλησία κι όλοι οι άλλοι ήταν μαζί της προηγουμένως, ήτο μαζί της προηγουμένως. Όταν εμπήκε το «Καθολική», ήταν μαζί η Εκκλησία.

Το «Καθολική» εμπήκε το 381 και χωρίσαμε το 1054, άρα, όταν λέμε «Καθολική», δεν ομιλεί για αυτή την εκκλησία. Άλλη είναι η ερμηνεία που έχει η λέξη «Καθολική», που θα ακούσουμε στη συνέχεια. Γιατί πολλοί λένε: «Να, το Πιστεύω, δεν βλέπεις που μιλάει για αυτούς;» Δεν ξέρουν οι άνθρωποι. Δεν μιλάει για αυτούς, γιατί το Πιστεύω έγινε το 380 και η ρήξη έγινε το 1054.

Πώς είναι δυνατόν να μιλάει για αυτούς; Άλλη είναι η ερμηνεία της Καθολικής Εκκλησίας.

Κινού που το χαρακτηριστικό είναι ότι εις μίαν Αγία, όσοι σε πολλές, εις μίαν Αγία Και η αλήθεια είναι μία, όπως ξέρετε και εσείς, και το έχει πει ο Χριστός. Εγώ είμαι η αλήθεια, μονοπολί Όταν παρουσιάζουν πολλοί και διεκδικούν την αλήθεια θα πρέπει ένας να δίνει έτσι την αλήθεια Οι πολλοί να έχουν το ψέμα, διότι δεν είναι πολλές οι αλήθειες.

Η αλήθεια είναι μία. «Εγώ είμαι το φως», και το άρθρο μπροστά μονοπωλεί. «Εγώ είμαι η οδός», όχι απλώς οδός, ούτε απλώς φως, ούτε απλώς αλήθεια. «Εγώ είμαι η αλήθεια, εγώ είμαι το φως, εγώ είμαι η ζωή». Ιδού η Παρθένος. Αυτά τα «η» μονοπωλούν.

Δεν είναι μια Παρθένος, είναι η Παρθένος. Δεν είναι μια θρησκεία, είναι η θρησκεία. Δεν είναι μια αλήθεια στις πολλές, είναι η αλήθεια. Δεν υπάρχουν πολλές αλήθειες, μία υπάρχει αλήθεια. Όλα τα άλλα είναι ψέματα.

Βέβαια, σήμερα υπάρχουν πολλές εκκλησίες, λεγόμενες. Που, μάλιστα, βλέπετε, γίνεται και προσπάθεια να συγκολληθούν αυτές. Αλλά δεν μπορεί να είναι εκκλησίες. Λέγονται. Αλλά δεν μπορεί να είναι. Η Εκκλησία είναι μία, λέει εδώ, και ο Χριστός είπε ότι είναι μία.

Και ο ίδιος, όταν μάλιστα μίλησε προφητικώς περί αυτής της Εκκλησίας και περί των υπηκόων της Εκκλησίας, της συγκεντρώσεως αυτής, είπε εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή Η άμπελος, όχι άμπελος απλώς. Η αληθινή, όχι απλώς αληθινή, η αληθινή.

Και υπάρχει προφητικώς κάτι τι περί αυτής της Αμπέλου, το οποίο έχει ανασύρει η Ορθόδοξη Εκκλησία εκ της Παλαιάς Διαθήκης και διά της εικόνος του Χριστού, που είναι ο Αρχιερεύς εν τη Εκκλησία τη Ορθοδόξω, λέγει:

«Κύριε, Κύριε, ἐπίβλεψον ἐξ οὐρανοῦ καὶ ἰδὲ καὶ ἐπίσκεψαι τὴν ἄμπελον ταύτην». Είναι ευχήτευσεν αυτή και κατάρτισεν η δεξιά σου, ή εχήτευσεν αυτή, ή την οποίαν, μία, την οποίαν, με το δίκαιρο τρίκερο, ο Τρισυπόστατος Θεός που έγινε κάποτε άνθρωπος με δύο φύσεις, Υικόν του Χριστού, ευλογεί, είναι ευχήτευσεν η δεξιά του Πατρός Διατουΐησου, είναι ευχήτευσεν, μίαν εκκλησία, όχι ας, μίαν, όχι πολλά.

Εμείς τώρα παρουσιαζόμαστε πιο φιλάνθρωποι του Φιλανθρώπου και δείχνουμε αγάπη δήθεν. Νομίζουμε ότι, αν δείξουμε αγάπη κακώς εννοουμένη προς τον αιρετικό, το μη θέλοντα να βάλει το κεφάλι του και να πει «αυτό έφτιαξε ο Θεός και αυτό θα ακολουθήσω, δεν θα ακολουθήσω τα τεχνάσματα των ανθρώπων ούτε τις υποδείξεις του σατανά».

Διότι όλα τα άλλα τα παρακλάδια ή έχουν λόγους εγωιστικούς και συμφεροντολογικούς ή σατανικούς. Δεν εξυπηρετούν τίποτα. Όταν έρχεται, λοιπόν, ο άνθρωπος να διορθώσει με τη λογική του, που η Εκκλησία δεν είναι λογική, είναι υπέρλογη, Να διορθώσει, α το πνεύμα του Άγιον εβογμάτισε Από κει κάτω πρέπει να είναι βλάσιμος, να είναι ερετικός Διότι έχει την τόλμη να πει ότι μια ολόκληρος Οικουμενική Σύνοδος, η Πρώτη, φερ' ειπείν, με τέσσερα θαύματα, με ανάγλυφον την παρουσία του Θεού και του Πνεύματος του Αγίου, ότι επλανήθη.

Καταλάβατε; Ότι επλανήθη. Διότι οι Σύνοδοι σκοπόν είχαν να φτιάξουν αυτή τη σημαία του Χριστιανού, το Πιστεύω, διότι, δεν ξέρω, το Πιστεύω Έχει ειδικού λόγων που έγινε Να σας μεταφέρω μερικά, μια και το έθιξα.

Η Μανιχία η Φεριπήν, Έρεσης

«Πιστεύω εις έναν Θεόν, Πατέρα Παντοκράτορα», όπως λένε και οι Ορθόδοξοι, Αλλά όχι ποιοι την ουράνου και γης Το απέρριπτε αυτό. Οι Αριανοί, αυτοί που σε μνήνονται οι σημερινοί εχοβείτε Του Αρίου Πιστεύω εισού Χριστών αλλά ηρνούντο τον Υιόν του Θεού τον μονογενή, το ομοούσιον τω Πατρί.

Αυτό δεν το εδέχοντο.

Οι Νεστοριανοί, έπειτα, οι οποίοι απέρριπταν την Θεοτόκο,

ομολογούσαν τον Υιόν του Θεού τον μονογενή, που λέει το Πιστεύω, απέρριπταν όμως τον σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος Ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου. Καταλαβαίνετε; Πίστευαν με τον τρόπο τους. Οι Παπιστές παραδείγματιζαν οι ψωνιστέρων.

Ο Χριστός λέει ότι το Πνεύμα το Άγιο, όπως λέγαμε προχθές, εκπορεύεται εκ του Υιού. Εκπορεύεται, όχι θα εκπορεύεται· εκπορεύεται πάντοτε, συνεχώς. Αυτοί λένε όχι, και εκ του Πνεύματος του Άγιου και εκ του Υιού.

Συγγνώμη, τα είπα ανάποδα και δεν με διορθώσατε. Είπε ότι εκπορεύεται ο Υιός και εκ του Πατρός, το εκ του Πατρός εκπορευόμενο.

Λοιπόν, εκπορευόμενο εκ του Πατρός. Και αυτοί λένε: όχι, και εκ του Υιού. Προσθέτουν το δικό τους και ούτω καθεξής. Ήρθαν έπειτα οι προτεστάντες, βάλαν τα δικά τους. Και ο καθένας προσθέτει καθημερινά. Ποιον διορθώνει;

Διορθώνει τον Θεό. Ε, τι μπορεί να είναι ένας που διορθώνει τον Θεό; Ο Τακαμελάφος, δεν τα βάλει σωστά, δεν είσαι.

Παραγγέλλουν βάπτιση και ο Χριστός και οι Απόστολοι. Και ενεργούν βάπτιση και η πρώτη Εκκλησία. Και σου λέει: όχι, ράντισμα τόσο. Ε, μα πώς; Δεν υπάρχουν βαπτιστήρια; Εγώ δεν πάω στο εξωτερικό, μιλάω για το εσωτερικό τώρα.

Πώς μπορεί να έχεις το παιδί σου αβάπτιστο και πώς μπορεί να μην παραδέχεσαι βάπτισμα; Και μάλιστα βάπτισμα ενίδα, τι βύθηση είναι κάτι Πήγαινε πίσω από το κολυμβητήριο εδώ, στο γήπεδο εδώ που έχει ο Εθνικός, στο Μετς.

Θα βρείτε την πρώτη αθηναϊκή εκκλησία του Αγίου Λεωνίδη. Θα βρείτε εκεί τα θεμέλια κάτω και θα βρείτε βαπτιστήριον, βαπτιστήριον, πέντε επί τέσσερα βαπτιστήριον. Πηγαίνετε στα Μέγαρα, θα βρείτε βαπτιστήριον. Πηγαίνετε στην Παλιά Κόρινθο, θα βρείτε βαπτιστήριον. Πηγαίνετε στις κατακόμβες Ραβέννας, θα βρείτε βαπτιστήρια. Πηγαίνετε στον Μιστρά, θα βρείτε βαπτιστήρια.

Πώς λοιπόν εγώ, στον Κύριο που πήρα από το πρώτο χέρι, εβάπτιζαν, εσύ θα μου πεις: θα πάρω δυο γουρουνότριχες και θα σε ραντίσω; Δεν πάει. Δεν γίνεται. Όταν λοιπόν βάζεις το δικό σου, τη λογική, το «νομίζω» και «φαντάζομαι», χάνεται η υπόθεση. Καταλαβαίνετε;

Εδώ λοιπόν δογματίζει το Σύμβολο της Πίστεως. Δεν ξέρω αν το έχετε ποτέ προσέξει, αν είχατε την επιθυμία να διαβάσετε. Έχει 174 λέξεις. Αυτές όμως οι 174 λέξεις εμπερικλείουν ολόκληρο το νόημα της Ορθοδοξίας και της Θεολογίας.

Αρχίζει από τον Πατέρα, τον Υιόν, το Πνεύμα το Άγιο. Συνεχίζει στην Ενανθρώπιση του Υιού του Θεού, τον γεννηθέντα εκ Παρθένου κλπ. Δογματίζει το Πνεύμα το Άγιο, ομιλεί για την Εκκλησία και τον τρόπο της σωτηρίας διά της Εκκλησίας.

Διότι η Εκκλησία δεν είναι αφηρημένη. Η ενιαία Εκκλησία είναι ουρανού και γης, Θεού και ανθρώπων, είναι και πνεύμα, δεν είναι τίποτα αόριστο, αστείο· τη βλέπουμε εμείς. Και εφόσον ετοιμάζει τον άνθρωπο, το τέλος του κηρύττει τη Δευτέρα Παρουσία, «και πάλιν ἐρχόμενον», και την Ανάσταση των Νεκρών και της Βασιλείας αυτού, και στο τέλος ότι δεν παύει να υπάρχει, αλλά θα υπάρχει στην αιωνιότητα.

Σε 174 λέξεις αναφέρονται όλα αυτά τα οποία σας είπαμε. Εμείς όμως έχουμε τη γνώμη ότι μπορούμε να πιστεύουμε. Δεν μπορούμε να πιστεύουμε με τον τρόπο μας, διότι οποιαδήποτε πίστη δεν σώζει. Άλλωστε είναι είδη πίστης, δεν είναι η πίστη η πραγματική.

Η «μία πίστις» που λέει ο Παύλος, «ἓν βάπτισμα», δεν είναι από αυτά. Μία η θρησκεία, δεν είναι; Είναι ειδικός ο τρόπος. Θα ενθυμείσθε την περίπτωση αυτού του Νεεμάν του Σύρου, του στρατηγού, του λεπρού.

Το έχουμε μιλήσει κάποτε αυτό. Όταν λεπρόσω επίζω στην Ιουδαία και έφτασε μέχρι του Ελισσαίου του Προφήτου, που του υπέδειξε να πάει να βυθιστεί στον Ιορδάνη επτάκις και θα γίνει καλά. Και αυτός μάλιστα αντεστάθη με τον εγωισμό του, διότι σκέφτηκε ότι στην πατρίδα του έχει μεγαλύτερα ποτάμια και ίσως με καθαρότερα νερά, τον Αβανά και τον Φαρφάρ, λέει.

Ναι, ο Αβανάς και ο Φαρφάρ όμως δεν θαυματουργούν. Πήγαινε, βούτηξε όσες φορές θέλεις. Δεν θαυματουργούν ο Αβανάς και ο Φαρφάρ. Αυτός ο μικρός ο Ουρανής αυτό θαυματουργεί Και δεν θα καθαριστείς από τη λέπρα σου, Αν βυθιστείς άπαξ ή δύση τρεις επτάκι θα βυθιστείς Και επτάκι σε βυθίστη και τότε καθαρίσεις Έχουμε και σήμερα Αβανά και Φαρφάρ.

Μεγάλα ποτάμια, Παπισμός, Μεγάλο ποτάμι, Πρωτεσταντισμός, Μεγάλο ποτάμι, Νάβανά και Φαρφά, Σωδείς, Δεν σώζει, Δεν σώζει, Ο Ιοργάνης είναι τύπος του Χριστού, Βυθίσει ο Χριστός, Είναι οι δύο φίλοι του Ιησού, Από τότε που ο Χριστός ήρθε στον κόσμο, Ο Ιοργάνης, Ο νοητός, Τον είδε και έφυγε, Η θάλασσα ειστράς προς τα οπίσω,

Εφόσον η ανθρωπότης εξέτω στην νεκράν θάλασσα, δηλαδή στον Άδη, από την Υπουργή του Χριστού στον κόσμο, τα πράγματα αλλάσσουν και πηγαίνεις να είναι ο Ιερουσαλήμ. Πήγαινε και βρίσκει σου εκεί, και βρίσκει σου εκεί, αλλά δεν θα καθαριστείς εκτιλέπρα σου.

Διότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να απαλλαγεί από την αμαρτία του, ούτε την προσωπική ούτε την προπατορική, εάν δεν βυθιστεί εκεί που ο Χριστός υποδεικνύει. Αλλά ποιος είναι εκείνος ο οποίος θα υποδείξει εις τον Χριστόν πώς ο άνθρωπος καλείται να υπακούσει; Δεν καλείται να υποδείξει· να εφαρμόσει τον νόμο, όχι να νομοθετήσει. Και όταν έχει την τόλμη να σηκώσει το κεφάλι του παραπάνω από τις Συνόδους και από αυτό το Ευαγγέλιο ακόμη, τότε δεν είναι παρά κάτι τι άλλο που ξανά να εσκέφθη να φτάσει τον θρόνο του Υπεράνω, τον θρόνο του Θεού. Ο Λέων ο Σοφός λέγει: «Πιστεύω τας επτά Οικουμενικάς Συνόδους ως το Ιερόν Ευαγγέλιον», διότι δεν έγινε καμία σύνοδος που να μην είχε δείγμα ότι ήταν το Πνεύμα το Άγιον παρόν. Άλλωστε, όπως λέει και ο εκκλησιαστής,

ουέ το εννή, αλλημονών στον έναν, Θεός λέει, εγώ μου, έναν, αυτή είναι τρακόσι δεκαοκτώ, εξακόσι εβδομήτα, όπου δύο ή τρεις εντονοματεί μου κι εγώ εν μέσω αυτό, γίνεται θαύμα, Δια του Αγίου Σπυρίδωνος, της συνόδου της πρώτης ανεδείκτης υπέρμαχος και αποδεικνύεται ηλικός ο Θαμοφανός, το τριθυπόσαντος αιώτος και σφραγίζει το στόμα του Αρείου.

και λέγει και ομολογεί ο Άριος ότι τα με λόγια ανθρώπινα των δέεργων Κυρίου αλλά δεν επίστευσε, δεν συγκατέθεσε. Κάνει θαύμα η Παναγία μας με τον Χριστό και ξαναδίδει, στη φυλακή μέσα, του Αγίου Νικολάου το Ευαγγέλιο και το ωμοφόριο. Γιατί; Διότι εχαστούκισε τον Άρειον. Άρα του ευλόγησε το χέρι ο Θεός. Κάνει θαύμα ο Άγιος Αχίλλιος, επίσκοπος Λαρίσης, και έβγαλε από λίθον έλαιον, και ένας άλλος ακόμη, Κορδούης, αν καλώς ενθυμούμαι το όνομά του. Δεν θυμούμαι τι θαύμα έκανε. Τέσσερα θαύματα στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο.

Πώς θα πεις ότι είναι ανθρώπινες ενέργειες αυτές και κάποιου πονηρού παπά σκέψη στο τρισυπόστατον της Θεότητος; Δεν πάει.

Έχετε τάρτη κουμενική σύνοδος, τι λοιτρό που εκυρώθησαν τα πρακτικά της.

Άνοιξαν τη Λαρνακά για την ολόσομος η Αγία Εφημεία και βάλανε μέσα τις δύο αναφορές τους. Και οι μεν και οι δε. Κλείσανε και ανοίξαν μετά. Και το ένα το βρήκαν στα πόδια της, το άλλο το βρήκαν στα χέρια της.

Και λέγει ωραία η Ορθόδοξη Εκκλησία: Λίαν έφρανα στους Ορθοδόξους και κατήσινα στους Κακολόξους Εφημεία Χριστού Καλυπάρθενε, της Γάρ Τετάρτης Συνόδου Εκύρωσας Α, οι πατέρες, καλώς σε δογμάτισαν Τι να μας πούνε τώρα;

Δεν έχουμε κανένα δικαίωμα εμείς. Δεν πρόκειται περί εγωισμού, πρόκειται περί πραγματικής αγάπης, διότι, αν εμείς ενδώσουμε στις αδυναμίες και στα λάθη των άλλων, είμεθα συνυπεύθυνοι και θα ακούγεται πάντοτε η κατάρα εναντίον μας, και εξ αυτών των ιδίων.

«Εμείς επλανήθημεν. Δεν καθόσαστε μακριά εσείς, μήπως γυρίζαμε πίσω; Τι ήρθατε και συναπωλέσθημεν;» Κατά συνέπεια, εάν δεν πάμε, δείχνουμε αγάπη. Αγάπη, γιατί αφήνουμε περιθώριο και αυτοί να σωθούνε. Εάν θα πάμε, θα συναπωλεσθούμε, και δεν είναι αγάπη αυτή. Αυτή είναι η αλήθεια. Ούτε την ψυχή μας αγαπούμε ούτε αυτούς, εάν πάμε. Είναι μία η Εκκλησία και δεν υπήρχε λόγος να έχει πολλές ο Χριστός. Καλεί όλον τον κόσμο καθολικά να σωθεί. Όλον τον κόσμο. Εδώ, στη μία. Μα μην πλανηθούμε, τις πολλές.

Αλλά είπαμε, λόγια ευρωστική και συμφεροντολογική έκανα. Αν διάβαζαν οι Προτεστάντες τι είναι, τον τρόπο που έγινε ο Προτεσταντισμός, ούτε ποτέ θα αρνούνταν την Ορθοδοξία ούτε θα γινόντουσαν Προτεστάντες.

Τουλάχιστον οι δικοί μας εδώ πέρα. Γιατί έγινε; Πώς έγινε ο Προτεσταντισμός; Ο Λούθηρος ήταν ιερεύς παπικός, το ξέρουν αυτό το πράγμα. Γιατί έγινε αυτό; Ο παπισμός. Διότι, όταν επενοήθηκαν τα συγχωροχάρτια για να κονομήσει λεφτά ο Πάπας, έδωσε αυτού να πουλήσει, για να κερδίσει στην περιοχή του, τα συγχωροχάρτια, αδελφοί.

Λένε ότι το έδωσαν σ' αυτόν και ακόμησε τη γνώμη του και διέρρηξε τις σχέσεις του. Για διάβαση των ιστορικών στο βιβλίο του έχω γράψει αντι-ευαγγελική ή ευαγγελική. Φωνάζει μου όταν κατά τις πριν, διάβασε εκεί πέρα η θεογράφηση τι είναι η ιστορία. Δεν είναι δικά μου. Εγώ είμαι επόμενος, εγώ είμαι απλώς ένας αχθοφόρος που τα μάζεψα, τα συνέλεξα και τα κυκλοφορώ. Τίποτα δικό μου δεν λέω ποτέ ούτε γράφω, γιατί δεν ξέρω να πω τίποτα δικό μου.

Είναι γράμμενα άλλο σε της ορδοξίας τα πράγματα, χρειάζονται εξυπνάδες, απλώς να τα κυκλοφορήσουν, να μαθαίνουμε τα γενέστερα. Για διαβάστε εκεί πέρα τους ιστορικούς. Δεν θα πηγαίνατε ποτέ Προτεστάντες. Πώς θα ακολουθήσω έναν ο οποίος δεν έχει καν ιστορία και ο οποίος, για λόγους εγωιστικούς και συμφεροντολογικούς, γίνεται και διαμαρτύρεται εναντίον του παπισμού; Δεν διαμαρτυρήθηκε εναντίον ημών.

Γι' αυτό πέταξε όλα τα μυστήρια έξω, έξω την ιεροσύνη κ.λπ., διότι ήταν δεσποτισμός εκεί πέρα. Δεν ήταν ο επίσκοπος εκείνος, ήταν ο δεσπότης πραγματικώς.

ενσκληρότητες με συμφέρον. Είναι πολλά πράγματα που δεν ξέρει ο κόσμος μας και

Σήμερα το έχουν τόσο θολώσει, τα νερά, και νομίζουμε προσφέρουν υπηρεσία. Όταν η Εκκλησία αφορίζει, για καλό αφορίζει, δεν αφορίζει από κακία. Όπως και το δηλητήριο το οποίο υπάρχει στο φαρμακείο, δεν υπάρχει για κακό, υπάρχει να δοθεί για φάρμακο. Αν δεν αφόριζε τον αιμομίκτη της Κορίνθου ο Παύλος, θα εσώζετο; Δεν θα εσώζετο. Γιατί, λοιπόν, δεν βλέπεις τον λόγο των αφορισμών και γιατί θέλεις να άρεις τον αφορισμό; Για να απολεσθούν; Για να...

Δεν τον αφήνεις αφορισμένον, εκτός των άλλων που υποποιηθούν στις συζητήσεις μας, ότι δεν υπάρχει χάρις ουδαμού. Επιμένει λοιπόν εδώ πέρα η εκκλησία μας και λέγει σε μία εκκλησία Αγία, Καθολική και Αποστολική Αν θα ανατρέξει κανείς να βρει από πότε Εκκλησία επί της γης, θα πρέπει να ανατρέξει στην Παλιά Διαθήκη.

Διότι, όπως όλα τα πράγματα της Καινής Διαθήκης είχαν τύπους και εικόνα στην Παλιά Διαθήκη, και η Εκκλησία έχει τύπον στην Παλιά Διαθήκη. Η Κιβωτός, η πρώτη, η Κιβωτός του Νώε, είναι ο πρώτος τύπος της Εκκλησίας και όλων αυτών που εισήλθον και εσώθησαν.

Αυτοί που έμειναν έξω, οποιαδήποτε γνώση κι αν είχαν, Οποιαδήποτε δίπλωμα δεν ξέρω των ημερών των κι αν είχαν Οποιαδήποτε πίστην και ανήκον, κατεκλείσαν, επνήγησαν

Μπορείτε να μου πείτε τι έγιναν οι τεχνίτες που κάμαναν την Κιβωτό;

Συναπολέθησαν, εισόδησαν ζώα, εισόδησαν πτεινά, ερκετά Δεν εισήλθαν οι τεχνίτες της Κιβωτού. Και η Κιβωτός επί 100 ολόκληρα έτη κατασκευάζεται. Όταν δόθη εντολή στον Νώε για να κάνει την Κιβωτό στη στεριά.

Πράγμα παράξενο για τη λογική των ανθρώπων. Και εκεί είναι που εχάθησαν. Διότι θέλησαν να λύσουν τα θεϊκά πράγματα με τη λογική τους. Είτο 500 ετών Και όταν τελείωσε την Κιβωτόν, Είτο 600 ετών Μακροθυμία του Θεού.

100 ολόκληρα χρόνια. Έφτιαξε αυτό το υπερωκεάνιο, 350 πήχες μάτως Με 3 ορόφους Δεν ξέρω με πόσα διαμερίσματα. Διαβάστε τη Γένεση να ιδείτε εκεί πέρα. Βέβαια, που έχει δώσει ηλικινή εντολή ο Θεός του Νόε, οκτώ άνθρωποι, ο Νόε, η κυρία Νόε Σίμχαμ και οι άφρες και οι γυναίκες τους, και δεν εισόδησαν όλοι οι άλλοι, οι οποίοι με τα πρωτόγονα μέσα τότε να φτιάξουν αυτό το μεγαθήριο, αυτό το υπερωκεάνιο.

Αυτό τούτο περιμένει και κάθε άνθρωπο, ο οποίος θα θελήσει να μείνει έξω της Κιβωτού με τον τρόπο του. Δημιουργούμε τον τρόπο που να μένουμε κι εμείς σήμερα έξω της Κιβωτού. Και αυτοδικαιώνουμε τον εαυτό μας και δημιουργούμε ένα είδος πίστεως ότι στεκόμαστε καλά.

Θα χαθούνε δε ακόμη κι αυτοί που φτιάξανε εκκλησίες, κι αυτοί που εγώρισαν σε εκκλησίες. Θα χαθούνε εάν δεν εισέλθουν στην Κιβωτόν, εάν δεν εισέλθουν στην Εκκλησία που φτιάξανε, αν δεν θέλουν να τραφούν και να περισωθούν από τον κατακλυσμό της αμαρτίας που υπάρχει απ' έξω.

Διότι όσοι εισήλθον μέσα και έμειναν έξι μήνες περίπου, Ετρέφοντο από τα ευρισκόμενα εστικηβωτών, από το νοέ και έτσι σώθησαν Πρώτη είναι αυτή. Βέβαια, πολλοί σήμερα βρίσκουν διάφορες δικαιολογίες. Από τον εγωισμό τους και από την υπόδειξη του σατανά και από άγνοια πολλές φορές και φεύγουν από την Εκκλησία.

Τους μυρίζει το άλφα και τους βρωμά το βήτα. Βρίσκουν ελαττώματα στον ιερέα, βρίσκουν ελαττώματα στη γραία ή στον γέροντα που είναι στην Εκκλησία, στον άλλον που βήχει ή στον άλλον που βγάζει πτύελα και φεύγει.

Η κυρία δεν πάει το παιδί στην Εκκλησία, του μυρίζει ταχνότα και πάθει τίποτα, εφόσον το πάει στο σινεμά. Ο κύριος δεν πηγαίνει, ο νεαρός δεν καταδέχεται. Του μυρίζει η Εκκλησία.

Μια και έθιξα αυτό το θέμα, σας λέγω το εξής.

Αν έλεγον αυτό οι ευρισκόμενοι εντικυβωτό, οι οχτώ αυτοί και έλεγαν εμένα μου βρωμούν οι κορκόδιλοι με τη βρώμα τους. Μου βρωμούν οι ακαθαρσίες της αγελάδος, του λέοντος, της Τίγρα. Φανταστείτε έξι μήνες τι γινόταν εκεί πέρα μέσα. Ή έχετε...

Είχαν τα DDT τότε εκεί πέρα; Είχαν κάνα καζανάκι; Είχαν τίποτα μηχανές και καθαρίζαν και αντλούσαν; Καταλαβαίνετε τι βρώμα είχε έξι μήνες. Έμειναν εκεί όμως και έτσι εσώθησαν. Θα μείνεις, λοιπόν. Μη σου μυρίζει το ένα και μη σου βρωμάει το άλλο.

Διότι ο σατανάς, ο οποίος είναι τεχνίτης, όταν σε βγάλει από τον τόπο σου, που είναι η Εκκλησία σου, θα σε βγάλει και από τον τρόπο σου, το να είσαι χριστιανός. Μη πλανάς, θα πας στην εκκλησία Πολλοί, βέβαια, βρίσκουν και ελαττώματα στην Εκκλησία.

Η Εκκλησία ουδέποτε είχε ελαττώματα, ούτε έχει ελαττώματα. Οι άνθρωποι της Εκκλησίας πιθανόν να έχουν ελαττώματα. Η Εκκλησία, όμως, ουδέποτε ως ιδέα, ουδέποτε ως δόγμα είχε ελαττώματα. Και έχει ένα ωραίο ο θείος Χρυσόστομος και λέει: «Κάλλιον πλανώμενος μετά της Εκκλησίας παρά ακριβολογών έξωθεν αυτής».

Προτιμότερο, λέει, να μείνεις πλανημένος, με την Εκκλησία όμως, παρά ακριβολογών, κρατάς εσύ δήθεν το σωστό, ο καθαρός εσύ, έξωθεν αυτής. Δεν υπάρχει σωτηρία. Άλλωστε, όπου Εκκλησία, εκεί ο Χριστός. Έξω της Εκκλησίας δεν είναι εκεί ο Χριστός.

Θα πει κανείς: «Αν προσευχηθώ; Πανταχού παρών είναι». Αλλά άλλο το να προσευχηθείς και άλλο το να σωθείς. Διότι η προσευχή σκοπόν έχει τη σωτηρία και η σωτηρία υπάρχει εν τη Εκκλησία, το πανδοχείο. Όχι ότι δεν είναι πανταχού παρών ο Θεός και δεν ακούει την προσευχή σου.

Αλλά θα σε στείλει εκεί. Είναι ο ειδικός τρόπος να σωθείς. Ενθυμήσου τον Ευνούχο της Κανδάκης, που πήγαινε από τα Ιεροσόλυμα στην πατρίδα του μετά την Πεντηκοστή, που διαβάζουμε εις τας Πράξεις. Διάβαζε και ο Χριστός τού έστειλε τον Φίλιππο για να τον σώσει. Το ότι διάβαζε, δεν βγαίνει τίποτα.

Γινώσκης άνα γινώσκης, πως λέει μπορώ να τα καταλάβω αν κάποιος δεν με βοηθήσει. Εγώ να σε βοηθήσω.

Πες μου εδώ, Ησαΐα, για ποιον λέει; Για τον Λόγο του λέει εδώ, που λέει ο αμνός άκακος και λοιπά, συρόμενος. Δεν λέει για τον εαυτό του, λέει για τον Αμνό του Θεού. Και του μιλεί τώρα τον τρόπο της οικονομίας και λοιπά, του μιλεί τι είναι, ποιος ο Χριστός. Και πιο κάτω βρίσκουνε ύδωρ. «Ιδού ύδωρ», λέει, «τι με δυσκολεύει να βαφτιστώ;» «Αν πιστεύεις απόλυτα στον Ιησού Χριστό». Ο ευνούχος κατεβαίνει και τον βαφτίζει, δεν τον ραντίζει. Γιατί κάποιο παγούρι νερό θα είχε μαζί του σαν οδοιπόρος, αν ήταν το ράντισμα.

Βάπτο, Βουτό, Συνετάθημεν, Ενομοιώματι Το θανάτω του Ιησού όπως ο Χριστός σε τάφει Και εμείς θα πτώμε κατά των όμιων τρόπων Ο πόδις λοιπόν είναι Δεν απλώς να διαβάζεις με τον τρόπο σου ή να προσεύχεσαι με τον τρόπο σου.

Χρειάζονται και άλλες εξωτερικές περιπτώσεις το βάπτισμα, η Θεία Κοινωνία, η άφεσις των αμαρτιών, ο Αγιασμός γενικά, για να μπορέσεις να σωθείς. Είναι, λοιπόν, αυτό όπως τοποθετούν ορισμένοι άνθρωποι.

Δεν είναι αρκετό το να πιστεύω με τον τρόπο μου και να μένω έξω. Όπως πολλοί ακούν από το ραδιόφωνο τη λειτουργία. Το να ακούς από το ραδιόφωνο ότι χτυπάνε τα μαχαιροπήρουνα, που τρώνε άλλοι, Εσύ δεν φορτένεις Παρακαθείς στο τραπέζι Και θα έρθεις και εγκέρος Οι άλλοι παρακολουθούν το τραπέζι, γιατί πολλοί πηγαίνουν και το παρακολουθούν το τραπέζι.

Αν φάγανε καλά οι άλλοι, και τους κατηγορούν. Τι φάγανε χτες και κοινωνούν σήμερα; Και τους βλέπουμε από μακριά. Έχουν πάρει και το πρωινό τους, έχουν και την Ακρόπολη στη ΔΖΕΤ. Εντάξει, σου λέει, βλέπουν τους άλλους που τρώνε.

Συνδεντρέφεσαι όμως που τρώνε οι άλλοι. Όπως όταν θα κλειδίσαι δείπνον θα πρέπει να παρακαθήσεις Να γευθείς του δείπνου, όχι να δεις τους άλλους που τρώνε. Πόσο πλάνη υπάρχει σήμερα εν πλήρη Κωστορεών Σε εμάς μάλιστα, που σεμνυνόμεθα ότι είμαστε Ορθόδοξοι και ότι κρατάμε την αλήθεια.

Είναι πλάνη μεγάλη. Αυτό θα έπρεπε, τα πράγματα να τα γνωρίζουμε και να τα προσέχουμε.

Θα ήθελα να σας δώσω ορισμένα στοιχεία γύρω από την υπόθεση αυτή της Εκκλησίας, πρώτον.

Ακούστε μερικές σκέψεις που έχω στοιχειολογήσει από ορισμένους ανθρώπους του Πνεύματος του Αγίου.

Εκκλησία, θα να πει εκκλησία.

Πολλοί βλέπουν εκκλησία τα ντουβάρια. Σου λέει: «Εκκλησία εδώ, εκκλησία εκεί, εκκλησία». Σας είπα, ο όρος εκκλησία είναι εκ του ρήματος εκκαλώ παραγόμενος. Σημαίνει γενικώς συνάθρησιν, συγκέντρωσιν. Κατά την θεολογική δε αυτού έννοια...

Εκκλησία Ταντουβάριας Έπειτα τη βλέπουμε το πρώτον στο Υπερώον, με Χριστόν και το Μυστήριον της Κλάσεως του Άρτου, της Θείας Ευχαριστίας, στο Υπερώον. Έπειτα τη βλέπουμε στις Πράξεις των Αποστόλων. Τι λέγει στο δεύτερο κεφάλαιο ο Λουκάς, στις Πράξεις των Αποστόλων;

Περί της πρώτης Εκκλησίας και των πρώτων ανθρώπων οι οποίοι πίστευσαν εις Χριστόν.

Καθ’ ημέραν τε προσκαρτερούντες ομοθυμαδόν εν τω ιερώ, κλώντές τε κατ’ οίκον άρτον, κατ’ οίκον, στα σπίτια γίνονταν οι πρώτοι, μετελάμβανον τροφής εν αγαλλιάσει και αφελότητι καρδίας, αινούντες τον Θεόν και έχοντες χάριν προς όλον τον λαόν, διότι όλοι οι πιστοί ακτινοβολούσαν κατά κάποιον τρόπο.

Λέγει το εξής. Αν μεταφερθούμε στο 20ό κεφάλαιο των Πράξεων, που φαίνεται πως οι πρώτοι Απόστολοι παρουσιάζονται επί σκηνής, θα βρούμε στο εδάφιο 8 το εξής. Εν δε τη μια των σαββάτων, δηλαδή την Κυριακή, συνηγμένων των μαθητών κλάσαι άρτον, για να κόψουν τον άρτον.

Ο Παύλος διελέγεται ο αυτής μέλλον εξιένε την επαύριο. Είναι δηλαδή Σάββατο βράδυ και την άλλη μέρα πρόκειται ο Παύλος να φύγει. Και έκαναν το βράδυ λειτουργία και τους μίλησε.

Διελέγετο, λέει, αυτοίς, μέλλων εξιέναι τη επαύριον, παρέτεινέν τε τον λόγον μέχρι μεσονυκτίου, και άργησε. Δηλαδή θα κράτησε ο λόγος του, όχι δέκα λεπτά, για σπορ, δύο-τρεις ώρες, μέχρι μεσονυκτίου. Ήσαν δε λαμπάδες ικανές εν το ιερό, βλέπετε λαμπάδες και στην πρώτη ακόμη εκκλησία ικανό, εν το υπερό ου είμεν συνηγμένοι, καθήμενος δε της νεανίας ονόματι ευτυχώς επί της θηρίδος.

Κάποια μάνα είχε πάει με το παιδί της στην Εκκλησία το βράδυ εκείνο. Και κάθισε το παιδί στο παράθυρο και νύσταξε, φαίνεται, ο καημένος, διότι κράτησε πολλή ώρα η ομιλία του Παύλου, διαλεγομένου του Παύλου επί πλείον.

Επί πολλή ώρα κάτενε χύση υπό του ύπνου έπεσε ένα από του τριστέγου κάτω και ήρθε νεκρός. Έπεσε το παιδί και σκοτώθηκε κάτω. Κατέβηκε όμως ο Παύλος, όπως αναφέρει στη συνέχεια, και το ανέστησε. Βλέπουμε λοιπόν εκκλησία, κατ’ οίκον εκκλησία.

Άρχισαν να γίνονται στο όνομα του Κυρίου και της Παναγίας μας εκκλησίες. Η πρώτη εκκλησία έγινε στη Λύδδα, την έκαμε ο Ιωάννης και ο Πέτρος στο όνομα της Παναγίας μας. Και κάλεσαν μάλιστα την Παναγία μας να πάει μέχρι εκεί να ευλογήσει την εκκλησία.

Η Αγία τούς είπε «πηγαίνετε και θα είμαι εκεί» και πήγαν και τη βρήκανε σε μία κολώνα ζωγραφισμένη ολόκληρη. Είναι η πρώτη αχειροποίητος εικόν της Παναγίας μας. Κι ούτε τι λένε οι Προτεστάντες, ότι προσκυνάνε τα είδωλα. Αυτά είναι αστεία, οι άνθρωποι έχουν γελαστεί.

Και έπειτα έγιναν άλλες εκκλησίες και γένοντο εκκλησίες όπου υπήρχε μαρτύριον. Διότι προϋποτίθεται, κατά τον Παύλον, ότι ο άνθρωπος είναι ναός Πνεύματος Αγίου. Εμείς σήμερα έχουμε πολλές εκκλησίες, αλλά δανειζόμεθα λείψανα.

Γι’ αυτό γίνεται εγκαίνιον. Ή, αν δεν έχει γίνει εγκαίνιον, να μπουν λείψανα. Χρησιμοποιούμε το αντιμήνσιον το λεγόμενον, το οποίον έχει στις τέσσερες γωνίες λείψανα Αγίων. Κατά αυτή την έννοια επεκτάθηκαν, διότι ο Χριστιανισμός επεκτάθηκε.

Τότε ο Θεός, για να διδάξει τον ένα Θεό, πριν έρθει ο Χριστός να αποδείξει το τρισυπόστατον της θεότητος και να γλιτώσει ανθρώπους από την πολυθεΐα, σε πρέπει να έχουν ένα ναό, στο ναό του Σολομώντος, και έτσι ήρχοντο από τα πέρατα της οικουμένης εκεί να κάνουν το Πάσχα, εκεί την Πεντηκοστή, εκεί τας εορτάς.

Έπειτα όμως, όταν απεκάλυψε ο Χριστός μας στην ποτέ Σαμαρείτιδα ότι δεν είναι ο Θεός ούτε στο Γαριζίν, ούτε από εκεί στους άλλους, αλλά είναι πανταχού παρών ο Θεός και είναι πνεύμα ο Θεός, προγνωρίζοντας ότι θα πληθυνθεί ο Χριστιανισμός και δεν ήταν δυνατόν να μεταφέρεται εκεί, Γι' αυτό ακριβώς έγιναν οι εκκλησίες θιάλεση κατά τόπους.

Στις Πράξεις των Αποστόλων, στο 16ο κεφάλαιο, στίχος 4, αναφέρεται και η πρώτη Αποστολική Σύνοδος, η οποία, όπως σας διάβασα προχτές, ομιλεί περί δογμάτων, τα οποία ενέκριναν οι Απόστολοι και οι Πρεσβύτεροι στην πρώτη Αποστολική Σύνοδό τους και τα έζησαν στην εκκλησία σας για να τα τηρούν Ως δε διεπορεύοντο τας πόλεις, παρεδίδουν αυτοίς φυλάσσειν τα δόγματα τα κεκριμένα υπό των Αποστόλων και των Πρεσβυτέρων των εν Ιερουσαλήμ.

Αι μεν ουν εκκλησίαι εστερεούντο τη πίστει, εξαιτίας των δογμάτων αυτών, και επερίσσευον τω αριθμώ καθ’ ημέραν. Προστίθεντο καθημερινώς καινούργιοι άνθρωποι. Επερίσευον το αρθιμό κάθε ημέρα.

Έπειτα από αυτές τις εκκλησίες είναι οι ναοί απ’ έξω, ναός του Θεού. Ναός λέγεται αυτός. Η Εκκλησία έχει αυτόν τον ορισμό. Εμείς όμως το έχουμε συνυφασμένο αυτό. Ναό και Εκκλησία το έχουμε το ίδιο. Το ναό, να, περνάς από Εκκλησία.

Δηλαδή από τόπον συγκεντρώσεως. Από τόπον συγκεντρώσεως. Αυτό πάντα, δείτε.

Εντιοκλησία για του Ιηλίου του Κύρους και αναδείξας κυβωτών της οζούς της αληθείας και εργαστήριον της θείας αυτού χάριτος. Είναι τύπος πάλι του πανδοχείου, που πήρε και τον πήγε και τον άφησε στον πανδοχέα και τούπε θα φύγω επιμελής του κλπ.

Έτσι ακριβώς τώρα ο Χριστός κάνει την εργασία αυτή, τη σωτηρία των ανθρώπων, εις την Εκκλησία. Ο ορισμός στην Ορθόδοξη Εκκλησιολογία είναι ως εξής: Εις την Ορθόδοξον Θεολογίαν ελλείπει ενιαίος περί της Εκκλησίας ορισμός.

Ορίζομεν, λέει, πάντως την Εκκλησίαν ως το θείον εκείνο καθίδρυμα, το υπό του Χριστού επί της γης ιδρυθέν προς οικειοποίησιν του σωτηρίου έργου αυτού, το οποίο περιλαμβάνει το πλήρωμα των εις αυτήν ορθοδόξως πιστευόντων, ήτοι των συνδεομένων δια του αυτού περιεχομένου πίστεως, των αυτών μυστηρίων, του αυτού πολιτεύματος και της αυτής λατρείας.

Διακρινομένων δε εις δύο τομείς, ήτοι των ποιμαινομένων και κατευθυνομένων λαών και των ποιμαινόντων τούτων ιερών κλήρων, γιατί έτσι χαρακτηρίζεται. Ο ποιμαινόμενος λαός και ο ποιμήν, οι ποιμαίνοντες που ποιμαίνουν τον λαό. Έτσι παρουσιάζεται η Εκκλησία του Χριστού.

Ο πλέον δε συνοπτικός τύπος και ορισμός περί της Εκκλησίας είναι ότι: Εκκλησία ίσον ο Ἰησοῦς Χριστός παρατεινόμενος εις τους αιώνας. Αυτό είπαμε θα πει η Εκκλησία. Ἰησοῦς Χριστός παρατεινόμενος εις τους αιώνας.

Ο Άγιος Ειρηναίος, Επίσκοπος Λουγδούνων του 5ου αιώνος, μεγάλο πρόσωπο, λέγει: «Όπου η Εκκλησία, εκεί πάρεστι το Πνεύμα του Θεού, και όπου το Πνεύμα του Θεού, εκεί πάρεστιν η Εκκλησία και η του Κυρίου Χάρης Όπου η Εκκλησία, εκεί.

Όπως αλλού λέγει ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος: «Όπου ο Επίσκοπος, εκεί η Εκκλησία». Και έξω της γνώμης του Επισκόπου, ουδέν να πράττουμε. Διότι δεν είναι της Εκκλησίας και δεν είναι προς ωφέλεια. Κάτι άλλο αναφορικώς με την σύνθεση αυτής της Εκκλησίας.

Ακούστε, αυτή σύγκειται εκ δύο στοιχείων, του Θείου και του ανθρωπίνου, διότι δεν νοείται Εκκλησία χωρίς Θεό, μόνο με ανθρώπους, ούτε Θεός χωρίς ανθρώπους και να είναι Εκκλησία. Σύγκειται εκ δύο στοιχείων, του Θείου και του ανθρωπίνου, αρρήκτως μεταξύ των συνημμένων και αποτελούντων, ον τι και δι' αδιάσπαστον όλον, ένα πράγμα ενιαίο και αδιάσπαστο.

Χριστός δηλαδή και ο κόσμος και ο λαός. Η σύνθεσις αυτή της Εκκλησίας φέρει χαρακτήρα εξόχως χριστολογικόν. Καθ' ον τρόπον εις τον Σωτήρα ενώθησαν ασυγχύτως και αδιαιρέτως η θεία και η ανθρωπίνη φύσις, όπως λέει, στο Χριστό υπάρχει η θεία και η ανθρωπίνη φύσις, απαρτίσασαι την μεταφυσική ενότητα του προσκυνητού Χριστού, του προσώπου του Χριστού.

Η θεία και η ανθρωπίνη φύσις φέρει Χριστόν. Η θεία και η ανθρωπίνη φύσις φέρει Εκκλησία. Ούτω και στην Εκκλησία συνενούνται αρμονικώς και αδιασπάστως το θείο και το ανθρώπινο στοιχείο. Εκκλησία είναι λοιπόν Θεός και άνθρωπος μαζί, ένα πράγμα.

Η ενότης αυτή της Εκκλησίας δύναται να παρασταθεί επί της βάσεως ανθρωπολογικής, όπως δηλαδή εις τον άνθρωπο συνέρχονται εις ασύγχυτον ενότητα η ψυχή μετά του σώματος προς απαρτισμόν της ενιαίας του ανθρώπου υποστάσεως. Τι είναι ο άνθρωπος;

Ψυχή και σώμα για να γίνει ο άνθρωπος, και υλικού, τα οποία άπερ απαρτίζουν την θεανθρωπική υπόσταση της Εκκλησίας. Το θείον και αόρατον στοιχείο της Εκκλησίας, είναι θείο και αόρατο, δεν βλέπεις μια πλευρά, το θείον στην Εκκλησία στοιχείον απαρτίζουν αφενός μεν ο Θεάνθρωπος ιδρυτής και δομήτωρ της Εκκλησίας, η θεία και αόρατος και υπερφυής αυτή κεφαλή, ο Χριστός δηλαδή.

Αφετέρου, το Άγιον Πνεύμα της Εκκλησίας, ο Παράκλητος και ο Ζωοδότης, ο μυστικώς αγιάζων και τελειών και συνάπτων αυτήν προς τη Θεότητα. Το Πνεύμα το Άγιον είναι που παίρνει την Εκκλησία των ανθρώπων και την ενώνει με τον Θεό.

Το θείο τούτο στοιχείο, λόγω της φύσεώς του, το οποίον τη πίστει μόνον προσιτόν, μόνο με την πίστη μπορεί να προσέλθεις, τοις δε σωματικοίς οφθαλμοίς και τη καθόλου ανθρωπίνη εμπειρία ουδαμώς υποπίπτον, αποτελεί τον αόρατον της Εκκλησίας χαρακτήρα.

Με την πίστη μπορεί να πεις πως είσαι ενωμένος, με τα μάτια δεν μπορεί να το καταλάβεις πως είσαι ενωμένος. Είναι εκείνο που λέγει στην θεία ακολουθία αυτής της θείας μεταλήψεως, ότι τον νουν τρέφει ξένως.

Τίνα τρόπο τρέφει το νουν, την ψυχή γενικά, η χάρις του Πνεύματος του Αγίου, δεν ξέρει ο άνθρωπος. Πάντως δεν μπορεί να εννοηθεί άνθρωπος έξω από την Εκκλησία ότι είναι Εκκλησία, μέλος της Εκκλησίας.