On the Divine Liturgy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I would like us to continue with something we left unfinished before the holidays. What we had left unfinished was our interpretation of the Divine Liturgy. You will remember that we interrupted it to address the important themes of Great Lent, Pascha, and the Pentecostarion.

God willing, we shall take a little time to complete this work, within the limits of our abilities, of course. Those of us who were together will remember that we stopped at the point where the consecration of the precious Holy Gifts was about to take place. That is, we had reached the point where we hear from within the altar...

Then comes the priest’s proclamation, “Take, eat.” These are the words spoken by Christ Himself, and this is where they come from—from the Founder of the Mystery. We find them in the twenty-second chapter of Luke. After the priest has said a prayer quietly within the altar, he proclaims aloud: “Take, eat. This is My Body, which is broken for you for the remission of sins.”

And the choir—that is, the people, through the chanter—responds, “Amen”; in other words, “Yes, let this be so; let us do this.”

Then there is another prayer concerning the cup. For, as you will remember, when Christ gave us Holy Communion, He offered the Bread separately and the cup of wine separately, as we read in the twenty-second chapter of Luke.

And then we hear once again, after the priest has said quietly within the altar, “Likewise, after supper, He took the cup, saying…”

over the other, praying.

And this is not done only once, but always. It reminds us that every celebration of the Holy Eucharist takes place so that the faithful may partake of it.

This is a rebuke and a challenge to anyone who has not made himself ready to approach, yet attends the Holy Eucharist without being prepared to receive Holy Communion.

Here we also hear that both the Bread and the Wine are given for the remission of sins. It is a delusion to believe that a person can cover over or blot out his sins in some other way.

For, as you yourselves know—and perhaps this happens to many of us—we imagine, as many others do, that we can somehow buy off our sins or pay for them: that by doing something, by fasting severely, by suffering, or by tormenting our bodies, our sins will thereby be blotted out.

No. Our sins were blotted out by the Blood of Christ: “The Blood of His Son cleanses us from every sin.” He grants us remission of sins and eternal life. Keeping the commandments, and everything else by which we tell the flesh, the enemy of the soul, to sit down; by which we tell the world, also an enemy of the soul, “I will not listen to you, heed you, or follow you”; and by which we tell self-interest, the ego, and Satan, “I will not do as you wish”—all these things are done not to earn something, but to preserve what we have received freely.

Great indeed are the errors both of the Protestants, who speak of faith alone, and of the Papists, who speak of works alone, as well as of certain people among us who invent a religion entirely of their own and hide behind their good works.

They think that by presenting their good works they will be able to enter the Kingdom of Heaven, even though they have no living, organic bond with the Mystery of Mysteries—the Holy Eucharist that Christ left us—and even though they are not living members of the Church militant. For Christ is the head, and we are the members.

“He who abides in the vine bears much fruit; but he who does not abide in the vine is cut off and cast into the fire,” as Christ tells us in the fifteenth chapter of the Gospel according to John.

The two were offered separately, and the Church continued to administer them in this way for quite some time. Later, it is said, in the days of John Chrysostom, they were combined, and the Bread and Wine have since been offered together to the faithful upon the Holy Spoon.

Originally—and this is still done today within the sanctuary—Holy Communion was received separately: the Bread separately and the Wine separately. This is how deacons receive Communion from priests today, and how deacons and priests receive from bishops.

They do not receive through the Holy Spoon, which is prefigured by the tongs Isaiah saw, with which the burning coal was taken and brought to his lips. In the Old Testament, that coal is a clear type—a foreshadowing—of the Body of Christ, as we read in the sixth chapter of Isaiah.

And he said, “Behold, this has touched your lips; it shall take away your iniquities and cleanse your sins.”

For some Christians would receive the Bread in their hands and then would not consume it.

They would keep it and use it for certain magical practices and superstitions. For this reason, the Church was compelled to decree that the Bread should no longer be given separately into the hand, but together with the Blood in the communion spoon, so that the faithful would receive it directly into the mouth and not be led astray as people were in those days. Nevertheless, these two exist separately and are offered separately, beginning at the Prothesis.

The Bread and Wine are then united when Holy Communion is administered. Yet within the sanctuary, right up until the moment of Communion, they remain separate: the Bread is on the diskos, while the Wine is in the cup, just as Christ gave them on that first night in the Upper Room, on Great and Holy Thursday in Jerusalem.

The command, then, is: “Take, eat.” This is not ordinary bread; it is My Body. It tastes like bread, but in its true reality what you receive is the Body of Christ. Likewise, it tastes like wine, but what you receive is the Blood of Christ.

Of course, bread is offered, and wine is offered. These are what we call the precious Gifts, which the priest brings out during the Great Entrance. When the priest comes out carrying the Holy Gifts, in what we call the Great Entrance, there is wine in the chalice and bread on the diskos.

Afterward, these two are consecrated and transformed: the bread into the Body, and the wine into the Blood. Human reason cannot follow this. It is through faith in what Christ has given us that a person can approach this Mystery.

Reason says, “How can bread become a body, and wine become blood?” If someone well-fed like me goes to the doctor, the first thing the doctor will tell him is to cut out bread—to stop eating it.

Why? Because it has made him fat. In other words, when I eat bread, it certainly becomes part of my body. So I can turn bread into a body. How could that not be so? And if I can do it, why should God not be able to make bread into the Body? Is that not true? Unfortunately, we examine these things by human reason. But that is not the way to understand them.

Those who heard Him speak understood this very well, and they said, “Who can listen to Him? Is He going to make us carnivores now? Are we going to eat flesh?” Yet Christ insists: yes, it is flesh, but given to us in the form of bread. For if Christ had given His Body in its visible bodily form, no one would have received it.

In His all-wise love for mankind, He gave it to us through something accessible to everyone. Bread, Glory to God, is something the whole world wants; and wine, Glory to God, is something the whole world drinks.

He did not give it through something inaccessible or unpleasant. Therefore, everyone who has no desire to partake will be left without excuse. A person is called to partake continually, because the Body of the Lord continually nourishes and transforms him, preserving what he was made by grace when he was baptized.

That is the reason. As we said in another part of our discussion—and I repeat myself—whatever has been born needs nourishment. A mother gives birth, but if she does not bring the child to her breast and feed it, the child she has borne will die. So it is with the Church. While a mother gives birth into mortal life, the Church regenerates us into eternal life through Baptism and nourishes those who have been reborn through Holy Communion.

For this reason, the pierced side of the Lord, from which water and blood flowed, reminds us—as the divine John Chrysostom says—that the water signifies Baptism and the blood signifies Holy Communion. Baptism regenerates us. Baptism is a burial; it is not merely a social bond between families or an occasion for corruption. It is burial and resurrection—a great event.

We have a little dragon—a boy or a girl—and we must bury that fallen creature so that a new person may rise, in the likeness of the death of Jesus. From that moment onward, the one who has been reborn must be nourished. That is why, in the early years of the Church, those who were baptized came to Holy Communion immediately after their Baptism.

For the purpose of Baptism is not to have someone entered in the civil registry and obtain certificates and documents. It is to have that person inscribed in the Book of Life, so that he may have the right to partake at the table of the Body and Blood of Christ.

It is so that he may be emptied and changed, undergoing, as it were, a draining of blood and a transfusion: the draining away of Adam’s blood and the transfusion of the blood of the New Adam. Thus the human person becomes a new creation—changed from common to new, and from temporal to eternal.

Then he can stand as an heir of the Kingdom. For the Kingdom of Heaven is not wages earned by merit; it is an inheritance. Inheritance presupposes kinship, and it is through Christ that a person receives this kinship and becomes a child of the King.

Therefore, if we wish to inherit and to hear the words, “Come... inherit,” we must partake of this, because it is offered for us, as we hear in what follows. Yet many—not cold or indifferent people, but religious Christians—are inconsistent on this point, because the devil is a skilled craftsman. “Do everything else,” he says.

“As long as I keep you away from the means by which you become what you are meant to be, you may do whatever you like.” This is what Satan fears: Baptism, the Cross, and Holy Communion. Yet we have defiled our Baptism, and we have rejected the Cross and the Crucified One.

And we do not partake of Holy Communion. Consequently, we once again come under the influence of Satan, though all these things are intended to drive Satan away from us, to set us free, and to make us fit for the Kingdom of Heaven.

Likewise, the priest says quietly, “And likewise the cup after supper, saying...” After supper. This phrase exposes the position of certain people who demand a special fast before Holy Communion. They cannot establish such a fast as a universal rule or impose it by ecclesiastical legislation.

There may be other reasons in particular cases, involving people whom they wish to discipline, bring into order, or correct in some way—I do not know. But in the proper order of things, they cannot legislate such a requirement, and no such additional fast has been legislated.

Many people who intend to receive Holy Communion on Sunday believe that they must fast on Saturday. Yet there is a Canon of ecclesiastical law that excommunicates a person for fasting on Saturday. Even popular theology says, “Fasting is relaxed on every Saturday except Holy Saturday.”

That is because Christ lies in the tomb in the flesh on Holy Saturday. Fasting is relaxed on all other Saturdays, and there is even a Canon that excommunicates you if you fast on Saturday. Some crafty but well-meaning people do the following: “Ah, then I will receive Holy Communion on Saturday.”

And so I will have my oil, or whatever else is available. But what will you do on Sunday? You will not receive Holy Communion, will you? Then you are caught in another trap. You see? If you attend the Divine Liturgy but do not receive Holy Communion, you are caught from that side. People do not realize that, according to the Apostolic and Synodal Canons, they are subject to excommunication if they attend but do not receive Holy Communion.

You cannot evade it; there is only one path. You must come prepared to receive Holy Communion.

When it is a fasting day, you fast; when it is not a fasting day, you do not fast. That is the proper order.

Otherwise, if you try to do things differently, you will come into conflict with the Church’s order. You cannot escape that. The Holy Spirit has ordered these things well and rightly. Now, of course, you will ask me: When someone who never fasts goes to his spiritual father, what will the priest tell him?

Can he tell him, “Go ahead, eat on Saturday, and then go and receive Holy Communion”? He cannot. He may firmly require that man to fast for ten days. I cannot go into that matter here. But those who have entered into the Christian life and are striving—who faithfully observe Wednesday and Friday and reverently keep the forty-day fasts as the Church has ordained—have no additional new fast imposed upon them.

There are simply no days left for them to fast. Fasting is not a prerequisite for receiving Holy Communion. The prerequisites are faith in the Mystery, metanoia—repentance—and confession. A person must be prepared spiritually, not merely in terms of food.

There are people who, because of illness, have a blessing to break the fast even on Wednesday and Friday—not merely to relax it, but to dispense with it altogether. For fasting, relaxing a fast, and dispensing with a fast are three different things.

This is a very important subject. I wrote a book devoted specifically to it—my first book, published in 1957—entitled The Antidote to Death. It treats the matter from Holy Scripture, the Fathers, the Church, and dogmatic theology. The book has endured; it has reached its sixth edition.

Many people, including priests and hierarchs, accept what it says, because I am not presenting my own teaching; I am setting down what others have written. It is not my invention or my personal opinion. I report what they say, bringing forth the evidence as one who follows the Fathers and, more broadly, the mind of the Church.

When Basil the Great was asked, “How often do you receive Holy Communion?” he replied, “We receive on Wednesday, Friday, Saturday, and Sunday—those four days. And if there happens to be a feast, we receive on that day as well.” So when did they fast specifically for it? There is no special fast for receiving Holy Communion.

Therefore, after the supper, He said, “Take, eat, and drink.” Now, since we do not keep the Wednesday and Friday fasts, what are we to do? Are we simply to come without any preparation at all? Should we not fast?

Such disciplines do not make us more worthy, but they help us understand what we have done in order to receive Holy Communion. We should gladly continue them the following week, and do even more if we wish to remain in contact and communion with Him with whom we have entered into communion.

Many people fast and prepare only until they have received Holy Communion. The very next day they return to the same things. They are like frogs that come a little way out of the water onto the edge of the pond, only to fall straight back in. Many people never move far away from their former life.

They prepare for Great and Holy Thursday, but by the evening of Pascha they are back in sinful embraces, back in corruption. They prepare for Christmas, but on the second day of Christmas they are back in sin. They prepare for the fifteenth of August, yet they do not depart from sin.

We are not speaking about such people; let them do as they will. But there are others who, for one reason or another, have entered the spiritual struggle by the grace of God. If they keep the fasts ordained by the Church, and observe any additional fasts within the measure of their strength, they will continue to be watchful.

And if, for one reason or another, they wish to mark their preparation with an additional discipline, that is in their own hands. But they cannot impose it upon someone else, saying, “You must do this.”

Can you do it? Then do it. Do you choose not to eat even on Saturday? Then do not eat. But do not go about proclaiming it, and do not impose it upon anyone else.

If someone does not wish to eat on the very day of Pascha, then let him not eat on the very day of Pascha. This has not been laid down as a law; it is your own rule, a way that you have devised for yourself, and you cannot impose it on someone else. This is not the general mind of the Church. Besides, there are as many different cases as there are people. That is why the Church has left this matter open, and spiritual fathers regulate it. But there are those who go to their spiritual father only rarely, because they make every effort not to go often.

This is how we can tell whether a person is standing firmly—whether he has begun to stand on his own two feet and walk upright, rather than still crawling on all fours. It will be evident from how often he goes to his spiritual father during the year.

Many of us want to keep our spiritual father in the front room, while we go on sinning elsewhere in the house and in the kitchen. We keep him there like a spare tire. Some people go one month, two months, three months, five months, eight months, or even a whole year without visiting their spiritual father.

This is not because they feel that something is wrong and refuse to bring it to him, but because, by the grace of the Lord, they are striving and standing firm.

This is a serious issue that troubles many people. And on Great Wednesday we hear the familiar words: “Leave me alone; I am fasting so that I can receive Holy Communion. You are tempting me.” Yet he fasts on Great Wednesday in order to receive Holy Communion, and then hurries to eat oil on Great Thursday itself.

In this way he dishonors the whole of Great Lent, because oil is not permitted on Great Thursday; indeed, throughout Great Lent it is permitted only on Saturdays and Sundays. Great Thursday never permits oil, nor does Great Wednesday. They have confused Holy Communion with fasting, as though the whole matter concerned nothing more than the stomach.

The divine John Chrysostom, in one of his homilies on the Epistle to the Corinthians, says that if...

If, he says, you fast and prepare for Holy Communion in order to receive Christ, what must you do once you have received Him? Before you have Him within you, you prepare, put everything in order, and cleanse the house. But now that you have received Him, what happens? Now, he says, you must be even more watchful.

There is also a clear patristic teaching on this, recorded in the Rudder of the Holy Canons. It says: “Whoever breaks the fast on Great Thursday by eating oil, and so forth, dishonors the whole of Great Lent.” He loses the entire reward of the ascetic struggle he had undertaken beforehand.

Now this saying of our Lord, which, as you know, is found in Luke 22:20—“after supper”: they ate, and afterward He gave them His Blood—cannot be used to establish or legislate a rule of fasting. As we say, no such rule has been enacted as law in the Church, whereas all the other requirements have been formally prescribed.

There is no Synod or Father who has imposed such a fast in this case. Then comes the command, “Drink of it, all of you.” He spoke as one who knew—and, being God, He did know—in order to leave the papists without excuse. They do not give the Cup to the people but keep it for themselves, because they do not believe in the Mystery and are afraid of being defiled; they give the others only the hosts, little wafers.

They keep the Cup for themselves. Christ says, “Drink of it, all of you.” How, then, can they withhold it from the people? Or does the Gospel not say this in the West as well? The Gospel says it in the West too.

“Drink of it, all of you; this is My Blood, the Blood of the New Testament”—the new covenant, the agreement I make with you—“which is shed for you and for many, for the remission of sins.” Those who crucified Christ shed His Blood.

We gather and drink the Blood of Christ. We too must not shed the Blood of Christ; we must drink the Blood of Christ, because we know that it is the Blood of Christ that cleanses us from every sin.

There, the priest says a prayer quietly: “Remembering, therefore, this saving commandment and all those things which have come to pass for us: the Cross, the tomb, the third-day Resurrection...” At that moment, before the dread altar, you commemorate all these things.

“The Ascension into heaven, the enthronement at the right hand, and the second and glorious Coming again.” He sets Christ before us: He died, was buried, rose, ascended, and is enthroned above. And now the priest prepares to make the offering to Him.

The offering is to ascend there, to be sanctified, and then to descend again so that it may sanctify the Church militant here on earth as well.

And what can the priest now offer to Him who has done all these things and has ascended to that throne? What can he offer Him? What does man possess that is worthy to be offered to God? Nothing. That is why he says, “Thine own of Thine own we offer unto Thee.” These things are Yours, he says. What do we possess that we could offer You, worthy of all that You have done for us? What can we offer You? At this moment, we have nothing worthy that is our own.

“Thine own of Thine own we offer unto Thee, in accordance with all things and for all things.” “In accordance with all things” means in accordance with everything You have commanded. But what did Christ say? He spoke through the Holy Apostles. The Apostolic Constitutions contain everything concerning the Divine Liturgy and the Mysteries.

Thus, “in accordance with all things”: according to everything we received through the Apostles; and “for all things”: for everything You have done for us, we offer this offering to You. Many people stumble over this point. At this very moment, outside the altar the choir chants, “We praise Thee.” Inside, the priest says the words we have just quoted, while outside the choir chants: “We praise Thee, we bless Thee, we give thanks unto Thee, O Lord, and we pray unto Thee, O our God.”

At times priests insert words of their own at this point. Some say, “O Lord, who at the third hour didst send down Thine All-Holy Spirit,” and so forth. Others say, “Create in me a clean heart, O God.” Others say, “God, be merciful to me, a sinner,” and so forth, before proceeding to the blessing.

In other words, the priest presents himself as contrite. But these additions have no place here. They were introduced because of our own weaknesses.

The liturgical texts contain no such thing. The priest should continue the prayer without interruption and, on behalf of the Lord, bless the Precious Gifts, so that the Holy Spirit may descend and transform them.

Some, while trying to appear humble and speaking in affectedly humble language—I do not know how else to describe it—insert many such things at this point.

The people, of course, participate from within the body of the Church, as is indicated afterward, and respond “Amen” to everything they hear. Likewise, when the deacon afterward hears the priest blessing the Precious Gifts and so forth, he too says, “Amen.” May it be so, for this is what is beneficial to each and every one of us.

At that moment—inside, forgive me, outside—the choir, the chanters, sing “We praise You” on behalf of the people. Inside, the priest says a prayer which, unfortunately, we have lately begun to hear over the loudspeakers, although it belongs to the prayers said within the altar: “Again we offer You this rational and bloodless worship, and we ask You, we pray You, and we entreat You.”

“Send down Your Holy Spirit upon us and upon these Gifts here set forth.” The deacon then gives the direction, “Bless, Master, the holy bread.” And the priest turns and says, “And make this bread the precious Body of Your Christ.”

The deacon says the “Amen” that you hear. Who is to accomplish this? The Holy Spirit. This work is not done by man; this transformation is accomplished by the grace of the Holy Spirit.

We Orthodox know through experience, through perceiving this divine uncreated energy, that it truly acts within our Church and in everything performed by an Orthodox clergyman. If, for example, we take a little water that has received the blessing of water, it does not spoil; it remains fresh indefinitely.

If we take a little basil from the Cross, it possesses sanctifying power and can even be used to make leaven. Many people put flour in a bowl with a little basil from the Cross and make leaven. It brings the lifeless flour from the grocer to life. By what means? Through the basil, which received grace from the precious Cross.

Take an egg blessed by the Church on Great and Holy Thursday. It does not spoil. All the others will become hollow and light, but this one will not spoil. I have one as evidence. Whoever wishes may come to my house, and I will show it to him.

These things can even be perceived by the senses. In the mountainous region of Evrytania, a faithful but uneducated priest once threw some antidoron—the blessed bread distributed after the Divine Liturgy—to a hen. He did this to prove something to a man who had traded away his Christ for gold in America and had returned wearing a yellow sweater and a gold chain, having become a spiritualist.

When the priest threw the antidoron down for the hen to eat, the hen immediately flew away. It would not eat it.

It ate the rest of the bread they threw to it, but it would not eat that piece. It fled and flew away. This is evidence for us that this bread had become the Body of the Lord. And on Great and Holy Thursday in Evia, as I once told you before, something else happened.

A woman was taught by Christ Himself on this very point. She was standing in line to receive Holy Communion. The priest was saying, as each person approached, “The servant of God partakes of the Body and Blood of Christ, for the remission of sins and eternal life. Amen.”

When her turn came, she smiled, because she herself had brought that loaf of prosphora to the Church. She thought, “I kneaded it myself—how can it be the Body and Blood of Christ?” And there, upon the Holy Spoon, it became flesh. The woman fainted. The priest did not know what had happened. He turned and placed the Holy Chalice on the Holy Table.

He also laid the Holy Spoon upon it, with that Body—the flesh of our Lord—still upon it. Then he went out and asked the people’s forgiveness. “This is what has happened,” he said. “My children, I am the sinner. Forgive me for what has happened today in our Church.”

They carried the woman outside, sprinkled her with water, and brought her back to consciousness. Then she said, “I am the cause; the priest is not to blame. I said within myself, ‘I kneaded the prosphora. How can it possibly be the Body of Christ, since I was the one who brought it?’” After she confessed this, she returned inside. The flesh became bread again, and Holy Communion was administered.

For no one would have been able to receive the flesh in that form, as we said earlier. “Changing them by Your Holy Spirit.” And so: “Make this bread the precious Body of Your Christ.” Here I would like to pause over something that some of our clergy have failed to notice.

When a believer receives Holy Communion, he does not receive merely “Body of Christ”; he receives the Body of Christ. Both the believer and the clergyman must understand this. The priest must not say, “The believer partakes,” or “The servant of God partakes”—and most do not say the full words, because they are careless—“of Body and Blood of Christ.” No. He partakes of the Body and the Blood of Christ: the whole Christ. However small the portion may be, even if it is infinitesimal, the whole Christ is present within it.

It is like the Passover lamb of the Hebrews. God says, “You shall not cut off its head, remove its entrails, or cut off its legs.” It was to remain whole, because it was a type, a foreshadowing of Christ. But how can human reasoning comprehend this?

“Broken and distributed, yet never divided; ever sacrificed, yet never consumed,” as Basil the Great says. How can the human mind comprehend that? How is it possible? Is there not only one Christ? Then how does He appear in so many tiny portions? Take a mirror, go outside in the morning, and hold it up to the sun.

Look at the sun reflected in the mirror. What will you see there? You will see one sun. Now take a stone and strike the mirror, shattering it into a thousand pieces. How many suns will you see? A thousand suns. Are there really a thousand suns? No, there is only one.

It is the mirror that has been broken into many pieces. In the same way, Christ is reflected in the portion received by each believer. Each person receives the whole Christ. I do not know whether the person who once struggled with this question is among us tonight—wondering how such a thing could be possible. But that person was granted a vision in which Christ showed how it happens.

As each believer approached and the priest took a portion from the one consecrated bread within the Holy Chalice, a whole infant appeared upon the Holy Spoon. The Child’s entire body, with His back resting upon the spoon, was formed there and given to the believer.

He cut a second portion, and once again another whole Child appeared upon the Holy Spoon, with His back and His buttocks visible, and He was given to the faithful person. And this resolved his doubt: what your reason cannot grasp, your faith can grasp, for all these things are wrought by My almighty power.

But we subject these things to human reason and discuss them in terms of science, and there we stop. That is why we remain so cold and ignorant of these matters.

So a person receives the whole Christ. We must be very careful about this. Nothing of what we receive should remain in our mouths. Many of us who wear dentures should remove and wash them before receiving Holy Communion.

Because, as you know, if we wash them later, whatever remains on them will be poured down the sink. And that is an act of irreverence.

Our grandparents held the faith, in a sense, by tradition—not through education or theology, but through faith. When they brought us home, they had a small cup of wine ready for us, the so-called nama. This custom existed then and still exists in the Russian Church. We rinsed our mouths with it so that every pearl of the Holy Gifts would be carried down into the human body.

These are not expelled into the privy; they are not expelled at all, but are absorbed, just as the candle offered upon the altar melts without leaving any remnant. In the same way, the Body and Blood of Christ are not expelled.

Consider the priest, whom our irreverence obliges to consume everything remaining in the Holy Chalice. Is it possible that this leaves any bodily waste? It leaves none at all; everything is wholly absorbed into him.

Nothing is expelled from the priest’s body. So, then: ‘the whole Body of Your Christ.’ The deacon says, ‘Amen’—yes, may it be so. At this moment there have been holy people who saw the Holy Spirit descending.

And if they did not see Him, they would not move on. They remained standing there and waited for Him to descend and bring about the change. One of these was Basil the Great, and another was Saint Epiphanius.

He turned and looked at his deacon, and saw that his face was leprous. He said to him, “Go; you will not receive Holy Communion today.” When that deacon withdrew from his side and another deacon came and assisted him in that ministry, he once again saw the grace of the Holy Spirit in the form of a dove.

Today, of course, we rush through all these things and do not participate as fully as we should in this fearful Mystery that takes place for our sake there upon the Holy Table.

Then, at the deacon’s exhortation, ‘Bless, Master, the Holy Chalice,’ the priest says, ‘And that which is in this Chalice, the precious Blood of Your Christ.’ He asks that it be made the precious Blood of Christ. The deacon says, ‘Amen,’ and once again urges the priest to bless both of the Holy Gifts. The priest then adds, ‘Changing them by Your Holy Spirit’—that they may be changed by the Holy Spirit.

And the deacon says, ‘Amen, Amen, Amen.’ Yes, yes, may it be so. At that moment, we too should be attentive outside the sanctuary, knowing what is taking place within. The priest, the bishop, the deacon, and all who are inside strive with all their being at that solemn moment.

This work, as you know, is performed by the priest or the bishop. Never by the deacon: he never elevates the Holy Gifts. Nor does the deacon ever take up the Holy Chalice or set it upon the Holy Table—at least, that is how it should be; I do not know what happens in practice.

The priest gives it to him, and he gives it back to the priest or bishop to set upon the Holy Table. The deacon simply ministers; he does not celebrate the Divine Liturgy and is not the instrument through whom the Holy Spirit performs this work.

What follows is the heart of the matter for us—the purpose for which all these things have taken place upon the Holy Table. Why? ‘That they may be for those who partake unto nepsis, the watchfulness of the soul; unto the remission of sins; unto communion in Your Holy Spirit; unto the fullness of the Kingdom of Heaven; unto boldness before You; and not unto judgment or condemnation.’

All these things have taken place, he says, so that the souls of those who receive Holy Communion may be washed clean. Material things are washed with material things, and spiritual things with spiritual things. You know how much effort is made to keep the body clean.

And I have no objection to that, but effort must also be made for the spirit. How can a soul be cleansed? Through the Blood of the Lord, he says. You will receive Holy Communion so that your soul may be washed and your sins forgiven. Sin is something a person cannot see, yet it is real. This was what shocked the Jews when they heard Christ say to the paralytic who had been lowered through the roof, ‘Child, your sins are forgiven you.’

He is the one who forgives sins—and who has seen whether a person has sins, and who has seen whether He has forgiven them? But Christ, who is God and who perceived what they were thinking, said to them:

You want something you can see, because you cannot see these sins. Very well: take up your bed and go. When you see this paralytic take up his bed, then you will believe. Of course, even then they did not believe, but Christ still performed the miracle. The forgiveness of sins does not fall within the reach of our senses. Yet the conscience—that sleepless guardian of the soul, which at times mourns and at other times rejoices—assures a person that his sins have been forgiven.

Many among us can testify to this. They entered the place of Holy Confession burdened with what felt like one hundred and fifty tons of sins, and when they came out, they felt light. They could see, they rejoiced, and they sensed a strange new life. A fresh breeze seemed to blow over them, and that first night they slept as Christians, without nightmares.

We do not know exactly what happened. Just as a brief quarter-hour of sleep mysteriously takes away a person’s weariness, dizziness, and headache, so the grace of the Holy Spirit works in this Mystery: through metanoia, repentance, and Holy Confession, which are the necessary condition and preparation for Holy Communion, and through the Blood of Christ received in Holy Communion. These cleanse a person’s sin and give him an inner assurance that something has happened—that he has changed and is now different.

Indeed, the person himself realizes it, because something he saw as black yesterday he now sees as truly white today. And something that was white yesterday, though he called it black, he now sees correctly—as the very opposite.

This, then, is what receiving Holy Communion is for. Those who do not receive Holy Communion do not attain nepsis, the watchfulness and cleansing of the soul. They came defiled, and they will leave defiled.

We stand as witnesses against ourselves, for He always asks us, “Where is the Gift?” What business do you have with Me? First comes the Gift, and then the antidoron. “For the remission of sins and communion in Your Holy Spirit.” At the end we say, “We have received the heavenly Spirit.”

Where did you find Him? Who gave Him to you? When did you receive Him, if you did not receive Holy Communion? How can you say, “We have received the heavenly Spirit; we have seen the true Light”? Where did you see it? You saw nothing. You are speaking falsely—you, the chanter, and you, the priest, who gave Holy Communion to no one. And if there are a few people to receive, you punish them by making them wait until the end, so that the others can leave to smoke or wander here and there. There are five people waiting to receive Holy Communion, and you say, “You are being punished; you will receive at the end. Do you understand?” Where, then, did anyone receive the Holy Spirit, and who saw the Holy Spirit? The prayer says, “communion in the Holy Spirit.”

Therefore, when you receive Holy Communion, you commune in the Holy Spirit. At the end we chant, “We have seen the true Light.” “For the fullness of the Kingdom of Heaven”—so that we too may enter it. “For boldness before You.” Without Your Body and Blood, we cannot present ourselves before You.

There it is—the point we made earlier: salvation by works does not bring a person before God.

Self-salvation, salvation by the world, or salvation through Christ—that is the heart of the matter. We shall go behind the Cross of Christ. Remember the parable Christ told so beautifully, which has been preserved for us in the twenty-second chapter of Matthew.

A king held a great wedding feast and invited many people, and they came. One man entered and sat there in his own little suit. Then the king came to him and said, “Friend, how did you enter here without a wedding garment?” And although the man had made his way inside, he was cast out again.

Where is your proper garment? Do you think your own self-made righteousness will do? Does your little woman sanctify you—your sweetheart, your companion, the woman with whom you share everything, your wife? Can she send you to Paradise? You made it this far, but that is as far as it goes.

My friend, where is the wedding garment? Where is your proper clothing? Where is the white robe? What do you say on Great and Holy Thursday? “I have no garment that I may enter therein.” There is no garment except the one Christ gives. Did He not give it to you in Baptism? You cast it away upon the paths of sin, of the worship of the flesh, and of the world. Why do you not come to metanoia and return, so that the Father may once again give you the first robe, as He did to you, the prodigal son, and you may appear before Him renewed?

You go clothed in your own righteousness, and they bind you up. Even if you manage to enter, you will be cast out from within. “Bind him hand and foot,” He says, “and cast him into the place where there is weeping and gnashing of teeth.” That is what He says. Let us not be deceived: we possess no righteousness of our own.

We shall stand behind the Blood of Christ and behind the Cross of Christ. We shall put on the garment that He gives us—He Himself—and thus we shall present ourselves. The Church is militant, like an army on campaign. When a man becomes a soldier, he goes to the quartermaster, lays down his civilian things, and receives a uniform and everything else he needs to wear, whether he is a doctor, a lawyer, or anything else.

He will put on the soldier’s uniform, have his hair cut, lace up his boots, and enter the ranks. He has been enlisted, and he will march at command. That is exactly how it is with the Church militant: everything is through Christ. You will go there—do not be deceived—to that sinful priest. You will receive Holy Communion; you will receive the Body and Blood of Christ, so that your very being may be changed, so that by grace you may become a brother of Christ and, consequently, a child of God, with the right to stand before Him.

Thus, “for boldness before You, not for judgment or condemnation.” Humanly speaking, I am not worthy. I beg You for mercy. Many believe that those who are prepared to some degree—with faith and with a measure of purity in body, stomach, nous, and so forth—receive Holy Communion unto salvation.

Others lack this necessary preparation. They have not made Holy Confession, have not put their lives in order, have not asked forgiveness, will not even exchange a greeting with another person, have not made restitution for their injustices, and have not abandoned their beds of lawlessness. Yet they too come forward. Some say that such people receive only a little wine and bread. They are deceived. Paul speaks of one who does not discern the Body and Blood of Christ. It is never merely bread and wine. If only it were so! If only the prepared received unto eternal life while the others received nothing at all. But no: those who are prepared receive for the remission of sins, while the unprepared and indifferent receive unto eternal Hell.

In one person, it burns away the sins; in another, it burns the soul. “Not for judgment or condemnation”—does that not make you tremble? It is not a little bread and wine; it is the Body and Blood. It illumines some and utterly consumes others. It is like a coal: when it is glowing red, it burns you; when it is black, it covers you with soot.

If it is glowing, it burns you; if it is black, it stains you. Do not handle it carelessly; take heed. This is precisely what happens here as well: may it not be unto judgment or condemnation.

Up to this point, the prayer has been for those present, for the Church militant, for the priest himself, and for the faithful. Yet Christ has authority over both the dead and the living. Upon the Holy Diskos, on the Holy Altar, Christ is there in the center, and the Theotokos, as we said, is at His right hand.

On the other side are the ranks of angels, archangels, and so forth. Before Him are the departed and those who have fallen asleep, as well as people who, for good reason, are not in the Church—the sick, travelers, and those occupied with various duties. All are present. It is Tabor: Christ is there; Moses represents the departed, Elijah represents the living, and the Apostles represent the people. So it is also upon the Holy Altar.

The Divine Liturgy is not only for the faithful and not only for the living people; it also embraces those who have fallen asleep. This is an overflowing expression of God’s love, present from the foundation of the world. From the time the Church began to celebrate the Divine Liturgy, there have always been prayers and portions offered for the departed.

As long as the matter remains open, everyone receives benefit and is made more radiant. Even the Saints become holier still. Therefore, no one should ever neglect to make an offering. If God permits, we will explain later that we should make offerings for those who have fallen asleep.

They are waiting for this from the other side. The one who makes the offering here receives a great reward, and the one who is there receives a great blessing. We shall understand these things when we go there ourselves: how greatly we harmed ourselves and what we forfeited because we failed to show love to those to whom we ought to have shown love.

Θα ήθελα να συνεχίσουμε κάτι που είχαμε αφήσει προ των διακοπών. Αυτό που είχαμε αφήσει προ των διακοπών ήταν η ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας. Ενθυμείστε πολύ ότι για τα σοβαρά θέματα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, του Πάσχα και του Πεντηκοσταρίου είχαμε διακόψει.

λίγο χρόνο, αν ο Θεός επιτρέψει, να ολοκληρώσουμε το έργο αυτό, μέσα στο πλαίσιο βέβαια των δυνάμεών μας. Όσοι ήμεθα μαζί θα ενθυμούνται ότι είχαμε σταματήσει κάπου εκεί όπου πρόκειτο να γίνει ο καθηγιασμός των τιμίων δώρων. Ήμεθα δηλαδή εκεί που ακούμε από το μέσα μέρος...

Ιερέως το λάβετε, φάγετε. Είναι λόγια τα οποία είπε και ο Χριστός μας και από εκεί είναι παρμένα. Από τον Ιδρυτή του Μυστηρίου. Θα τα συναντήσει κανείς στο Λουκά, στο 22ο κεφάλαιό του. Εκεί, έπειτα από μια προσευχή που κάνει μυστικώς μέσα ο ιερεύς, εκφώνως λέγει το «Λάβετε, φάγετε», «Λάβετε, φάγετε, τοῦτό μού ἐστι τὸ Σῶμα, τὸ ὑπὲρ ὑμῶν κλώμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν».

Και ο χορός, ο λαός δηλαδή, δια του ψάλτου λέγει «Αμήν», ήτοι, ναι, να γίνει δηλαδή αυτό το πράγμα, να το πράξουμε.

Στη συνέχεια έχει και μία άλλη ευχή αναφορικώς με το ποτήριον. Διότι θα ενθυμείστε, ο Χριστός μας, όταν παρέδωσε τη Θεία Κοινωνία, έδωσε τον Άρτο ξεχωριστά και το ποτήριον του οίνου ξεχωριστά, όπως διαβάζουμε στο Λουκά, στο 22ο.

Ακούμε και στη συνέχεια πάλι, εφόσον αυτός μέσα μυστικώς πει «Ομοίως και το ποτήριον μετά το δειπνήσαι», λέγων,

στο άλλο, ευχηνόμενον.

και όχι άπαξ, πάντοτε. Αυτό είναι κάτι που υπενθυμίζει στον άνθρωπο ότι κάθε Θεία Ευχαριστία γίνεται για να μετάσχει αυτός εις αυτήν.

Είναι κόλαφος, είναι για τον άνθρωπο έλεγχος, για αυτόν που δεν είναι έτοιμος να προσέλθει και προσέρχεται εις την Θεία Ευχαριστία χωρίς να είναι έτοιμος δια Θεία Κοινωνία.

Επίσης, σε αυτό ακούμε ότι αυτό γίνεται η σάφιση αμαρτιών και ο Άρτος, η σάφιση αμαρτιών και ο Ίννος. Είναι πλάνη να πιστεύει ο άνθρωπος ότι κατά κάποιον άλλον τρόπο θα μπορέσει να καλύψει ή να εξαλείψει τις αμαρτίες του.

Διότι, όπως γνωρίζετε και εσείς και ίσως και σε πολλούς από εμάς να συμβαίνει, πιστεύουμε και πιστεύουν πολλοί ότι μπορούν να εξαγοράσουν τις αμαρτίες τους, να τις πληρώσουν ή να κάνουν κάτι, να νηστεύσουν δυνατά, να υποφέρουν, να βασανίσουν το σώμα τους, ότι κατά αυτήν την έννοια θα εξαλειφθούν οι αμαρτίες τους.

Όχι, στα αμαρτίες ο Χριστός εξαλήφθη με το αίμα Του «Το αίμα Αυτού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας». Και δώσει η σάφεση να αμαρτιών και ζωήν την αιώνια Η τήρηση των εντολών και γενικά κάθε τι που λέγει στον εχθρό της ψυχής, τη σάρκα, να καθίσει κάτω, που λέγει στον εχθρό της ψυχής, τον κόσμο, «Δεν σε ακούω, δεν σε προσέχω, δεν σε ακολουθώ», που λέγει στον εχθρό της ψυχής, το συμφέρον, το εγώ, το σατανά, «Δεν σου κάνω το χατίρι», όλα αυτά γίνονται όχι για να επιτύχουν, αλλά για να διατηρήσουν κάτι που επέτυχαν δωρεάν.

Είναι μεγάλες οι πλάνες και των Προτεσταντών, που μόνον δια πίστεως, και των Παπικών, που μόνον δι’ έργων, και ορισμένων από εμάς, που φτιάχνουν μια θρησκεία όλη δικιά τους και κρύβονται πίσω από τα καλά τους έργα.

Και έχουν τη γνώμη ότι, προβάλλοντας τα έργα τους τα καλά, θα μπορέσουν να εισέλθουν στη Βασιλεία των Ουρανών. Εφόσον δεν έχουν καμία σχέση οργανική με το Μυστήριο των Μυστηρίων, αυτό που άφησε ο Χριστός, στην οποία ευχαριστεί, εφόσον δεν είναι μέλη ζωντανά της στρατευομένης Εκκλησίας, διότι ο Χριστός είναι η κεφαλή, εμείς τα μέλη.

ο μένον εν διαμπέλο πονή καρπόν φέρει, Ο μη μένων εν τη αμπέλω κόπτεται και εις πυρ βάλλεται, όπως αναφέρει ο Χριστός μας και μας το έχει περισώσει ο Ιωάννης, στο 15ο, στο Ευαγγέλιό του.

Τα παρουσιάζει ξεχωριστά, τα παρουσίαζε η Εκκλησία και μέχρι αρκετού καιρού. Έπειτα τα ένωσε, επί ημερών, λέγεται, Ιωάννου του Χρυσοστόμου, και προσφέρονται μαζί στην Αγία Λαβίδα επάνω, προσφέρονται ο Άρτος και ο Οίνος μαζί στους πιστούς.

Το πρώτον, όπως σήμερα υπάρχει μέσα στο Ιερό και λαμβάνει χώραν αυτό, η Θεία Κοινωνία γίνεται ξεχωριστά. Ξεχωριστά ο Άρτος και ξεχωριστά ο Οίνος, όπως κοινωνούν σήμερα οι διάκονοι από τους ιερείς ή οι διάκονοι και οι πρεσβύτεροι από τους αρχιερείς.

Δεν κοινωνούν δια της Λαβίδος, αυτήν την οποίαν είδε ο Ησαΐας και πήρε τον άνθρακα και τον πέρασε στα χείλη του. Τον τύπον καθαρόν του σώματος του Χριστού στην Παλαιά Διαθήκη, που διαβάζουμε στο έκτο κεφάλαιο.

Και είπε: «Ἰδοὺ ἥψατο τοῦτο τῶν χειλέων σου καὶ ἀφελεῖ τὰς ἀνομίας σου καὶ τὰς ἁμαρτίας σου περικαθαριεῖ».

Διότι ορισμένοι χριστιανοί έπαιρναν τον Άρτον στο χέρι και δεν τον έτρωγαν,

Κρατούσαν και έκαναν ορισμένες μαγείες και δεισιδαιμονίες. Γι' αυτό η Εκκλησία αναγκάστηκε να ορίσει να μην τον δίδει ξεχωριστά στο χέρι, αλλά να τον δίδει μαζί με το αίμα στη λαβίδα, για να τον παίρνει κατευθείαν ο πιστός στο στόμα, να μην παρασυρθεί όπως παρασύροντο τότε. Πάντως, υπάρχουν ξεχωριστά αυτά τα δύο και προσφέρονται, αρχής γενομένης από την πρόθεση.

και ενώνονται έπειτα στη Θεία Κοινωνία, στη μετάδοση. Πάντως μέσα, μέχρι που γίνεται και η Θεία Κοινωνία ακόμη, είναι ξεχωριστά. Ο μεν Άρτος είναι στο δισκάριον, ο δε Οίνος είναι στο ποτήριον, όπως ο Χριστός μας το έδωσε το βράδυ εκείνο που έγινε το πρώτον εις το Υπερώον εκεί, τη Μεγάλη Πέμπτη, στα Ιεροσόλυμα.

Εντολή λοιπόν: «Λάβετε, φάγετε». Δεν είναι άρτος απλός, είναι το σώμα μου. Γεύσις άρτου, αλλά στην ουσία κοινωνείς αυτό, το σώμα του Χριστού. Όπως και γεύσις οίνου, αλλά κοινωνείς αυτό, το αίμα του Χριστού.

Βέβαια προσφέρεται άρτος και προσφέρεται οίνος. Είναι τα λεγόμενα τίμια δώρα, που τα βγάζει ο Ιερεύς κατά τη Μεγάλη Είσοδον. Όταν ο Ιερεύς βγαίνει στα Άγια, που λέμε εμείς τη Μεγάλη Είσοδον, στο ποτήριον υπάρχει Οίνος και στο δισκάριον υπάρχει Άρτος.

Αυτά τα δύο μέσα έπειτα αγιάζονται και μεταβάλλονται. Ο Μενάρτος σε σώμα, το Δεΐνος εις θέμα Η λογική δεν είναι δυνατόν να παρακολουθήσει. Η πίστη τώρα, δι' αυτό που έχει δώσει ο Χριστός, αυτό είναι που μπορεί να παρακολουθήσει το μυστήριον ο άνθρωπος.

Η λογική λέγει: «Πώς είναι δυνατόν ο άρτος να γίνει σώμα και ο οίνος να γίνει αίμα;» Αν θα πάει καμιά φορά κανένας εύτραφής σαν και μένα στο γιατρό, το πρώτο που θα του πει ο γιατρός είναι να κόψει το ψωμί, να σταματήσει τον άρτον.

Γιατί; Επάχυνε. Δηλαδή, όταν τρώγω άρτον, γίνεται σώμα, ασφαλώς. Ώστε εγώ μπορώ τον άρτον να τον κάνω σώμα. Πώς δεν μπορείς; Αν εγώ μπορώ, γιατί να μην μπορεί ο Θεός να κάνει τον άρτον σώμα; Δεν είναι αλήθεια; Εμείς, δυστυχώς, εξετάζουμε τα πράγματα με τη λογική. Δεν είναι έτσι.

Αυτό το κατάλαβαν καλά εκείνοι που τον ήκουον, όμως, όταν τα έλεγε, και είπαν: «Τις δύναται αυτού ακούειν; Θα μας κάνει τώρα σαρκοβόρους; Θα φάμε, σάρκες θα φάμε;» και ο Χριστός επιμένει, ναι σάρκα αλλά εντοάρχω όμως Διότι, αν ο Χριστός έδινε το σώμα του ως σώμα του, ουδείς θα το ελάμβανε.

Το έδωσε σε κάτι μέσα εντυπασοφία του και εντυαγάπη του προς τον άνθρωπο που είναι προσιτόν σε κάθε άνθρωπο. Στο φτωμάκι δόξα το Θεό όλος ο κόσμος το θέλει Και το κρασάκι, δόξα τω Θεώ, όλος ο κόσμος το πίνει.

Δεν το έδωσε σε κάτι που να μην είναι προσιτόν και να μην είναι ευχάριστο. Γι' αυτό θα καταστεί αναπολόγητος κάθε άνθρωπος ο οποίος δεν ενδιαφέρεται να μετέχει. Και ο λόγος, βέβαια, που καλείται ο άνθρωπος να μετέχει συνεχώς, διότι πάντοτε αυξάνεται και πάντοτε μεταβάλλεται το σώμα του Κυρίου, είναι να διατηρήσει αυτό το οποίο κατά χάριν τον έκανε όταν τον εβάπτισαν.

Αυτός είναι ο λόγος. Διότι, όπως είπαμε σε μια άλλη στροφή, και επαναλαμβάνομαι, το γεννηθέν έχει ανάγκη τροφής. Γεννά η μητέρα. Αν δεν το φέρει στο στήθος της να το θρέψει, το παιδί αυτό θα αποθάνει, το γεννηθέν. Έτσι και η Εκκλησία. Εφόσον η μητέρα γεννά εις θάνατον, η Εκκλησία αναγεννά εις ζωήν αιώνιον διά του βαπτίσματος και τρέφει το αναγεννηθέν διά της Θείας Κοινωνίας.

Δι' αυτό και τη θύσα πλευρά του Κυρίου η οποία απέδωσε είδορ και αίμα μας υπενθυμίζει, όπως λέγει ο θείος Χρυσόστομος, το βάπτισμα το ύδωρ και το αίμα τη Θεία Κοινωνία. Αναγεννάει το βαπτίσματίδιο, το βάπτισμα είναι ταφή, δεν είναι κουμπαριά ούτε διαφθορά Είναι ταφή και ανάσταση, μεγάλο γεγονός.

Έχουμε ένα δράκο, έχουμε μια δρακούλα, και πρέπει να τα θάψουμε, να αναστηθούν. Εν ομοιώματι του θανάτου του Ιησού, και από τη στιγμή εκείνη το αναγεννηθέν θα πρέπει να τρέφεται. Γι' αυτό και οι βεβαπτισμένοι των πρώτων χρόνων, την ίδια ώρα μετά το βάπτισμά τους, έρχονται στη Θεία Κοινωνία.

Γιατί σκοπός του βαπτίσματος δεν είναι για να γραφτεί στο ληξιαρχείο, να παίρνει βεβαιώσεις και αποδείξεις. Είναι να γραφεί στο βιβλίο της ζωής, για να έχει δικαίωμα να συμμετέχει στην τράπεζα του σώματος και του αίματος του Χριστού.

Για να αδειάσει, να αλλάξει, να γίνει μία αφαίμαξη και μία μετάγγιση. Αθέμαξης του αδαμιαίου αίματος και μετάνγκησης του νέου αδάμαιματος Για να τον κάνει τον άνθρωπο καινή κτίση, να τον κάνει από κοινόν καινόν, από πρόσκαιρον αιώνιον.

Για να μπορεί να σταθεί κληρονόμος βασιλείας. Διότι η Βασιλεία των Ουρανών δεν είναι αξιομισθία, είναι κληρονομία. Προϋποθέτει συγγένεια και η συγγένεια, για να γίνει βασιλόπουλο ο άνθρωπος, γίνεται διά Χριστού.

Αν λοιπόν θέλουμε να κληρονομήσουμε και να ακούσουμε το «Δεύτε... κληρονομήσατε». Θα πρέπει σ' αυτό να μετέχομεν, διότι γίνεται για μας, όπως αναφέρεται στη συνέχεια. Και πολλοί, όχι εκ των ψυχρών, εκ των αδιαφόρων, αλλά εκ των θρησκευομένων χριστιανών, σ' αυτό το σημείο δεν είναι συνεπείς, γιατί ο διάβολος είναι τεχνίτης. Κάμε τα όλα.

Εφόσον εγώ σε κρατώ στον τρόπο που θα γίνεις ό,τι πρέπει να γίνεις, κάμε ό,τι θέλεις εσύ. Αυτό φοβάται ο σατανάς: το βάπτισμα, το σταυρό και τη Θεία Κοινωνία. Αφού και το βάπτισμα εμείς το μολύναμε και το σταυρό τον απορρίψαμε και τον Εσταυρωμένο.

Και στη Θεία Κοινωνία δεν μετέχομεν. Και κατά συνέπεια πάλι είμαι θα είπω την επίρρεια του σατανά Που όλα αυτά σκοπό έχουν να απομακρύνουν τον σατανά από κοντά μας. Να απαλλαγούμε, να γίνουμε άνθρωποι κατάλληλοι για τη Βασιλεία των Ουρανών.

Ομοίως λέγει ο ιερεύς μέσα: «και το ποτηριον μετα το δειπνησαι λεγων·» Μετά το δειπνήσαι. Αυτό είναι που καρφώνει ορισμένους που θέλουν τη νηστεία προ της Θείας Κοινωνίας. Δεν μπορούν να την εφαρμόσουνε, δεν μπορούν να την επιβάλλουν νομοθετικώς.

Αν λόγοι άλλοι υπάρχουν, έχουν να κάνουν με ανθρώπους που θέλουν να τους τιθασεύσουν, να τους βάλουν, να τους φτιάξουν, δεν ξέρω τι. Στη σειρά των πραγμάτων όμως δεν μπορούν να νομοθετήσουν και δεν υπάρχει νομοθετημένη νηστεία.

Πολλοί, προκειμένου να κοινωνήσουν την Κυριακή, απαραιτήτως νηστεύουν το Σάββατο. Υπάρχει κανών που αφορίζει τον άνθρωπο αν νηστέψει το Σάββατο. Και υπάρχει και η λαϊκή ακόμη θεολογία που λέγει: όλα τα Σάββατα καταλύονται πλην του Μεγάλου Σαββάτου.

Διότι ο Χριστός εν σαρκί είναι στον τάφο. Όλα τα Σάββατα καταλύονται. Και υπάρχει και κανών που αφορίζει αν νηστεύσεις το Σάββατο. Ορισμένοι πονηροί, αγαθοί πονηροί, κάνουν το εξής: Α, εγώ θα κοινωνήσω το Σάββατο.

Κι έτσι θα φάω το λαδάκι μου ή ό,τι άλλο βρεθεί. Την Κυριακή τι θα κάνεις; Δεν θα κοινωνείς, ε; Σε πιάνει άλλη τσιμπίδα από εκεί. Είδες; Από εκεί, εάν δεν προσέλθεις και δεν κοινωνήσεις. Δεν γνωρίζουν οι άνθρωποι ότι υπόκεινται σε αφορισμόν αποστολικών και συνοδικών κανόνων, αν προσέλθουν και δεν κοινωνήσουν.

Δεν μπορείς να ξεφύγεις, ο δρόμος είναι ένας. Θα προσέλθεις έτοιμος για να κοινωνήσεις.

Νηστεύοντας σε νηστεία, νηστεύοντας, και σε μη νηστεία, μη νηστεύοντας. Αυτή είναι η τακτική.

Διαφορετικά θα συγκρουστείς, αν θελήσεις. Θα συγκρουστείς, δεν μπορείς. Το δε Πνεύμα το Άγιο τα έχει φτιάξει καλά και σωστά. Τώρα βέβαια θα μου πείτε: Ένας άνθρωπος που δεν νηστεύει ποτέ, τι θα του πει ο πάτερ όταν θα πάει;

Θα του πει πήγε ρε φάη το Σάββατο και πήγε να κοινωνήσεις Δεν μπορεί να του πει. Θα του βάλει δυναμικά δεκαήμερο να νηστεύσει αυτός. Δεν μπορώ να τον παρακολουθήσω αυτό. Αλλά οι άλλοι άνθρωποι, οι οποίοι μπήκαν στον Χριστιανισμό και αγωνίζονται, προσέχουν την Τετάρτη τους, προσέχουν την Παρασκευή τους, προσέχουν με δέος τα Τεσσαρακοστά, όπως έχει νομοθετήσει η Εκκλησία, αυτός επιπλέον δεν έχει άλλη καινούργια νηστεία.

Δεν περισσεύουν οι μέρες να νηστεύσουν. Δεν είναι προϋπόθεση η νηστεία της Θείας Κοινωνίας. Η πίστη προς το μυστήριον και η μετάνοια και η εξομολόγηση είναι η προϋπόθεση. Όχι βρωματικώς, πνευματικώς ετοιμασμένο.

Είναι άνθρωποι που έχουν και ευλογία και την Τετάρτη και την Παρασκευήν, εξαιτίας ασθενειών, να καταλύουν. Όχι απλώς να λύουν, αλλά να καταλύουν, διότι άλλο νηστεία, άλλο λύσις νηστείας και άλλο κατάλυσις νηστείας.

Είναι μέγα το θέμα. Έχω γράψει ειδικώς βιβλίο, το πρώτο βιβλίο το 1957, «Το Αντίδωτον του Θανάτου». Γραφικώς, πατερικώς, εκκλησιαστικώς, δογματικώς, εκκλησιαστικώς. Δεν πέφτει το βιβλίο. Έχει εκδοθεί σε έκτην έκδοση.

Και πολλοί, και ιερείς και αρχιερείς, το παραδέχονται, διότι δεν το γράφω εγώ· γράφω τι γράφουν. Δεν είναι δικιά μου επινόηση, δεν είναι δική μου γνώμη. Λέγω τι λέγουν, επιστρατεύω, επόμενος των Πατέρων, επόμενος γενικά της γνώμης της Εκκλησίας.

Μεγάλος Βασίλειος, ερωτηθείς «πόσες φορές κοινωνείτε εσείς;», «Εμείς», λέει, «Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή. Αυτές τις τέσσερις. Και αν βρεθεί και καμιά γιορτή, και σ' αυτή». Ε, πότε νηστεύετε; Δεν έχει νηστεία η Θεία Κοινωνία.

Μετά το δειπνήσαι, λοιπόν, λέγων: «Λάβετε, φάγετε και πίετε». Τώρα εμείς, βέβαια, εφόσον Τετάρτη δεν νηστεύουμε, Παρασκευή δεν νηστεύουμε, τι θα κάνουμε τώρα; Θα προσέλθουμε και χωρίς κανένα; Μην θα νηστέψουμε;

Όχι ότι μας κάνουν αξιωτέρους, αλλά μας βοηθάνε να μάθουμε αυτό που κάναμε για να κοινωνήσουμε. Ευχαρίστως να το κάνουμε και την άλλη βδομάδα και τι παραπάνω, αν θέλουμε να μείνουμε σε επαφή και σε επικοινωνία με αυτόν που ήλθαμε στην κοινωνία.

Γιατί πολλοί νηστεύουν και ετοιμάζονται μέχρι που θα κοινωνήσουν. Την άλλη ημέρα ξανακάμουν τα ίδια. Είναι σαν τα βατράκια που βγαίνουν από το νερό λιγάκι απ' έξω απ' τη λίμνη και ξαναπέφτουν. Δεν απομακρύνονται πολλοί άνθρωποι.

Ετοιμάζονται για τη Μεγάλη Πέμπτη, αλλά το Πάσχα το βράδυ είναι πάλι στην αγκαλιά, πάλι στη διαφθορά. Ετοιμάζονται για τα Χριστούγεννα, αλλά δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων είναι πάλι στην αμαρτία. Ετοιμάζονται για τον 15 Αύγουστο, αλλά από την αμαρτία ουκ αφίστανται.

Δεν λέμε γι' αυτούς, ό,τι να κάνουν οι άνθρωποι αυτοί. Οι άλλοι όμως, οι οποίοι για τον α ή β λόγο, με τη χάρη του Θεού, εμπήκαν. Αν θα κρατήσουν τις νηστείες νομοθετημένες και τις άλλες μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεών των, πάλι θα προσέξουν.

Αν πάλι, για τον α ή β λόγο, θα θέλαν να διακρίνουν πάλι την προετοιμασία τους, στο χέρι τους είναι. Να επιβάλλουν στον άλλον δεν μπορούν. Να το επιβάλλουν: «Θα κάνεις αυτό».

Το μπορείς; Κάμε το. Δεν θέλει να φας και το Σάββατο; Μην τρως. Μην βγαίνεις να το πεις, ούτε να το επιβάλλεις σε άλλον.

Θέλει να φάει το Πάσχα ανήμερα, μην τρώσουν το Πάσχα ανήμερα. Δεν είναι νομοθετημένο, είναι δικιά σου. Ένας τρόπος δικός που φτιάχνεις εσύ, δεν μπορείς να το βάλεις στον άλλον. Δεν είναι η γνώμη γενική της Εκκλησίας αυτή. Άλλωστε, όσοι άνθρωποι, τόσες περιπτώσεις είναι. Γι' αυτό και το έχει αφήσει ανοιχτό το θέμα αυτό η Εκκλησία και οι πνευματικοί το ρυθμίζουν. Αυτοί όμως οι οποίοι πάνε αραιά στον πνευματικό, διότι αγωνίζονται να μην πηγαίνουν συχνά στον πνευματικό.

Διότι από εκεί θα κατανοήσει ο άνθρωπος αν στέκεται καλά. Αν άρχισε να στέκεται στα ποδάρια του και περπατάει με τα δύο και δεν περπατάει με τα τέσσερα ακόμη. Θα φανεί από το πόσες φορές στο χρόνο πηγαίνει στον Πνευματικό.

Διότι είμαστε πολλοί εξ ημών, οι οποίοι θέλουμε τον Πνευματικό να τον έχουμε στη σάλα. Εμείς να αμαρτάνουμε στο χώρο και στην κουζίνα και τον έχουμε στο σπίτι, εκεί, η ρεζέρβα. Είναι άνθρωποι που κάνουν και ένα μήνα, και δυο μήνες, και τρεις μήνες, και πέντε μήνες, και οχτώ μήνες, και ένα χρόνο να πάνε στον Πνευματικό.

Όχι γιατί αισθάνονται κάτι και δεν το πηγαίνουν, αλλά με τη χάρη του Κυρίου αγωνίζονται και στέκονται.

Αυτός είναι ένας σοβαρός λόγος που πολλούς ανθρώπους τους απασχολεί. Και ακούμε εκείνα που ακούμε τη Μεγάλη Τετάρτη: «Άσε με, νηστεύω για να κοινωνήσω· με πειράζεις». Επίσης, νηστεύει τη Μεγάλη Τετάρτη για να κοινωνήσει και σπεύδει να φάει λάδι, μάλιστα τη Μεγάλη Πέμπτη.

Και έτσι ατιμάζει ολόκληρη τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, διότι δεν έχει λάδι η Μεγάλη Πέμπτη, δεν έχει ολόκληρη η Μεγάλη Τεσσαρακοστή πλην Σαββάτου ή Κυριακής. Μεγάλη Πέμπτη δε ποτέ δεν έχει λάδι, ούτε η Μεγάλη Τετάρτη. Τα διαφόρουσαν κοινώνες, τη δουλειά είχε η κοιλιά με το σόμπι.

Ο θείος Χρυσόστομος λέει προς Κορινθίους, σε μια του επιστολή, σε μια του ομιλία, λέγει ότι αν

Αν, λέει, νηστεύεις και ετοιμάζεσαι για Θεία Κοινωνία, για να πάρεις τον Χριστό, τι πρέπει να κάνεις όταν θα τον πάρεις; Όταν δεν τον έχεις μέσα, ετοιμάζεις, στρώνεις, καθαρίζεις. Τώρα που τον πήρες, τι γίνεται; Τώρα, λέει, πρέπει να προσέξεις πιο πολύ.

Και υπάρχει και σαφώς γνώμη πατερική και υπάρχει στο Πηδάλιο των Ιερών. Και λέγει: «Όστις καταλύσει τη Μεγάλη Πέμπτη, φάει λάδι κλπ.» Ατιμάζει ολόκληρη τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Χάνει όλο το μισθό τον οποίον έκανε προηγουμένως αγωνιζόμενος.

Από αυτό, λοιπόν, του Κυρίου μας, το οποίο υπάρχει, όπως ξέρετε, στο Λουκά. ΚΑΠΑ ΒΙΤΑ 20 μετά το διπνήσαι εφάγανε και έπειτα τους έδωσε το αίμα του Από εκεί δεν μπορεί να θεσπιστεί, να νομοθετηθεί, όπως λέμε, και δεν έχει νομοθετηθεί δια νόμου στην Εκκλησία, όπως όλα τα άλλα πράγματα έχουν επιβληθεί.

Κατά κάποιον τρόπον, κάποια σύνοδος, κάποιος πατήρ· δεν υπάρχει νηστεία στην περίπτωση αυτή. Πίεται λοιπόν και εξ αυτού πάντες σαν να το ξέρε και το ξέρε σαν Θεός για να καταστήσει αναπολογή τους, τους παπικούς Οι οποίοι το ποτήριον δεν το δίδουν εις τον λαόν, το κρατούν για λογαριασμό τους, γιατί δεν πιστεύουν στο μυστήριον, φοβούνται μήπως μολυνθούν, και στους άλλους δίδουν τις όστιες, χαπάκια.

Το ποτήριον το κρατούνε αυτοί για λογαριασμό τους. Ο Χριστός λέει: «Πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες». Πώς θα το αποκρύψει εις τον λαόν; Ή κι αυτό δεν το λέει το Ευαγγέλιο στη Δύση; Το λέει το Ευαγγέλιο στη Δύση.

Πείτε εξ αυτού πάντες, τούτο εστί το αίμα μου, το αίμα μου τὸ τῆς Καινῆς Διαθήκης», η καινούργια Διαθήκη, συμφωνία που κάνω μαζί σας, Το υπεριμών και πολλών εκχεινόμενον και για εσάς και για άλλους Το οποίο οχήθη η στάθεση να αμαρτιών Οι Εβραίοι που χύνουν το αίμα του Χριστού.

Εμείς το μαζεύουμε και το πίνουμε το αίμα του Χριστού. Δεν πρέπει και εμείς να χύνουμε το αίμα του Χριστού. Πρέπει να το πίνουμε το αίμα του Χριστού. γιατί εμείς γνωρίζουμε ότι το αίμα του Χριστού είναι που μας καθαρίζει από πάσης αμαρτίας.

Ο ιερεύς μέσα εκεί λέγει μια μυστική ευχή: με μιμένη τίνην της σωτηρίου Τάχτης Σέντολης και πάντων των υπερημώνια γεννημένων του Σταυρού, του Τάχου, της Τριημέρου Αναστάσεως Θα αναμνήσετε όλα εκεί μπροστά στο φρικτό θυσιαστήριο εκείνη τη στιγμή.

της Ουρανού Αναβάσεως και Εκδεξιών Καθέδρας, Δευτέρα Σενδόξου Πάλις Παρουσίας. Τον τοποθετεί, τον παίρνει, εφόσον πέθανε, ετάφη, ανέστη, ανελήφθη και είναι εκεί επάνω. Και ετοιμάζεται τώρα να του κάνει την προσφορά.

Να πάει εκεί επάνω η προσφορά, να αγιαστεί και να κατεβεί κάτω, να αγιάσει και τη στρατευομένη Εκκλησία.

Και τι να του προσφέρει τώρα, Αυτού που έκαμε τόσα πράγματα και έφτασε και είναι στον θρόνο αυτό; Αυτός τι να του προσφέρει; Τι άξιον έχει ο άνθρωπος να προσφέρει στον Θεό; Τίποτα. Γι' αυτό του λέει: «Τα σα εκ των σων σοι προσφέρομεν». Δικά σου, του λέει. Τι έχουμε εμείς να σου προσφέρουμε, άξιο αυτών των οποίων έκαμε σε μας; Τι να σου προσφέρουμε εμείς; Δεν έχουμε άξιο τι δικό μας αυτή τη στιγμή.

Τα σα εκ των σων σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πάντα. Κατά πάντα, δηλαδή συμφώνως προς τα υπό σου διατεταγμένα. Μα τι είπε ο Χριστός; Διά των Αγίων Αποστόλων είπε. Εις τας Διαταγάς των Αποστόλων ενυπάρχουν όλα τα της Θείας Λειτουργίας και των Μυστηρίων.

Λοιπόν, κατά πάντα, που διά των Αποστόλων το επήραμε, και διά πάντα και δι' όσα έχεις πράξει υπέρ ημών, σου προσφέρομε την προσφορά, γιατί πολλοί σκοντάφτουν στο σημείο αυτό. Εδώ κάθε στιγμή έξω ο χορός λέγει το σε υμνούμεν μέσα, ο ιερές λέγει αυτά που είπε έξω, ο χορός λέγει το σε υμνούμεν, σε ευλογούμεν, σε ευχαριστούμεν και δεομεθάστου εκεί κύριε ο Θεόσιμος.

Οι ιερείς παρεμβάλλουν κάτι δικά τους εκεί μέσα καμιά φορά. Άλλοι λένε Κύριε το Παναγιός του Πνεύμα, τρίτη ώρα κλπ Άλλοι λένε καρδίαν καθαράν κτίσον εμεί ο Θεός Άλλοι λέγουν ο Θεός η λάχθη τίμη το αμαρτωλό κλπ Για να κάνει έπειτα την ευλογία.

Δηλαδή παρουσιάζεται συντετριμμένος. Αυτά όμως δεν έχουν καμιά θέση. Αυτά είναι βαλμένα από τις αδυναμίες τις δικές μας.

Τα κείμενα δεν έχουν τέτοιο πράγμα. Θα πρέπει να συνεχίσει συνεχώς να κάνει την προσευχή του και να ευλογήσει, για λογαριασμό του Κυρίου, τα Τίμια Δώρα, να κατέβει το Πνεύμα το Άγιον, να μεταβάλει.

Ορισμένοι ταπεινοφρονούντες, ταπεινολογούντες, δεν ξέρω πώς, βασίλιστος, πολλά τέτοια ακούμε να παρεμβάλλουν στην περίπτωση αυτή.

Ο λαός βέβαια, μαζί μέσα, όπως αναφέρεται στη συνέχεια, σε κάθε τι που ακούει λέγει το «αμήν». Όπως και ο διάκονος, όταν ακούει στη συνέχεια να ευλογεί τα Τίμια Δώρα κ.λπ., λέγει και αυτός το «αμήν». Είθε να γίνει έτσι, διότι έτσι είναι το συμφέρον ενός εκάστου εξ ημών.

Κατά τη στιγμή, μέσα —συγγνώμην— έξω, ο χορός, οι ψάλτες λέγουν το «Σε υμνούμεν» για λογαριασμό του λαού, μέσα ο ιερεύς λέγει μία προσευχή που, δυστυχώς, τελευταίως με τα μεγάφωνα την ακούμε κιόλας, παρότι είναι δική τους αυτή, «Έπι προσφερομένση τη λογικήν τάχτην και ανέμακτον λατρείαν και παρακαλούμεσαι και δεόμεθα και κετέβαινο».

Κατάπενσον το πνεύμα σου το Άγιον ευθυμάς και επί τα προκείμενα δώρα τάφτα Ο Διάκονος λέγει, δίνει μια εντολή, ευλόγησον δέσποτα τον Άγιον Άρτων Και στρέφεται ο Ιερές Καὶ ποίησον τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου.

Ο Διάκονος λέει αμήν που ακούγεις Ποιος να το κάνει αυτό το πράγμα; Το πνεύμα του Άγιου να κάνει Την εργασία αυτή δεν την κάνει ο άνθρωπος, την κάνει η χάρις του Πνεύματος του Αγίου, τη μεταβολή αυτή.

Εμείς οι Ορθόδοξοι έχουμε γνώση εκ της αισθήσεως, εκ της οράσεως αυτής της ενεργείας, ότι λαμβάνει χώρα στην Εκκλησία μας και σε κάθε τι που επιτελεί ο κληρικός ο Ορθόδοξος. Εάν, παραδείγματι, πάρουμε λίγο νερό αγιασμένο, δεν χαλάει, ζει στην αιωνιότητα.

Εάν πάρουμε λίγο βασιλικό από τον Σταυρό, έχει αγιαστική δύναμη, μπορεί να μας φτιάξει προζύμι. Πολλοί βάζουν σε ένα μπολ αλεύρι και λίγο βασιλικό από τον Σταυρό και κάνουν προζύμι. Ζωντανεύει το νεκρό αλεύρι του μπακάλη. Διά τίνος τρόπου; Διά του βασιλικού που πήρε χάριν από τον Τίμιον Σταυρό.

Πάρετε ένα αυγό της Μεγάλης Πέμπτης που να είναι διαβασμένο από την Εκκλησία. Δεν χαλάει. Όλα τα άλλα θα κουφώσουν, θα ελαφρύνουν. Αυτό δεν χαλάει. Εγώ έχω εις μαρτυρίαν. Όποιος θέλει, να έρθει σπίτι να του δείξω.

Θα υποπίπτουν στα αστεστήθματα. Έριξε ένας πιστός, αγράμματος ιερεύς, αντίδωρο σε κότα, στην ορεινή Ευρυτανία, για να αποδείξει σε έναν που έχασε τον Χριστό του για χρυσό στην Αμερική και ήρθε εδώ, με κίτρινο πουλόβερ και με καδένα, πνευματιστής.

Και η κότα έκανε φτερό όταν της έριξε το αντίδωρο για να το φάει. Δεν το έφαγε.

Το υπόλοιπο ψωμί που της έριξαν το έφαγε, αυτό δεν το έφαγε. Έφυγε, έκοψε φτερό. Έχουμε αποδείξει εμείς ότι αυτός ο άρτος έγινε Σώμα Κυρίου. Στην Εύβοια, τη Μεγάλη Πέμπτη, σας το είχα πει κάποτε άλλοτε αυτό.

Μία κυρία εδιδάχθη από τον Χριστόν σε αυτή την περίπτωση. Ήτανε στη σειρά να κοινωνήσει. Και ο ιερές έλεγε, μεταλαμβάνει δούλοι του Θεού, ο δούλος του Θεού και λοιπά Κατά αναλογίαν, το σώμα και το αίμα του Χριστού, εἰς ἄφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνιον. Αμήν.

Όταν έφτασε αυτή στη σειρά της, χαμογέλασε. Διότι το πρόσφορο το είχε πάει αυτή στην εκκλησία. «Εγώ το ζύμωσα, τι σώμα και αίμα Χριστού;» Και επί της Αγίας Λαβίδος έγινε σάρξ. Έπεσε λιπόθυμη αυτή. Ο ιερεύς δεν γνωρίζει περί την ουσπρόκη Γυρίζει και αποθέτει το Άγιο Ποτήριο στην Αγία Τράπεζα.

Βάζει επάνω και τη Λαβίδα με το σώμα αυτό, τη σάρκα του Κυρίου μας, και γυρίζει έξω και ζητάει συγγνώμη από το λαό. «Αυτό και αυτό έγινε», λέει. «Παιδιά μου, εγώ είμαι ο αμαρτωλός. Συγχωρέστε με γι’ αυτό που έγινε σήμερα στην εκκλησία μας».

Και όταν την πήραν αυτή, τη βγάλαν έξω και την κατάβρεξαν, τη φέραν στον εαυτό της, είπε ότι: «Εγώ είμαι η αιτία, δεν είναι ο παπάς η αιτία». «Εγώ είπα καθ’ εαυτήν αυτό το πράγμα, ότι εγώ το ζύμωσα το πρόσφορο, πώς είναι δυνατό να είναι σώμα Χριστού, εφόσον εγώ το έστειλα;» Και εφόσον ομολόγησε, γύρισε μέσα, αυτό ξαναέγινε άρτος και επεδόθη η Θεία Κοινωνία.

Διότι η σάρξ δεν θα ελαμβάνετο από κανέναν, όπως είπαμε γρηγορότερα. Μεταβαλὼν, λοιπόν, τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ. Ποίησον, λοιπόν, τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου. Εδώ θα ήθελα να σταθώ σε κάτι που ορισμένοι κληρικοί μας δεν έχουν προσέξει.

Όταν ο πιστός κοινωνεί, δεν κοινωνεί σώμα Χριστού, κοινωνεί το σώμα του Χριστού. Αυτό πρέπει να το ξέρει και ο πιστός και ο κληρικός. Δεν πρέπει να λέγει «μεταλαμβάνει ο πιστός, μεταλαμβάνει ο δούλος του Θεού», που οι περισσότεροι δεν το λένε, αδιαφορούν. Σώμα και αίμα Χριστού; Όχι. Το σώμα και το αίμα του Χριστού, ολόκληρον τον Χριστόν. Οσοδήποτε μικρό κι αν είναι, απειροελάχιστο κι αν είναι, υπάρχει ολόκληρος ο Χριστός μέσα.

Όπως ήταν ο αμνός του Πάσχα των Εβραίων. «Δε θα του κόψεις», λέει, «το κεφάλι, δεν θα του βγάλεις τα εντόσθια, δεν θα του κόψεις τα πόδια». Ολόκληρος. Γιατί ήταν τύπος. Βέβαια, η λογική η ανθρωπίνη, πού να το καταλάβει;

Ο μελιζόμενος και μη διαιρούμενος, ο ευθυόμενος και ουδέποτε κατ' απανόμενος που λέει ο Μέγα Βασιλείος Πού να το καταλάβει; Είναι δυνατόν; Ένας δεν είναι ο Χριστός; Πώς γίνονται τόσοι μικροί; Πάρε έναν καθρέφτη και βγες το πρωί και βάλε τον στον ήλιο.

Και κοίταξε τον καθρέφτη μέσα στον ήλιο. Τι θα δεις μέσα στον καθρέφτη; Θα δεις έναν ήλιο. Πάρε ένα λιθάρι και χτύπησε τον καθρέφτη να γίνει χίλια κομμάτια. Πόσους ήλιους θα δεις; Χίλιους ήλιους. Χίλιοι ήλιοι είναι; Όχι, ένας είναι.

Έγινε πολλά κομμάτια αυτό. Έτσι αντικατροπίζεται λοιπόν και στην δική του πιστού Ο καθένας παίρνει Χριστό ολόκληρο. Δεν ξέρω αν είναι μεταξύ μας απόψε μια ψυχή που είχε αυτή την απορία, πώς είναι δυνατόν να γίνεται αυτό, και είδε και του έδειξε και του παρουσίασε.

Καθ' ην στιγμήν προσήρχετο ο κάθε πιστός και ο ιερεύς έκοβε από τον έναν άρτον που υπάρχει μέσα στο Άγιο Ποτήριο, στη λαβίδα επάνω, εσχηματίζετο ένα παιδί ολόκληρο, στο κουταλάκι μέσα, με τα οπίσθιά του απλωμένα επάνω στην Αγία Λαβίδα, και δίδετο στον πιστόν.

Έκοβε τον δεύτερον, ξανά εσχηματίζετο πάλι ένα άλλο παιδί με τα οπίσθιά του και τις πλάτες του, ολόκληρο επάνω στη λαβίδα, και δίδετο στον πιστόν. Και του έλυσε την απορία, ότι αυτά που δεν μπορεί να συλλάβει η λογική σου θα μπορεί να τα συλλάβει η πίστη σου· τόσα είναι φτιαγμένα από την παντοδυναμία μου.

Εμείς, όμως, τα βάζουμε στη λογική τα πράγματα και τα συζητούμε με την επιστήμη, και εκεί σταματάμε. Γι' αυτό μένουμε έτσι ψυχροί και ανίδεοι των θεμάτων αυτών.

Ολόκληρον, λοιπόν, τον Χριστόν παίρνει ο άνθρωπος. Αυτό πρέπει να είναι θα προσεκτική. Στο στόμα μας να μην υπάρχει τίποτα υπόλοιπο από εκείνο που θα πάρουμε. Πολλοί από μας που χρησιμοποιούμε δόντια βοηθητικά, θα πρέπει κατά την ώρα της Θείας Κοινωνίας να τα έχουμε βγάλει και να τα πλύνουμε εκ των υστέρων.

Διότι αυτά, ξέρετε, όταν πάμε να τα πλύνουμε έπειτα, θα ρίξουν στο νεροχύτη ό,τι υπόλοιπο έχουν. Και είναι μια ασέβεια αυτή.

Οι παππούληδές μας, οι οποίοι κρατούσαν την πίστη κατά κάποιον τρόπο από παράδοση, όχι από μόρφωση, από θεολογία, αλλά από πίστη, όταν μας γύριζαν στο σπίτι, μας είχαν ένα φλιτζανάκι με κρασί, το νάμα το λεγόμενο, το οποίο υπήρχε τότε και υπάρχει ακόμη στη Ρωσική Εκκλησία, και ξεπλέναμε το στόμα μας, για να συμπαρασυρθούν όλα, οι μαργαρίτες, να φύγουν, να πάνε μέσα στο σώμα του ανθρώπου.

Οι οποίοι δεν αποβάλλονται στον αφεδρώνα, δεν αποβάλλονται, αφομοιώνονται, όπως το κερί λιώνει στο βωμό που το προσφέρεις, χωρίς να αφήνει υπόλοιπον. Έτσι και το σώμα του Χριστού και το αίμα του Χριστού δεν αποβάλλεται.

Φανταστείτε τον ιερέα, που η ασέβεια η δικιά μας τον υποχρεώνει να καταλύσει ολόκληρον το ποτήριον. Είναι φυσικό να αφήσει υπόλοιπον; Δεν αφήνει υπόλοιπον, τίποτα· αφομοιούται ολόκληρον στον εαυτό του.

Δεν αποβάλλεται τίποτα από τον οργανισμό του ιερέως. Ολόκληρο λοιπόν το σώμα του Χριστού σου. Ο διάκονος λέει «Αμήν», ναι, είθε να γίνει. Εδώ, στην περίπτωση αυτή, υπάρχουν άνθρωποι, Άγιοι, οι οποίοι έβλεπαν το Πνεύμα το Άγιο που κατέβαινε.

και αν δεν το έβλεπαν δεν σηκωνώσανται, στεκώσανται εκεί και περίμεναν να κατέβει, να κάνει την μετουσίωση Ένας εξ αυτών είναι ο Μέγας Βασίλειος, έτερος είναι ο Άγιος Επιφάνιος,

Γύρισε και είδε τον διάκονό του και τον είδε λεπρόν εις το πρόσωπο και του λέγει: «Πήγαινε, δεν θα κοινωνήσεις σήμερα». Και όταν σηκώθη αυτός από κοντά του και ήρθε ο άλλος διάκονος και βοηθούσε αυτός την περίπτωση εκείνη, είδε ξανά την χάρη του Πνεύματος του Αγίου ως περιστεράν.

που ήρθε και έκανε αυτήν τη μεταβολή. Εμείς βέβαια σήμερα, επιτροχάδην, κάνουμε όλα αυτά και δεν μετέχουμε όσο πρέπει του πράγματος, του φρικτού αυτού, το οποίο λαμβάνει χώρα για μας, μέσα εκεί στην Αγία Τράπεζα.

Ο ιερεύς, κατόπιν της προτροπής του Διακόνου, ευλόγησον δέσποτα το Άγιον Πωτήριον λέγει Το δέεν το πω ότι ο Υιόν τούτο τίμειον αίμα του Χριστούς Παρακαλεί, τίμειον αίμα του Χριστούς ποιησον Ο δε διάκονος λέγει «Αμήν» και πάλι προτρέπει τον ιερέα να ευλογήσει αμφότερα τα Άγια, Και των Άρτων και των Υιών Προσθέτη δε έκει μεταβαλλών το πνευματί σου το Αγίο Διά του Πνεύματος του Αγίου να μεταβάλει.

Και ο διάκονος λέει «Αμήν, αμήν, αμήν». Ναι, ναι, να γίνει. Σε αυτή τη στιγμή βέβαια κι εμείς θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί έξω, για να γνωρίζουμε ότι αυτά διαδραματίζονται μέσα. Παλεύει κατά κάποιον τρόπο ο ιερεύς, ο αρχιερεύς, ο διάκονος, όποιοι είναι μέσα, για αυτή τη σοβαρά στιγμή, εκείνη την ώρα.

Αυτή βέβαια την εργασία, όπως ξέρετε, την κάνει ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς. Ο διάκονος ουδέποτε, δεν υψώνει ποτέ. Ο διάκονος ούτε λαμβάνει το Ποτήριον ποτέ ούτε εναποθέτει το Ποτήριον ποτέ — έτσι θα έπρεπε τουλάχιστον, δεν ξέρω τι γίνεται — στην Αγία Τράπεζα.

Του το δίδει ο ιερεύς και το δίδει στον ιερέα ή στον αρχιερέα να το εναποθέσει επί της Αγίας Τραπέζης. Αυτός απλώς διακονεί, δεν λειτουργεί, δεν είναι το όργανον διά του οποίου το Πνεύμα το Άγιο κάνει αυτή την εργασία.

Εδώ στη συνέχεια είναι το ζουμί, το πολύ το δικό μας, ο σκοπός για τον οποίο όλα αυτά τα πράγματα έλαβαν χώραν επί της Αγίας Τραπέζης. Γιατί; «Ώστε γενέσθαι τοις μεταλαμβάνουσιν εις νήψιν ψυχής, εις άφεσιν αμαρτιών, εις κοινωνίαν του Αγίου σου Πνεύματος, εις βασιλείας ουρανών πλήρωμα, εις παρρησίαν την προς σε, μη εις κρίμα ή εις κατάκριμα».

Ώστε όλα αυτά, λέει, έλαβον χώραν, ώστε οι μεταλαμβάνοντες να πλυθεί η ψυχή τους. Όλα τα υλικά πλένονται με υλικά και τα πνευματικά με πνευματικά. Γνωρίζετε πόση προσπάθεια γίνεται για το σώμα, για να διατηρηθεί καθαρό.

Και δεν έχω κανένα λόγο, και ακόμη να γίνει προσπάθεια το πνεύμα. Πώς μπορεί να καθαριστεί μια ψυχή; Διά του αίματος του Κυρίου, λέει. Θα μεταλάβεις, να πλυθεί η ψυχή σου και να αφεθούν οι αμαρτίες. Η αμαρτία είναι κάτι το οποίο δεν το βλέπει ο άνθρωπος. Εν τούτοις όμως είναι αλήθεια. Αυτό ήταν κάτι που εσόκαρε και τους Εβραίους, όταν άκουσαν τον Χριστό, όταν ήκουσαν τον Χριστό και είπε στον τότε παραλυτικόν, που τον κατέβασαν από την οροφή, «τέκνον, ἀφέωνταί σοι».

Είναι αυτός που αφήνει αμαρτίες, και ποιος τις είδε αν έχει και ποιος τις είδε αν τις άφησε; Και ο Χριστός, που είναι ο Θεός, ο οποίος τους συνέλαβε το τι εσκέπτοντο, τους είπε.

Εσείς θέλετε ένα πράγμα που να το βλέπετε, γιατί αυτές τις αμαρτίες δεν τις βλέπετε. Λοιπόν, πάρε το κρεβάτι σου, φεύγα. Όταν δείτε ότι θα πάρει το κρεβάτι του αυτός ο παράλυτος, θα το πιστέψετε. Και πάλι βέβαια δεν το πίστεψαν, αλλά ο Χριστός το έκανε όμως. Είναι κάτι βέβαια που δεν υποπίπτει στις δικές μας τις αισθήσεις, όμως η συνείδησις, ο φρουρός αυτός ο ακοίμητος της ψυχής, που άλλοτε πενθοφορεί και άλλοτε χαίρει, πληροφορεί τον άνθρωπον περί της αφέσεως των αμαρτιών.

Και θα μπορούν να το πούνε πολλοί εξ ημών, οι οποίοι εισήλθον στο εξομολογητήριο με 150 τόνους φορτωμένοι αμαρτίες. Και όταν εξήλθον, εξήλθον ανάλαφροι, έβλεπαν, εχαίροντο, αισθάνοντο μια ξένη ζωή. Φυσούσε επάνω τους και κοιμήθηκαν το πρώτο βράδυ χριστιανικά, χωρίς εφιάλτες.

Τι έγινε, δεν ξέρουμε. Όπως ο ύπνος, ένα τεταρτάκι που λέει, αφαιρεί την κούραση, τη ζαλάδα, τον κεφαλόπονο από τον άνθρωπο μυστηριωδώς, έτσι η χάρη του Πνεύματος του Αγίου, εν τω μυστηρίω αυτό, τόσον της μετανοίας και της εξομολογήσεως, όσον που είναι η προϋπόθεσις και προετοιμασία για τη Θεία Κοινωνία, όσον και το αίμα του Χριστού για τη Θεία Κοινωνία, είναι αυτά που καθαρίζουν την αμαρτία του ανθρώπου και του δίνουν τώρα μία πληροφορία μέσα ότι κάτι έγινε, ότι άλλαξε, ότι είναι διαφορετικό.

Άλλωστε και ο ίδιος το διαπιστώνει, διότι ένα πράγμα που το έβλεπε μαύρο χθες, το βλέπει ότι είναι πράγματι λευκό σήμερα. Και ένα πράγμα που ήταν λευκό χθες, που το έλεγε μαύρο αυτός, βλέπει ακριβώς το σωστό, το αντίθετο.

Ώστε για να είστε της μεταλαμβάνωση. Οι μη μεταλαμβώτες δεν έχουν νη ψυχής. Βρώμικοι ήρθαν, βρώμικοι θα φύγουν.

Είμαστε μάρτυρες κατηγορίας, που πάντοτε τους ρωτάει: «Πού είναι το δώρο;» Τι δουλειά έχετε με μένα; Πρώτα το δώρο και έπειτα το αντίδωρο. Σ' άφησην αμαρτιών, εις κοινωνία του Αγίου σου Πνεύματος. Ελάβομαι λέει στο τέλος Πνεύμα Επουράνιου.

Πού το βρήκες, ποιος σε το έδωσε, πότε το πήρε όσον δεν κοινώνησες. Πώς έλαβες Πνεύμα Επουράνιου, είδω με το φως το αληθινό. Πού το είδες; Δεν είδες τίποτα. Ψεύδεσαι, και εσύ ψάλτη, και εσύ ιερέα, που κανέναν δεν κοινώνησες. Και αν έχεις να κοινωνήσεις κανέναν, τον τιμωρείς να κοινωνήσει στο τέλος, για να διώξεις τους άλλους να πάνε να καπνίσουν και να πάνε από εδώ και από εκεί. Είναι πέντε άνθρωποι να κοινωνήσουν. Εσείς τιμωρημένοι, στο τέλος θα κοινωνήσετε, καταλάβατε; Πού έλαβε Πνεύμα Άγιον και ποιος είδε Πνεύμα Άγιον; Πνεύματος Αγίου κοινωνία, λέγει.

Ως κοινωνή σου λοιπόν είναι το Πνεύμα του Άγιου, Λίγο με το φως το αληθινό εν χορό, το λέμε στο τέλος. Εις Βασιλείας Ουρανών πλήρωμα, να μπούμε και εμείς μέσα. Εις παρρησίαν την προς σε. Χωρίς το σώμα και το αίμα το δικό σου δεν μπορούμε να παρουσιαστούμε.

Νάτο, εκείνο που λέγαμε γρηγορότερα: εργοσωτηρία δεν παρουσιάζει τον άνθρωπο.

Αυτοσωτηρία, κοσμοσωτηρία, Χριστοσωτηρία· αυτό είναι το μυστικό. Πίσω από το Σταυρό του Χριστού θα πάμε. Θυμηθείτε κάποιον που το έχει πει ωραία ο Χριστός και έχει περισωθεί στο 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου.

Το έκαμε ένα γάμο μεγάλο και κάλεσε πολλούς και πήγαν. Και ένας μπήκε μέσα και κάθισε με το κουστουμάκι του. Και πήγε λέει έπειτα και του είπε εσύ φίλε του λέει πώς είσαι η Σιλδεσόδε Ετέρε πώς είσαι η Σιλδεσόδε Έφτασε μέσα και από εκεί μέσα τον έβγαλε.

Πού είναι το κοστούμι σου; Δίκαιος με τα τρία άλφα, Δημητριάδη; Το φτιαξοδικός, τη δικαιοσύνη τη δικιά. Σε αγιάζει η γυναικούλα σου, η φιλενάδουλα σου, η φίλη σου, η δική σου που τα τρώτε μαζί, η γυναίκα σου; Σε στέλνω στον Παράδεισο και έφτασε μέχρι εδώ, το πιάσε μου.

Ε, θυμόφιλε, πού είναι το ένδυμα του γάμου; Πού είναι το κοστούμι; Πού είναι το λευκό; Τι λες τη Μεγάλη Πέμπτη, άνδυμα ούκ έχω ενα εισέζα εν αυτό. Δεν υπάρχει άνδυμα με το δίδιο Χριστός, δεν σου δώσ' το βάφτισμα, το πέταξ' στα μοποπάτια της αμαρτίας ε, της αρκολατρίας ε του κόσμου, για δε μετανοείς, να επιστρέψεις, να σου δώσ' τη στόλη την πρώτη, ο Πατέρας ξανά, εσένα του Ασώτου Υιού, για να παρουσιάσεις με καινούργιο Κωνσταντίνη.

Πας με τη δικαιοσύνη τη δικιά σου και σε αμπαλάρουν. Μακάρι να είστε κι εσείς σαν κι αυτόν ή σαν κι αυτοί. Και μέσα να φτάσεις, από εκεί θα γίνει η ανάπτυξη. Δέστε τον λέει, χέρια και πόδια και ρίχνε τον εκεί που ο τριγμός και ο βρυγμός τον οδόντων Έτσι λέει. Μην πλανώμεθα· δεν υπάρχει δικαιοσύνη.

Πίσω από το αίμα του Χριστού, πίσω από το Σταυρό του Χριστού. Θα φορέσουμε το κοστούμι που δίδει αυτός. Αυτός. Και έτσι θα παρουσιαστούμε. Είναι στρατευομένη η Εκκλησία. Ένας πάει στρατιώτης, θα πάει στον επιλοχία εκεί πέρα, στο συσσίτιο, ρίχνει μια κουβέρτα κάτω και θα πάρει κοστούμι, θα πάρει όλα ό,τι χρειάζεται να ντυθεί, είτε είναι γιατρός είτε είναι δικηγόρος είτε είναι δεν ξέρω τι.

Θα φορέσει τα φανταρίστικα, θα του κόψει το μαλλί, θα βάλει την αρβύλα και θα μπει. Είναι στρατευμένος. Και θα μπει και να κάνει εν-δυο. Έτσι ακριβώς είναι η στρατευομένη Εκκλησία. Διά Χριστού. Θα πας εκεί. Μην πλανάσαι. Στον αμαρτωλόν αυτόν ιερέα. Θα πας να μεταλάβεις, να πάρεις το σώμα και το αίμα του Χριστού, να αλλάξεις το είναι σου, να γίνεις αδερφός του Χριστού κατά χάρη, κατ' επέκταση παιδί του Θεού, για να δικαιούσαι.

ώστε λοιπόν εις παρησίαν την προσέ, μη εις χρήμα ή εις κατάκριμα, δάνει και το ανθρώπινο δεν είμαι άξιος. Σε παρακαλώ, διότι πολλοί πιστεύουν ότι οι μεν, κατά κάποιον τρόπο προετοιμασμένοι με πίστη και με σχετική αγνεία σώματος, κοιλίας, νοός και λοιπά, κοινωνούν και επικοινωνούν σε σωτηρία.

Οι άλλοι, οι οποίοι δεν έχουν τη σχετική ετοιμασία, ανεξομολόγητοι, ατακτοποίητοι, δεν ζήτησαν συγγνώμη, δεν είπαν την καλημέρα με τον άλλον, δεν αποκατέστησαν τις αδικίες ή λοιπά, δεν εκρέμισαν τα κρεβάτια της παρανομίας και όλα αυτά τα πράγματα, και πάλι κοινωνούν, ότι αυτοί, λέγει, κοινωνούν κρασάκι και ψωμάκι, λέγουν ορισμένοι. Πλανώνται. Ο Παύλος λέγει: «μη διακρίνων το σώμα και το αίμα του Χριστού». Ουδέποτε είναι. Μακάρι να ήταν έτσι, μακάρι να ήταν έτσι. Οι μεν έτοιμοι να κοινωνούσαν εις ζωήν αιώνιον, οι δε άλλοι να μην κοινωνούσαν τίποτα. Όχι. Οι ετοιμασμένοι κοινωνούν εις άφεσιν αμαρτιών, οι ανετοίμαστοι και αδιάφοροι εις κόλασιν αιώνια.

Τον μεν καίει τις αμαρτίες, τον δε καίει τας ψυχάς. Μην είσαι κρίμα, είσαι κατάκριμα, τρομάσαι Δεν είναι ψωμάκι και κρασάκι, είναι σώμα και αίμα. Που τους μεν τους λαμπρύνει, τους δε τους κατακαίει. Είναι σαν τον κλήρο, που εάν ο κλήρος είναι στη θέση του, είναι ένα κάρβουνο κόκκινο, που αν δεν είναι στη θέση του, πάλι ένα κάρβουνο μαύρο.

Αν είναι κόκκινο σε καίει, αν είναι μαύρο σε μουτζουρώνει· μην καταπιάνεσαι, πρόσεχέ το. Έτσι λοιπόν ακριβώς γίνεται και σε αυτή την περίπτωση: μη εις κρίμα, εις κατάκριμα.

Εδώ για τους παρόντες, για τη στρατευομένη Εκκλησία, για τον εαυτόν του, για τους πιστούς. Όμως ο Χριστός είναι ο και νεκρών και ζώντων την εξουσίαν έχων. Επάνω στο Άγιο Δισκάριο, στην Αγία Τράπεζα, εκεί είναι ο Χριστός στη μέση, η Θεοτόκος, όπως είχαμε πει, στα δεξιά του.

Τάγματα από εδώ, άγγελοι, αρχάγγελοι κ.λπ. Μπροστά νεκροί και κοιμημένοι, άνθρωποι που δι’ ευλόγους αιτίας δεν είναι στην Εκκλησία. Αστελής, οδηπόρη, υπηρεσία σε διάφορα είναι παρόντες Ο λαός, το Θαβώρ, ο Χριστός, ο Μωσής εν τω προσώπω των νεκρών, ο Ηλίας εν τω προσώπω των ζωντανών και οι Απόστολοι εν τω προσώπω του λαού· έτσι και στην Αγία Τράπεζα επάνω.

Δεν είναι μόνο για τους πιστούς, δεν είναι μόνο για τον λαόν τον ζώντα, αλλά έχει υπόψη του και τον κεκοιμημένο. Αυτή είναι μια αγάπη περισσή του Θεού, την οποία την έχει από καταβολής κόσμου. Από τότε που η Εκκλησία λειτουργεί, υπάρχουν και ευχές και μερίδες διά τους κεκοιμημένους.

Εφόσον υπάρχει ακόμη ανοιχτό το θέμα, όλοι απολαμβάνουν και έτι λαμπρύνονται. Οι Άγιοι γίνονται έτι πιο Άγιοι, γι’ αυτό κανένας να μην παραλείψει ποτέ να μην προσφέρει. Όπως, αν ο Θεός επιτρέψει, να πούμε στη συνέχεια, ότι θα πρέπει να προσφέρει για τους κεκοιμημένους.

Περιμένουν αυτοί από εκεί. Μεγάλο μισθό έχει ο από εδώ και μεγάλη ευλογία ο από εκεί. Αυτά θα τα καταλάβουμε όταν πάμε από εκεί: τι ζημιά κάμαμε για τον εαυτό μας και πώς εστερηθήκαμε εξαιτίας του ότι δεν δείξαμε αγάπη σε εκείνους που έπρεπε να δείξουμε αγάπη.