Presentation by Professor Petros Pasiardis, Session G1

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As you will have seen in the program, this session and its panel have a distinctive feature, and that is what makes them particularly interesting. Apart from the chairman, the moderator, none of the other speakers is a theologian. What is especially significant is that the writings of Elder Joseph, and the Elder himself, are of such great interest that they also attract people from other disciplines—from what we call secular scholarship. And I am confident that, knowing all three speakers as I do, they have the ability to approach him properly. We shall begin with Mr. Pasiardis, Professor of Educational Administration and Pedagogy in the Department of Education at the University of Cyprus.

He will speak to us about the pedagogical and educational teaching of Elder Joseph. We invite him to take the floor.

Your Eminences, Reverend Abbot, venerable Elders and Gerontissas, ladies and gentlemen. Over the past decade, I have systematically conducted studies and research on effective schools and effective teachers, seeking to identify their defining characteristics and thus to connect educational theory with educational praxis. When Mr. Athanasios invited me to give this address, I felt somewhat overwhelmed.

But he said, “Do not worry; I will give you the material.” The seven books on the Elder’s life and work that I have held in my hands during these past months marked the beginning of a journey. Through them I discovered that his writings present, on the one hand, the model of an effective teacher—unquestionably an example for future educators to imitate—and, on the other, emphasize the dynamic relationship between teacher and student. Whether one reads the Elder’s own writings or the works of others who wrote about him, one can easily discern the fundamental principles by which he taught his disciples. A teacher’s primary responsibility is to help every student learn and develop his or her abilities to the greatest possible extent, offering equal opportunities for learning. Every child can learn; every child comes to school with the capacity to learn whatever he or she desires.

Archimandrite Ephraim expresses this clearly in his book A Sense of Immortal Life: Homilies on Elder Joseph the Hesychast, which he kindly gave me with a personal dedication, and for which I warmly thank him: “According to the Elder, all people, regardless of their way of life, wherever they may be and whatever they may be doing, can bear spiritual fruit by devoting themselves to noetic prayer.” The blessed Elder writes concerning this: “The praxis of noetic prayer is to compel yourself to say the Jesus Prayer continually with your lips and to attend without ceasing only to the words, ‘Lord Jesus Christ, have mercy on me.’ When you have done this for a long time, the nous becomes accustomed to it and begins to say it as well; and you experience sweetness, as though you had honey in your mouth.” This defines the purpose of teachers’ instruction, which they communicate to their students in many different ways. In a similar way, the Elder spoke to his young disciple, saying:

“If you pay attention to what I write to you and compel yourself, you will be greatly benefited. All these things happen to you because you do not exert yourself in the Jesus Prayer. So compel yourself. Say the Jesus Prayer continually. Do not let your lips cease at all. In this way, you will become accustomed to it within yourself, and afterward the nous will take it up. Do not grow bold toward the logismoi, the intrusive thoughts, because they will weaken and defile you.” The Elder’s words reveal that a fundamental characteristic of the teacher is faith in the inner strength of the human person, together with the need to set high goals and not allow other thoughts to draw one away from what one has resolved to pursue. A strong and positive self-image, education’s role in shaping students’ goals and expectations, and thus the proper formation of the personality are indispensable for the young student, just as they are for the young monk.

An effective teacher has a personal purpose for wanting to teach and to be in the classroom. This purpose is unique to each teacher and represents his own convictions: matters on which he will not compromise, a deep faith that he carries throughout his adult life, often without even realizing it. Our true purposes are discovered only after a searching examination of the soul. This is why the Elder also used to counsel his disciples in this way. Teachers and students alike must discover for themselves their own path and the means by which, in freedom, they may acquire a living, unceasing, and personal relationship with God. This is achieved through faith expressed in bodily and spiritual ascesis, just as it was in the life of Elder Joseph the Hesychast.

The following passage, again from Archimandrite Ephraim’s book A Sense of Immortal Life, is characteristic of this conviction. He tells us that the Elder’s food consisted of a little dried bread in the afternoon, which he obtained from monasteries for which he made brooms out of shrubs. He followed a strict rule devoted to cultivating prayer within his heart, as Divine Grace had taught him. After that revelation, however, the grace had withdrawn, and now the struggle of labor, order, and searching was required. This was also the conviction of Elder Joseph the Hesychast, the true teacher that he was.

Elder Joseph of Vatopedi writes in his book Elder Joseph the Hesychast: Life, Teaching, and the Ten-Voiced Trumpet: “One of the chief characteristics of these blessed ascetic strugglers was their strict faithfulness to the order of their daily lives.” He told them that the beginning of acquiring character and personality lies in persistently following an ordered and systematic way of life. Indeed, he believed that no other human factor strengthens the desire of our students as much as firm and persistent resolve joined to a methodical program. He concluded by saying that it is now beyond dispute that order in one’s life is the most important factor in spiritual progress. This is also the purpose of the laws and commandments that have been given to human beings since ancient times, whether by God or by men.

Elder Joseph of Vatopedi continues by saying that among the duties the ever-memorable Elder taught them during the first days of his wise guidance were good order and a consistent rule, while he described disorder in the darkest terms. He would also recount various incidents from the lives of more recent spiritual elders, especially Elder Theophylaktos, who excelled in virtues and spiritual gifts at the hesychasteria, the hermitages, of Saint Artemios. Elder Theophylaktos lived his entire life as an ascetic and hesychast, keeping a strict fast. He did not even eat oil. At one point he received a disciple, the man later known as Arsenios, and spoke to him briefly, for the blessed Elder practiced restraint even in speech:

“My child, if you are going to remain with me, I want your life to have order and a consistent rule, because without these you cannot become a monk. Look carefully at our belongings around you, as I show them to you. Our stool is there.

Our cup is there, the basins are there, the dried bread is there, and everything else is where you see it. I want always to find them in those places. If you happen to make a mistake, the first time I will remind you of the proper place for the object, but I will not tolerate its happening a second time.” The order and discipline described in this passage closely resemble the instructions and lesson plans that teachers prepare today in order to give direction and structure to their teaching and guidance of young students, when they have a clear awareness of why they teach. We can also see how wise the Elder was as a teacher when he said that the first time you make a mistake, you should use it as an opportunity and experience for learning. It must not, however, happen a second time. This is also what a good teacher does.

Another important factor contributing to a teacher’s effectiveness is awareness of his own behavior. Because he understands his own behavior, he can help his students not to be overly concerned with successes and failures, since these are judgments imposed externally by others. Instead, he can help them place greater emphasis on searching their own souls, something Elder Joseph the Hesychast also taught his disciples. As Archimandrite Ephraim reminds us once again in his book A Sense of Immortal Life: “Outwardly, the ascetic life appears monotonous. Yet within this ordered and simple life, and within hesychia, inner stillness, a person looks deeply within himself.

By the power of the light of prayer, he watches over his inner world and examines every thought and every action those thoughts convey. The first evangelical Beatitude is, ‘Blessed are the poor in spirit,’ which is humility, the character of Christ; and Christ says, ‘Learn from Me, for I am gentle and humble in heart.’ Thus, through the divine uncreated energy, the ascetic drives away hatred, anger, jealousy, and envy, always taking care to oppose not other people but wickedness. In this way he acquires love, the summit of all the virtues, which makes him like God, because God is love—and a good teacher is love. In light of this, successes and failures are value judgments that others make about our behavior, and they may bear no relation to reality. But by attending to our feelings, which are influenced by our experiences without being determined by them,

we come to understand our own behavior through continuous and unceasing introspection and searching of the soul, amid the calm of the monk’s ordered and simple life. By defining his own purpose and remaining aware of his own behavior, every teacher feels prepared and confident enough to face both ordinary and unexpected events in the classroom.

His personality also possesses the quality of flexibility and flow. This enables each teacher to develop alternative ways of thinking and solutions suited to the particular group of students before him. This quality may be described as the connecting link between previous knowledge and experience and the circumstances of the present moment, because it assists the process of learning.

Unfortunately, what we often observe is not a genuine connection between past and present situations, but merely an attempt by young teachers to match one with the other. At what point, then, do good teachers distinguish themselves? What sets them apart is their ability to learn from their mistakes because they are aware of their own behavior. Most new teachers cannot consciously recall their own behavior and have no idea why they feel that something they did should be considered good or bad. They were probably too preoccupied with anxiety about the results of their actions and therefore did not pay attention to their own behavior. This accords with what Elder Joseph of Vatopedi says once again in his book about the Elder, Life, Teaching, and the Ten-Voiced Trumpet: there are three comprehensive ways in which the enemy generally wages war against the human person. The first is:

to lead a person astray so that he remains in ignorance and unbelief and thus loses his salvation. The second, after he has come to knowledge and faith, is to lead him into false belief, far from our One, Holy, Catholic, and Apostolic Church, so that he gains nothing from that faith, as though he had been paid in counterfeit coins. The third, more intricate and darker way is to deceive him through self-confidence and vainglory and take away everything he has prepared through his labors, because the Lord resists the proud. As the chief means of defense, the Elder recommends self-knowledge, and the greater part of his teaching is directed toward this purpose. He demonstrates in practice that every good thing—even apatheia, freedom from the passions, and adoption as a son, when a person is counted worthy of them—is a gift bestowed by God. The general conclusion from this stage into which the Elder introduces us is:

the assault upon and warfare against the spirit of vainglory, following the establishment of practical good order through bodily labors and entry into the realm of the Jesus Prayer. The evil one’s great persistence in this battle is aimed at taking a person captive through false ideas and delusion. For this warfare is not bodily; that is, it does not concern the passions belonging to the desiring part of the soul, but chiefly those belonging to its rational part. And, of course, as the Greek philosopher Plato also says, the central concern of the educational relationship is how the human person may become happy through the rule of the rational faculty over the spirited and desiring faculties. Teachers’ effectiveness is also directly connected with the particular stages of professional development and maturity they have reached or are striving to attain.

Young teachers are usually at the first stage of professional development when they begin teaching, just as young monks are when they set out on the great journey toward self-knowledge. They fear various disciplinary problems, worry that they may not be liked by their students or colleagues, wonder whether their lessons are well organized and promote learning, and are also concerned about everything taking place in the school or, more generally, in the monastery. Certainly, these fears limit their success, but at the same time they are an inseparable part of the process of becoming a good teacher, just as they are of becoming a true monk. At this first stage of professional maturation, there is an intense personal concern for survival.

The teacher is concerned exclusively with his own survival. He is beset by feelings of insecurity, a lack of self-confidence, and an inability to take initiative. He tries to impose control over his classroom so that he will appear competent in the eyes of both his students and his colleagues. Effective teachers at this first stage of maturity are focused chiefly on themselves.

Trapped in their own fears and having achieved little or no success in their work, they struggle to free themselves from those fears. They try to become aware of their own behavior and clarify their own purposes by searching their souls, until they gain sufficient self-confidence and cease judging their present activities on the basis of past experiences. I believe this stage corresponds to what Archimandrite Ephraim describes in the same book, A Sense of Immortal Life, regarding the monk’s stages of theological development.

He calls the first theological stage the purificatory stage, because it purifies a person by stirring him to metanoia, to repentance, with the help of prayer. The monk struggles for his own deliverance, because he understands that a person progresses spiritually when he is freed from his own passions and anxieties. As he characteristically says: “Whatever eagerness you have for spiritual things is entirely the work of grace; nothing belongs to you. Grace secretly accomplishes everything. Therefore, when you exert yourself, this grace remains with you for a certain number of years.” He continues: “And if a person progresses through noetic prayer, he receives another grace, very different from the first. This is called illuminating grace. Through it he receives the light of knowledge and is raised to theoria, the divine vision of God. Not lights,” he says, “not fantasies, not images, but clarity of the nous, purity from intrusive thoughts, and depth of understanding.”

For this grace to come, the person who prays must possess deep hesychia, inner stillness, and have an unerring guide. Teachers in the second stage of professional development act in a similar way. The stage of illumination, the second theological stage, gives both the monk and the teacher a clear path. With self-confidence and no anxiety about survival, they devote time to organizing their work and planning lessons and activities. Trusting in their abilities, they labor to fulfill the purpose of their teaching, thereby expressing in a practical way their love both for their students and for the vocation they serve.

The final stage represents the highest level of professional maturity, at which the teacher’s purpose is now to have an effect on his students. The teachers’ priority is no longer their own survival, nor even their teaching as such, but above all their students.

They care about and are concerned with the effect they have on their students’ lives, because they love them and share their life with them. For example, they are concerned about whether their students know how to apply what they have learned, whether their social and emotional needs are being met, and even whether they are being led toward a mature way of thinking. They regard their students as friends and know their interests, needs, fears, and abilities. The students’ needs hold first place in planning and serve as the starting point for the various methods of teaching. Through discussion, reflection, and the use of new sources, teachers try to respond more fully to their students’ needs, with the ultimate aim of leading them to the next and higher level of learning. They know what changes they want to bring about in their students, who participate actively in the teaching process.

I believe this corresponds to the third state, in which grace overshadows the person. As Archimandrite Ephraim says, after these stages comes perfecting grace, which is a great gift. The foregoing also agrees with what Elder Joseph of Vatopedi says in the same book about Saint Joseph the Hesychast: that, through the grace of God and his active ascetic labor, the struggler completes the first stage of metanoia, of repentance. This stage is called purificatory and means that he has overcome the passions of the flesh. He restrains the desiring part of the soul to what is necessary, while the senses are subjected to the nous, so that they neither demand nor carry out anything according to desire. Divine Grace now remains within the person’s nous, no longer as a perceptible visitation and consolation appearing from time to time, but as a permanent and indwelling state. It then raises him to the second stage of spiritual life, called the stage of illumination.

During the period of active ascetic labor, the nous subjected the senses to reason and brought about balance in the proper use of things. From the middle rank, the stage of illumination, the stage of theoria, of divine vision, begins for the true strugglers of repentance. This is no longer an invention of the nous, nor an effort made according to its own will or planning, but the authority and dominion of Divine Grace. The Elder then speaks of the three states in which the human person finds himself after the Fall, corresponding to the three doctrinal states I mentioned earlier. In the same way, every teacher is at a particular stage of maturity and moves from one stage to another over the course of a positive professional career. The point of reference differs at each stage of maturity, and therefore so does the teacher’s behavior.

The effective teacher strives to reach the third stage of maturity—that is, the perfecting state, or the overshadowing of grace—where his teaching is illumined by the love and grace of God. This, in turn, affects the lives of his students and the relationship between educator and learner, just as it does the relationship between monk and obedient disciple. The educational process is therefore a relationship of interaction between the educator and the one being educated. This is its dialogical structure. By various means it seeks to shape and stabilize, or to change, the child’s behavior. This is its goal-directed structure. And it unfolds within a social setting, seeking to bring together what is and what ought to be, tradition and renewal, and the demands of society with the needs of the individual. This is its dialectical structure. None of this can be achieved unless there is a relationship of self-giving educational love.

Archimandrite Ephraim presents this very aptly when speaking about Saint Joseph the Hesychast. As he tells us, the blessed Saint Joseph confessed that, for every soul an elder takes under his care, a very heavy chain is placed around his neck. This requires great and unfeigned love, not disobedience and contradiction. The elder’s love is selfless, pure, and spiritual. In the words of Ephraim of Katounakia, an elder’s fatherly love is exceedingly lofty. We might even say that the elder’s love is not paternal but maternal. It resembles the love of a mother according to the flesh, yet it is free from sentimentality and filled with the Spirit. Furthermore, the teacher–student relationship rests upon obedience, as described in this pattern of elder and obedient disciple, corresponding to the pattern of teacher and student that the Lord Himself put into practice during His earthly life.

Through obedience, a relationship of spiritual fatherhood is created—a relationship of spiritual unity and intimate communion between the obedient disciple and the elder. This spirit of mutual indwelling, created by obedience, brings spiritual security to the disciple. The elder therefore seeks to bring the disciple’s will into harmony with the will of God, and concludes that the obedient disciple receives grace more quickly than the hesychast. In conclusion, we could say that obedience is everything for the monk. It is the driving force, the fuel for the life of his spiritual personhood, and the means by which he acquires the Holy Spirit. Spiritual study is suited to stillness and enclosure, just as the student is joined to his teacher. Consequently, the purpose of education toward which both teacher and student should strive is...

Faith in God and a virtuous life; the advancement of the person as a bearer of culture; the creation of a harmonious life among the members of society; and the fullest possible development of spirituality. In closing, I believe it is important to emphasize that the work of Saint Joseph the Hesychast—who had no teacher of the spiritual life and no guide to initiate him into the inner depths of hesychia, but was taught by God—reveals his faith and conviction that the purpose of education can be nothing other than the unfolding of the human person’s potential being: that is, his innate dispositions and capacities. It is their development, formation, and activation, so that these inner powers may become fully realized being. Thank you.

We thank Mr. Pasiardis for his presentation and for the bridges he has sought to build between theology and education—or for the analogies, correspondences, and perhaps even the points of divergence that exist between the elder and the educator, or between the obedient disciple and the student.

Θα είδατε στο πρόγραμμα, η συνεδρία αυτή και το πάνελ αυτής της συνεδρίας έχει μια ιδιαιτερότητα και ένα ενδιαφέρον που προέρχεται από αυτή την ιδιαιτερότητα. Δεν είναι κανείς, εκτός από τον προεδρεύοντα, από τον συντονιστή, δεν είναι κανείς άλλος θεολόγος. Το μεγάλο ενδιαφέρον είναι ότι τα κείμενα και ο ίδιος ο Γέροντας Ιωσήφ έχουν τόσο ενδιαφέρον, που τον προσεγγίζουν και άνθρωποι από άλλες επιστήμες, από τη θύραθεν, όπως λέμε, επιστήμη, και νομίζω, έχω τη βεβαιότητα, γιατί, απ’ όσο ξέρω και τους τρεις, έχουν τις ικανότητες να τον προσεγγίσουν σωστά. Αρχίζουμε από τον κύριο Πασιαρδή, ο οποίος είναι καθηγητής της παιδαγωγικής και εκπαιδευτικής διοίκησης στο Παιδαγωγικό Τμήμα της Κύπρου.

Θα μας μιλήσει για τον παιδαγωγικό και μορφωτικό λόγο του Γέροντος Ιωσήφ. Τον παρακαλούμε να πάρει τον λόγο.

Σεβασμιότατοι, Άγιε Καθηγούμενε, σεβαστοί Γέροντες, Γερόντισσες, κυρίες και κύριοι. Την τελευταία δεκαετία ασχολήθηκα συστηματικά με μελέτες και έρευνες για το αποτελεσματικό σχολείο και για τον αποτελεσματικό εκπαιδευτικό, προσπαθώντας να επισημάνω τα χαρακτηριστικά γνωρίσματά τους και να συνδέσω έτσι την παιδαγωγική θεωρία και πράξη. Όταν μου πρότεινε ο κύριος Αθανάσιος να κάνω την παρούσα ομιλία, ένιωσα λίγο δέος.

Είπε όμως: «Μην αγωνιάς, θα σου δώσω εγώ το υλικό». Τα επτά βιβλία για τη ζωή και το έργο του Γέροντα, που κρατούσα τους τελευταίους μήνες στα χέρια μου, ήταν η αρχή του ταξιδιού μου για να μάθω ότι μέσα από τα κείμενά του διαμορφώνεται, αφενός, το πρότυπο του αποτελεσματικού εκπαιδευτικού, που αδιαμφισβήτητα αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση για τους μελλοντικούς εκπαιδευτικούς, και, αφετέρου, τονίζεται η δυναμική σχέση δασκάλου-μαθητή. Διαβάζοντας είτε τα ίδια τα κείμενα του Γέροντα είτε των άλλων που έγραψαν γι’ αυτόν, εύκολα μπορεί κανείς να ξεχωρίσει τις βασικές αρχές της διδασκαλίας του προς τους μαθητές του. Πρωταρχική ευθύνη του εκπαιδευτικού είναι να βοηθήσει όλους τους μαθητές να μάθουν και να αναπτύξουν τις ικανότητές τους στον μέγιστο δυνατό βαθμό, προσφέροντας ίσες ευκαιρίες μάθησης, γιατί το κάθε παιδί μπορεί να μάθει, το κάθε παιδί έρχεται στο σχολείο με όλες τις δυνατότητες για να μάθει ό,τι θέλει.

Χαρακτηριστικά αναφέρει ο Αρχιμανδρίτης Εφραίμ στο βιβλίο του «Αίσθησις Ζωής Αθανάτου — Ομιλίες για τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή», το οποίο είχε την καλοσύνη να μου χαρίσει με ειδική αφιέρωση και τον οποίο ευχαριστώ θερμά: «Όλοι οι άνθρωποι, κατά τον Γέροντα, ανεξάρτητα από τον τρόπο ζωής τους, όπου κι αν ευρίσκονται, ό,τι και να κάνουν, μπορούν να αποδώσουν πνευματικά ασχολούμενοι με τη νοερά προσευχή». Γράφει περί τούτου ο μακάριος Γέροντας: «Η πράξη της νοεράς προσευχής είναι να βιάσεις τον εαυτό σου να λέγεις συνεχώς την ευχή με το στόμα, αδιαλείπτως να προσέχεις μόνο στα λόγια “Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον”. Όταν αυτό πολυχρονίσει, το συνηθίζει ο νους και το λέει και γλυκαίνεσαι σαν να έχεις μέλι στο στόμα σου». Αυτό καθορίζει τον σκοπό της διδασκαλίας των εκπαιδευτικών, τον οποίο γνωστοποιούν και στους μαθητές τους με πολλούς και ποικίλους τρόπους. Με ανάλογο τρόπο μιλούσε και ο Γέροντας στον νεαρό μαθητή, λέγοντας:

«Εάν προσέχεις ό,τι σου γράφω και βιάζεις τον εαυτό σου, θα εύρεις μεγάλη ωφέλεια. Αυτά όλα σου γίνονται διότι δεν βιάζεσαι στην ευχή. Λοιπόν, βιάσου. Λέγε διαρκώς την ευχή. Μην πάψεις καθόλου το στόμα. Έτσι θα τη συνηθίσεις μέσα σου και κατόπιν θα την παραλάβει ο νους. Μην ξεθαρρεύεις στους λογισμούς, διότι μαλακώνεσαι και μολύνεσαι». Τα λόγια του Γέροντα φανερώνουν πως βασικό χαρακτηριστικό γνώρισμα του εκπαιδευτικού είναι η πίστη στην εσωτερική δύναμη του ανθρώπου, στην αναγκαιότητα να θέτει στόχους υψηλούς και να μην αφήνει άλλες σκέψεις να τον παρασύρουν από αυτό που έχει θέσει. Η σημαντικότητα μιας υψηλής αυτοεικόνας, ο ρόλος της εκπαίδευσης στη διαμόρφωση στόχων και προσδοκιών στους μαθητές και, με αυτόν τον τρόπο, η κατάλληλη δόμηση προσωπικότητας είναι εκ των ων ουκ άνευ για τον νεαρό μαθητή, όπως βεβαίως είναι για τον νεαρό μοναχό.

Ο αποτελεσματικός εκπαιδευτικός έχει προσωπικό σκοπό για τον οποίο θέλει να διδάσκει και να βρίσκεται στην αίθουσα διδασκαλίας. Ο σκοπός διδασκαλίας είναι προσωπικός για τον καθένα εκπαιδευτικό και αντιπροσωπεύει τις δικές του πεποιθήσεις, πράγματα για τα οποία δεν συμβιβάζεται, μια βαθιά πίστη την οποία κουβαλά μαζί του σε όλη τη ζωή ως ενήλικας, χωρίς καν να το γνωρίζει. Οι γνήσιοι σκοποί ανακαλύπτονται μόνο ύστερα από εξονυχιστική έρευνα της ψυχής μας. Γι’ αυτό συνήθιζε να συμβουλεύει τους μαθητές του και ο Γέροντας. Εκπαιδευτικοί και μαθητές θα πρέπει να ανακαλύψουν από μόνοι τους την προσωπική τους οδό και τον τρόπο για να αποκτήσουν εν ελευθερία μια ζωντανή και αδιάκοπη προσωπική σχέση με τον Θεό. Αυτό επιτυγχάνεται με πίστη στη σωματική και πνευματική άσκηση, όπως ακριβώς και ο Γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής.

Το παρακάτω απόσπασμα από το βιβλίο, πάλι, του Αρχιμανδρίτη Εφραίμ, «Αίσθησις Ζωής Αθανάτου», είναι χαρακτηριστικό αυτής της πεποίθησης, όταν μας αναφέρει ότι το φαγητό του ήταν λίγο παξιμάδι κατά τις απογευματινές ώρες της ημέρας, και αυτό το έπαιρνε από τις μονές για τις οποίες έφτιαχνε σκούπες από θάμνους. Είχε ως αυστηρό πρόγραμμα την καλλιέργεια της προσευχής μέσα στην καρδιά του, όπως τον δίδαξε η Θεία Χάρις, η οποία μετά την αποκάλυψη εκείνη είχε συσταλεί και τώρα χρειαζόταν ο αγώνας της εργασίας, του προγραμματισμού και της αναζητήσεως. Αυτά πίστευε και ο Γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής, ως πραγματικός δάσκαλος που ήταν.

Αναφέρει ο Γέρων Ιωσήφ ο Βατοπεδινός στο βιβλίο του «Ο Γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής — Βίος, Διδασκαλία, Η Δεκάφωνος Σάλπιγξ»: «Ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά των ευλογημένων αυτών αγωνιστών ήταν η ακρίβεια στο πρόγραμμα της ζωής τους». Τους έλεγε πως η αρχή της αποκτήσεως χαρακτήρα και προσωπικότητος βρίσκεται στην επιμονή να ακολουθείται προγραμματισμένος και συστηματικός τρόπος ζωής. Μάλιστα, θεωρούσε ότι κανένας άλλος ανθρώπινος παράγοντας δεν ενισχύει την επιθυμία των μαθητών μας όσο η ισχυρή και επίμονη αποφασιστικότητα και το μεθοδευμένο πρόγραμμα. Κατέληγε δε λέγοντας ότι είναι αναντίρρητη πλέον απόδειξη ότι το πρόγραμμα στη ζωή είναι ο κυριότερος συντελεστής της πνευματικής προόδου. Αυτός είναι και ο σκοπός των νόμων και των εντολών που έχουν δοθεί από την αρχαιοτάτη εποχή στον ανθρώπινο βίο, είτε από τον Θεό είτε από τους ανθρώπους.

Συνεχίζοντας, ο Γέρων Ιωσήφ ο Βατοπεδινός αναφέρει ότι ανάμεσα στα καθήκοντα που μας δίδαξε και ο αείμνηστος Γέροντας, κατά τις πρώτες ημέρες της σοφής καθοδηγήσεώς του, ήταν η ευταξία και το πρόγραμμα, ενώ περιέγραφε την ακαταστασία με τα μελανότερα χρώματα. Συνήθιζε επίσης να αναφέρει και διάφορα περιστατικά από τη ζωή νεωτέρων πνευματικών γερόντων και ιδίως του Γέροντος Θεοφυλάκτου, ο οποίος διέπρεψε σε αρετές και πνευματικά χαρίσματα στα ησυχαστήρια του Αγίου Αρτεμίου. Ο Γέροντας Θεοφύλακτος έζησε όλη του τη ζωή ασκητής και ησυχαστής με αυστηρή νηστεία. Δεν έτρωγε ούτε λάδι. Κάποτε δέχθηκε έναν υποτακτικό, τον μετέπειτα Αρσένιο, και του είπε λακωνικά, γιατί ο ευλογημένος εγκρατευόταν και στην ομιλία του:

«Παιδί μου, αν θα μείνεις μαζί μου, θέλω να έχεις τη ζωή σου τάξη και πρόγραμμα, γιατί χωρίς αυτά δεν γίνεσαι καλόγερος. Κοίταξε γύρω τα πράγματά μας, καθώς θα σου τα δείχνω. Εκεί είναι το σκαμνί μας.

Εκεί είναι το κύπελλο, εκεί είναι οι λεκάνες, εκεί είναι το παξιμάδι και τα υπόλοιπα, όπως τα βλέπεις. Θέλω να τα βρίσκω πάντοτε εκεί. Αν τυχόν κάνεις λάθος, την πρώτη φορά θα σου υπενθυμίσω τη σωστή θέση του πράγματος, αλλά δεν θα ανεχθώ να συμβεί αυτό για δεύτερη φορά». Η τάξη και η ευταξία, όπως περιγράφεται στο απόσπασμα αυτό, μοιάζει πολύ με τις οδηγίες και τα σχέδια μαθήματος που φτιάχνουν οι σημερινοί εκπαιδευτικοί για να έχουν πορεία και πρόγραμμα στη διδασκαλία και καθοδήγηση των νεαρών μαθητών τους, όταν έχουν ξεκάθαρη επίγνωση του σκοπού για τον οποίο διδάσκουν. Επίσης φαίνεται πόσο σοφός ήταν ο Γέροντας ως δάσκαλος, όταν αναφέρει πως την πρώτη φορά που θα κάνεις λάθος θα το χρησιμοποιήσεις ως μαθησιακή διαδικασία και εμπειρία. Δεν πρέπει όμως να συμβεί για δεύτερη φορά. Αυτό κάνει και ο σωστός δάσκαλος.

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας που συμβάλλει στην αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού είναι η επίγνωση της δικής του συμπεριφοράς. Ο ίδιος είναι γνώστης της δικής του συμπεριφοράς και μπορεί, με αυτόν τον τρόπο, να βοηθήσει τους μαθητές του να μη νοιάζονται τόσο πολύ για επιτυχίες και αποτυχίες, διότι αυτά είναι κρίσεις που δίνονται εξωτερικά από κάποιους άλλους, αλλά, απεναντίας, να δίνουν πιο πολύ έμφαση στην ανίχνευση της ψυχής, κάτι που δίδασκε και ο Γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής στους δικούς του μαθητές. Όπως και πάλι μας θυμίζει ο Αρχιμανδρίτης Εφραίμ στο βιβλίο του «Αίσθησις Ζωής Αθανάτου»: «Η ασκητική ζωή εξωτερικά είναι μια μονοτονία. Μέσα όμως στο πρόγραμμα αυτό, στη λιτή ζωή και την ησυχία, ο άνθρωπος ενδοσκοπεί.

Παρακολουθεί τον εσωτερικό του κόσμο με τη δύναμη του φωτός της προσευχής και ελέγχει όλες τις σκέψεις και τις ενέργειες που αυτές μεταφέρουν. Στον πρώτο ευαγγελικό μακαρισμό, “μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι”, που είναι η ταπείνωση, ο χαρακτήρας του Χριστού, και “μάθετε απ’ εμού ότι πράος ειμι και ταπεινός τη καρδία”. Έτσι, αποδιώκοντας με τη Θεία ενέργεια το μίσος, τον θυμό, τη ζήλια, τον φθόνο και προσέχοντας διαρκώς να εχθρεύεται όχι τους ανθρώπους αλλά την κακία, αποκτά ο ασκητής την αγάπη, την κορυφή όλων των αρετών, που τον κάνει όμοιο με τον Θεό, γιατί ο Θεός αγάπη εστί και ο καλός δάσκαλος αγάπη εστί. Σύμφωνα με αυτά, επιτυχίες και αποτυχίες είναι αξιολογικές κρίσεις που άλλοι κάνουν για τη συμπεριφορά μας και ίσως να μην έχουν σχέση με την πραγματικότητα. Βασιζόμενοι όμως πάνω στα συναισθήματά μας, τα οποία επηρεάζονται από τις εμπειρίες μας αλλά δεν καθορίζονται από αυτές,

γινόμαστε γνώστες της δικής μας συμπεριφοράς μέσα από τη συνεχή και αδιάλειπτη ενδοσκόπηση και ανίχνευση της ψυχής, στην ηρεμία του προγράμματος και της λιτής ζωής του μοναχού. Ο κάθε εκπαιδευτικός, καθορίζοντας τον δικό του σκοπό και έχοντας επίγνωση της δικής του συμπεριφοράς, αισθάνεται έτοιμος και βέβαιος να αντιμετωπίσει συνηθισμένα αλλά και απροσδόκητα γεγονότα στην τάξη του.

Στην προσωπικότητά του υπάρχει και το στοιχείο της ροής. Το στοιχείο της ροής δίνει τη δυνατότητα στον κάθε εκπαιδευτικό να δημιουργεί εναλλακτικούς τρόπους σκέψης, αλλά και λύσεις που να ανταποκρίνονται στα δεδομένα της συγκεκριμένης ομάδας μαθητών. Η ροή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο συνδετικός κρίκος μεταξύ προηγούμενων γνώσεων και εμπειριών στα δεδομένα της στιγμής, γιατί βοηθά στη διαδικασία της μάθησης.

Δυστυχώς, αυτό που παρατηρείται δεν είναι σύνδεση των προηγούμενων καταστάσεων με τις τωρινές, αλλά συνταίριασμά τους από τους νεαρούς εκπαιδευτικούς. Σε ποιο, λοιπόν, σημείο ξεχωρίζουν οι καλοί εκπαιδευτικοί; Εκείνο που τους κάνει να διαφέρουν είναι ότι έχουν την ικανότητα να μαθαίνουν από τα λάθη τους, έχοντας επίγνωση της συμπεριφοράς τους. Οι πιο πολλοί νέοι εκπαιδευτικοί δεν μπορούν συνειδητά να επαναφέρουν στη μνήμη τους τη δική τους συμπεριφορά και δεν έχουν ιδέα για ποιο λόγο νιώθουν ότι έκαμαν κάτι που θεωρείται καλό ή κακό. Ήταν μάλλον πολύ απασχολημένοι με τις ανησυχίες τους σχετικά με τα αποτελέσματα των πράξεών τους και, συνεπώς, δεν έδωσαν έμφαση στη δική τους συμπεριφορά. Τα πιο πάνω συνάδουν με αυτά που αναφέρει και πάλι ο Γέρων Ιωσήφ ο Βατοπεδινός στο βιβλίο του για τον Γέροντα, «Βίος, Διδασκαλία, Η Δεκάφωνος Σάλπιγξ», ότι τρεις είναι οι περιεκτικοί τρόποι του γενικού πολέμου του εχθρού κατά του ανθρώπου. Ο πρώτος:

να πλανέσει τον άνθρωπο, ώστε να μείνει στην άγνοια και απιστία και έτσι να χάσει τη σωτηρία του. Ο δεύτερος είναι, μετά την επίγνωση και την πίστη, να πλανηθεί σε λανθασμένη πίστη, μακριά από τη Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία μας, και έτσι να μην κερδίσει τίποτα από την πίστη του αυτή, σαν να αμείφθηκε με κίβδηλα νομίσματα. Ο τρίτος, περιπλοκότερος και σκοτεινότερος τρόπος, είναι να τον πλανέψει με την αυτοπεποίθηση και κενοδοξία και να του πάρει ό,τι με κόπο ετοίμασε, γιατί ο Κύριος υπερηφάνοις αντιτάσσεται. Ως κύριο αμυντικό μέσο, ο Γέροντας συνιστά την αυτογνωσία και το μεγαλύτερο μέρος του λόγου του τείνει προς αυτόν τον σκοπό. Πείθει έμπρακτα ότι κάθε αγαθό, αυτή η ίδια η απάθεια και η υιοθεσία, όταν ο άνθρωπος καταξιωθεί, είναι δωρεές που χαρίζονται από τον Θεό. Το γενικό συμπέρασμα από τη βαθμίδα αυτή που μας εισάγει ο Γέροντας:

η επίθεση και ο πόλεμος κατά του πνεύματος της κενοδοξίας μετά από την πρακτική ευταξία, διαμέσου των σωματικών κόπων και την είσοδον στα όρια της ευχής. Η μεγάλη επιμονή του πονηρού στην πάλη αυτή αποσκοπεί να αιχμαλωτίσει τον άνθρωπο στη λανθασμένη ιδέα και πλάνη. Γιατί ο πόλεμος εδώ δεν είναι σωματικός, δεν αφορά δηλαδή τα πάθη που ανήκουν στο επιθυμητικό μέρος της ψυχής, αλλά κυρίως αυτά που ανήκουν στο λογιστικό. Και βεβαίως, όπως αναφέρει και ο Έλληνας φιλόσοφος Πλάτων, επίκεντρο της παιδαγωγικής σχέσης είναι πώς να γίνει ο άνθρωπος ευτυχισμένος μέσα από την επικράτηση του λογιστικού πάνω στο θυμοειδές και το επιθυμητικό. Η αποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών συνδέεται άμεσα και με τα συγκεκριμένα στάδια επαγγελματικής ανάπτυξης και ωρίμανσης, στα οποία βρίσκονται ή επιδιώκουν να φτάσουν.

Οι νεαροί εκπαιδευτικοί βρίσκονται συνήθως στο πρώτο στάδιο επαγγελματικής ανάπτυξης όταν αρχίζουν τις διδασκαλίες τους, όπως και όταν οι νεαροί μοναχοί ξεκινούν το μεγάλο ταξίδι για την αυτογνωσία. Φοβούνται τα διάφορα προβλήματα πειθαρχίας, ανησυχούν αν δεν θα είναι αγαπητοί στους μαθητές ή στους συναδέλφους τους, διερωτώνται αν τα μαθήματά τους είναι καλά οργανωμένα και προάγουν τη μάθηση, αλλά και για καθετί που διαδραματίζεται στο σχολείο ή στη μονή γενικότερα. Σίγουρα, οι φόβοι περιορίζουν την επιτυχία τους, αλλά την ίδια στιγμή είναι και αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας για να γίνει κάποιος καλός εκπαιδευτικός, όπως ακριβώς για να γίνει ένας πραγματικός μοναχός. Σε αυτό το πρώτο στάδιο επαγγελματικής ωρίμανσης υπάρχει έντονη προσωπική ανησυχία για επιβίωση.

Ο εκπαιδευτικός ενδιαφέρεται αποκλειστικά για τη δική του επιβίωση. Διακατέχεται από αισθήματα ανασφάλειας, έλλειψης αυτοπεποίθησης και πρωτοβουλίας και προσπαθεί να επιβάλει έλεγχο στην τάξη του, ώστε να φαίνεται καλός στα μάτια των μαθητών του αλλά και των συναδέλφων του. Οι αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί στο πρώτο στάδιο ωρίμανσης επικεντρώνονται κυρίως στον εαυτό τους.

Παγιδευμένοι στους δικούς τους φόβους και με λίγες ή καθόλου επιτυχίες στην εργασία τους, αγωνίζονται να απαλλαγούν από αυτούς. Προσπαθούν να είναι γνώστες της συμπεριφοράς τους και να ξεκαθαρίσουν τους δικούς τους σκοπούς, ανιχνεύοντας την ψυχή τους, μέχρι που να αποκτήσουν αρκετή αυτοπεποίθηση και να μην κρίνουν τις δραστηριότητές τους με βάση τις προηγούμενες εμπειρίες. Το στάδιο αυτό θεωρώ πως σχετίζεται με όσα αναφέρει ο Αρχιμανδρίτης Εφραίμ στο ίδιο βιβλίο, «Αίσθησις Ζωής Αθανάτου», με το θεολογικό στάδιο ανάπτυξης του μοναχού.

Το πρώτο θεολογικό στάδιο το ονομάζει καθαρτικό, το οποίο καθαρίζει τον άνθρωπο, γιατί τον διεγείρει εις μετάνοιαν με τη βοήθεια της προσευχής. Ο μοναχός αγωνίζεται για την προσωπική του λύτρωση, γιατί κατανοεί ότι ο άνθρωπος προοδεύει πνευματικά όταν είναι απαλλαγμένος από τα δικά του πάθη και ανησυχίες. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: «Η κάθε προθυμία εις τα πνευματικά όπου έχεις, όλα της χάριτος είναι· ιδικόν σου δεν είναι τίποτε. Αυτή μυστικώς όλα ενεργεί. Αυτή, λοιπόν, η χάρις, όταν βιάζεσαι, παραμένει μαζί σου ορισμένα χρόνια». Συνεχίζει δε λέγοντας ότι «και αν προκόψει ο άνθρωπος διά της νοεράς προσευχής, λαμβάνει άλλη χάρη, πολύ διαφορετική. Η άλλη ονομάζεται φωτιστική. Κατ’ αυτήν λαμβάνει φως γνώσεως, ανάγεται εις θεωρίαν Θεού. Όχι φώτα», όπως αναφέρει, «όχι φαντασίες, όχι εικονισμοί, αλλά διαύγεια νοός, καθαρότης λογισμών, βάθος εννοιών».

Για να έρθει, πρέπει ο ευχόμενος να έχει πολλήν ησυχία και οδηγό απλανή. Με ανάλογο τρόπο ενεργούν οι εκπαιδευτικοί που βρίσκονται στο δεύτερο στάδιο επαγγελματικής ανάπτυξης. Το φωτιστικό στάδιο, που είναι το δεύτερο θεολογικό, παρέχει ξεκάθαρη πορεία στον μοναχό και στον εκπαιδευτικό. Με αυτοπεποίθηση και χωρίς ανησυχία για επιβίωση, αφιερώνουν χρόνο στην οργάνωση της εργασίας τους, στον προγραμματισμό των μαθημάτων και δραστηριοτήτων και, με πίστη στον εαυτό τους, εργάζονται για την πραγμάτωση του σκοπού διδασκαλίας, εκφράζοντας και με αυτόν τον τρόπο έμπρακτα την αγάπη τους προς τους μαθητές αλλά και προς το λειτούργημα που υπηρετούν.

Το τελευταίο στάδιο αντιπροσωπεύει το υψηλότερο επίπεδο της επαγγελματικής ωρίμανσης, όπου ο εκπαιδευτικός έχει πλέον σκοπό να επηρεάσει τους μαθητές του. Η προτεραιότητα των εκπαιδευτικών δεν είναι η επιβίωσή τους ούτε η διδασκαλία τους, αλλά κυρίως οι μαθητές.

Ενδιαφέρονται και ανησυχούν για την επίδραση που έχουν πάνω στη ζωή των μαθητών τους, γιατί τους αγαπούν και συνεπάρχουν με αυτούς. Για παράδειγμα, ανησυχούν αν οι μαθητές τους γνωρίζουν να εφαρμόζουν αυτά που έχουν μάθει, αν οι κοινωνικές και συναισθηματικές τους ανάγκες ικανοποιούνται, ακόμη και αν οι μαθητές τους οδηγούνται σε έναν ώριμο τρόπο σκέψης. Αντικρίζουν τους μαθητές τους ως φίλους και γνωρίζουν τα ενδιαφέροντα, τις ανάγκες, τις φοβίες και τις ικανότητές τους. Οι ανάγκες των μαθητών κατέχουν πρωταρχικό ρόλο στον προγραμματισμό και αποτελούν την αφετηρία των διαφόρων μεθόδων διδασκαλίας. Με συζήτηση, με προβληματισμό και με τη χρήση καινούριων πηγών αναφοράς, προσπαθούν να ανταποκριθούν καλύτερα στις ανάγκες των μαθητών τους, με απώτερο σκοπό να τους οδηγήσουν στο επόμενο και υψηλότερο επίπεδο μάθησης. Γνωρίζουν τι αλλαγές θέλουν να επιφέρουν στους μαθητές τους, οι οποίοι συμμετέχουν ενεργά στη διδασκαλία.

Αυτά θεωρώ πως συνάδουν με την τρίτη κατάσταση επισκίασης χάριτος, όπως αναφέρει ο Αρχιμανδρίτης Εφραίμ, που είναι μετά από αυτά η χάρη η τελειωτική, όπου είναι δώρο μεγάλο. Τα πιο πάνω συνάδουν επίσης και με τα όσα αναφέρει ο Γέροντας Ιωσήφ Βατοπεδινός στο ίδιο βιβλίο για τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή, ότι ο αγωνιστής, με τη χάρη του Θεού και την πρακτική του εργασία, συμπληρώνει την πρώτη βαθμίδα της μετανοίας, που είναι και λέγεται καθαρτική και σημαίνει ότι νίκησε τα πάθη της σαρκός. Στο επιθυμητικό επιβάλλει ως όρο την ανάγκη, ενώ οι αισθήσεις υποτάσσονται στον νου, ώστε τίποτα να μην απαιτούν ή να πραγματοποιούν κατά επιθυμία. Η Θεία Χάρις παραμένει πια στον νου του ανθρώπου, όχι ως αντιληπτή επίσκεψη και παρηγορία που φαινόταν περιοδικά, αλλά ως μόνιμη και ενδημούσα κατάσταση, και τον υψώνει στο δεύτερο στάδιο της πνευματικής ζωής, το λεγόμενο φωτιστικό.

Ο νους, στην περίοδο της πρακτικής εργασίας, υπέταξε τις αισθήσεις λογικά και προκάλεσε την ισορροπία στη σωστή χρήση των πραγμάτων. Από τη μεσαία τάξη, τη φωτιστική, αρχίζει στους αληθινούς αγωνιστές της μετανοίας η τάξη της θεωρίας. Αυτή δεν είναι πλέον εφεύρεση του νου ή προσπάθεια κατά τη δική του θέληση ή προγραμματισμό, αλλά αυθεντία και κυριότητα της Θείας Χάριτος. Στη συνέχεια, ο Γέροντας αναφέρει και τις τρεις καταστάσεις στις οποίες βρίσκεται ο άνθρωπος μετά την πτώση και που αντιστοιχούν στις εξίσου τρεις δογματικές πάλι καταστάσεις που ανέφερα και προηγουμένως. Έτσι και ο κάθε εκπαιδευτικός βρίσκεται σε ένα διαφορετικό στάδιο ωρίμανσης και μετακινείται από το ένα στο άλλο στη διάρκεια της θετικής του προσωπικής καριέρας. Το σημείο αναφοράς σε κάθε στάδιο ωρίμανσης είναι διαφορετικό και, συνεπώς, και η συμπεριφορά του εκπαιδευτικού.

Ο αποτελεσματικός εκπαιδευτικός προσπαθεί να φτάσει στο τρίτο στάδιο της ωρίμανσης, δηλαδή στην τελειωτική κατάσταση ή στην επισκίαση χάριτος, όπου η διδασκαλία του φωτίζεται από την αγάπη και τη χάρη του Θεού και αυτή με τη σειρά της επηρεάζει τη ζωή των μαθητών και τη σχέση παιδαγωγού-δασκάλου, όπως τη σχέση μοναχού-υποτακτικού. Η παιδαγωγική διαδικασία αποτελεί, δηλαδή, μια σχέση αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον παιδαγωγό και τον παιδαγωγούμενο, δηλαδή τη διαλογική δομή, που επιδιώκει με διάφορα μέσα τη διαμόρφωση και σταθεροποίηση ή αλλαγή της συμπεριφοράς του παιδιού, δηλαδή την τελεολογική δομή, και διαδραματίζεται μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο, προσπαθώντας να συνθέσει το είναι με το δέον, παράδοση και ανανέωση, τα αιτήματα του κοινωνικού συνόλου με τις ανάγκες του ατόμου, δηλαδή τη διαλεκτική δομή. Τα πιο πάνω δεν επιτυγχάνονται αν δεν υπάρχει η σχέση του παιδαγωγικού έρωτα.

Την οποία πολύ εύλογα παρουσιάζει ο Αρχιμανδρίτης Εφραίμ, ομιλώντας για τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή. Όπως μας αναφέρει, ο μακάριος Γέροντας Ιωσήφ ομολογούσε ότι ο Γέροντας, δια κάθε μία ψυχή που αναλαμβάνει, μία βαρύτατη άλυσος περιτίθεται εις τον τράχηλόν του. Χρήζει αγάπης πολλής και ανόθευτου, όχι παρακοής και αντιλογίας. Η αγάπη του γέροντος είναι ανιδιοτελής, αγνή και πνευματική. Κατά την έκφραση του Γέροντος Εφραίμ Κατουνακιώτου, η πατρική αγάπη του γέροντος είναι πολύ υψηλά. Θα λέγαμε ότι η αγάπη του γέροντος δεν είναι πατρική αλλά μητρική. Ομοιάζει της σαρκικής μητέρας, απαλλαγμένη όμως του συναισθήματος και εμφορούμενη του πνεύματος. Επιπλέον, η σχέση δασκάλου-μαθητή στηρίζεται στην υπακοή, έτσι όπως περιγράφεται στο σχήμα αυτό, γέροντα-υποτακτικού, σε αναλογία του σχήματος δασκάλου-μαθητού, που εφάρμοσε πρακτικά και ο ίδιος ο Κύριος στον επίγειο βίο του.

Δια της υπακοής δημιουργείται μια σχέση πνευματικής πατρότητας, σχέση πνευματικής ενότητος και συγκράσεως του υποτακτικού με τον γέροντα. Το πνεύμα αυτό της αλληλοενύπαρξης που δημιουργεί η υπακοή φέρνει την πνευματική ασφάλεια για τον υποτακτικό. Έτσι, ο γέροντας προσπαθεί να ταυτίσει το θέλημα του υποτακτικού με το θέλημα του Θεού και αποφαίνεται ότι ο υποτασσόμενος λαμβάνει τη χάρη πιο γρήγορα από τον ησυχαστή. Εν κατακλείδι, θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπακοή είναι το παν για τον μοναχό. Είναι η κινητήριος δύναμη, τα καύσιμά του για τη ζωή της πνευματικής του υποστάσεως και η αιτία αποκτήσεως του Αγίου Πνεύματος. Στη σιωπή και τον εγκλεισμό συνάδει η πνευματική μελέτη, όπως ακριβώς και ο μαθητής με το δάσκαλό του. Συνεπώς, ο σκοπός της αγωγής προς τον οποίο θα πρέπει να αποβλέπουν τόσο ο δάσκαλος όσο και ο μαθητής είναι...

Η πίστη στον Θεό και ο ενάρετος βίος, η προαγωγή του ατόμου ως φορέα πολιτισμού, η δημιουργία αρμονικής ζωής μεταξύ των μελών της κοινωνίας και η μεγαλύτερη δυνατή εξέλιξη της πνευματικότητας. Κλείνοντας, θεωρώ σημαντικό να τονίσω ότι το έργο του Γέροντα Ιωσήφ του Ησυχαστού, ο οποίος δεν έτυχε διδασκάλου πνευματικής ζωής και μυσταγωγού εις τα ενδότερα της ησυχίας, αλλά θεοδίδακτος εγένετο, φανερώνει την πίστη και αφοσίωσή του ότι ο σκοπός της αγωγής δεν μπορεί να βρίσκεται αλλού παρά στην εκδίπλωση του δυνάμει είναι του ανθρώπου, των έμφυτων δηλαδή προδιαθέσεων και καταβολών του, στην εξέλιξη, μορφοποίηση και ενεργοποίηση των εσωτερικών δυνάμεων, ώστε αυτές να γίνουν ενεργεία είναι. Σας ευχαριστώ.

Ευχαριστούμε τον κύριο Πασιαρδή για την εισήγηση και για τις γέφυρες που προσπάθησε να πετάξει ανάμεσα στη θεολογία και την παιδαγωγική ή για τις αναλογίες, τις αντιστοιχίες ή ενδεχομένως και τις αναντιστοιχίες που υπάρχουν ανάμεσα στον γέροντα, τον παιδαγωγό ή τον υποτακτικό και τον μαθητή.